Их нуралт

1. Оршил

Зөвлөлтийн колоничлолоос анги-жирсан ч, неоколоничлолын талхин дор орсон Монголын нийгмийн уруудан сөнөх процессийг би 18 жилийн турш ажиглалаа, бичлээ. Худалдаа болон зарим үйлчилгээ хэтэрсэн, МАА гаж буруу хөгжсөнөөр л тодорхойлогдох, төрийн гэмт бүлэглэлүүд болон олигархиудын авлига, хулгайн хэрэг дор нухлагдаж гүйцсэн энэ эдийн засаг нурж унах нь ээ гэж анхааруулсан, сануулсан. Сонгуулийн дараа нийгэм-эдийн засгийн Их нуралт болох нь ээ гээд л сэрэмжлүүлсэн.
Зөн билгийн тулаан гэж байдаг. Миний бие нийгмийн явцыг ажигласаар, тийм “зөн билигтэн” мэт ч боллоо. “Тэр аягүй бол тэгсэн дээ”, “одоо ер нь тийм юм болно” гээд хэлсэн, бичсэн олон ч зүйл маань батлагдлаа, биеллээ. Их нуралтын хувьд ч мөн адил.
УИХ- ын сонгуульд АН ялна, гэхдээ албан ёсны үр дүн нь сонгогчдын саналаас хамаарахгүй гээд л бичиж байж билээ. Юу болов? “7.1” боллоо. Иймэрхүү үймээн болно гэдгийг би нийтлэлдээ ч, “Монгол Омен” улс төрийн романдаа /2007 оны 6-р сар/ ч бичиж байсан /Ер нь “Монгол Омен” романы олон үйл явдал амьдрал дээр давтагдсан/. “7.1”-ний дараа тэрхүү роман дээр дүрслэгдсэн мэт дэглэм бүрэн бэхжин, тогтнолоо ш дээ.
Гэхдээ би зөвхөн ингэнэ тэгнэ гэж ёрлож суудаггүй ээ. Яаж болзошгүй сөрөг үзэгдлүүдээс зайлсхийх вэ гэдэг талаар олон нийтлэл бичиж, санаачилга, уриалга гаргасан.
7.2-нд гэхэд л би нийгмийн хурцадмал байдлыг тогтвортой болгохын тулд үндэсний их эвлэрлийг тогтоох хэрэгтэй байна гээд л багц саналыг дэвшүүлж байсан /хожим нь улам цар хүрээг нь өргөжүүлж, сайжруулаад хэд хэдэн удаа дэвшүүлсэн/. Анх дэвшүүлсний дараа үндэсний эвлэрэл, өршөөлийн хууль, хөшөө босгох зэрэг санаа оноонууд маань янз бүрийн хэмжээгээр түгж, хэрэгжлээ.
Гэхдээ нэг зүй бус явдал байх юм. Анх санаачлагчийн нэрийг орхигдуулж, талархлаа илэрхийлэхээ “мартчихаад” байх бололтой. Боломжтой хэвлэлүүд, сайтуудад тавьж сурталчлаад байхад, тиймэрхүү зүйл сонирхдог хүмүүс үзэж харалгүй нүдээ аньж байгаад л, ав адилаар сэтгэчихнэ гэж байхгүй /байлаа ч, анхдагч нь сэдсэнд тооцогддог, давуу эрхтэй буюу/.
Бичсэн маань хэвлэгдсэний дараа бусад хүмүүсийн ухаарал, нам засгийн бодлого болоод л гараад ирдэг. Санаануудыг маань хулгайлаад, мөлжөөд идээд дууслаа. Эшлэх ёс, оюуны өмчийн тухай хууль хаана байна?
Ядаж нэрийг минь дандаа биш ч гэсэн, заримдаа дурдаж баймаар юм. Би санаачилж, эрээ цээргүй нь өөрсдийн сэдсэн зүйл хэмээн гүйж харайдаг бараг жишиг тогтлоо. Хуультай, оюуны хулгай шүү дээ. Нийтлэлүүдийг маань ч бишгүй л хуулах юм. Аргагүй, шударга бус, цөхрөм байдал л намайг ийм үгс бичихэд хүргэж байна.
Нийгэмд ач холбогдол ихтэй хэдэн арван санаачилгыг би дэвшүүлсээн. Эсвэл ойлгодоггүй, дэмждэггүй, хүлээж авдаггүй, эсвэл хулгайлдаг, ийм хоёр янзаар л хандаж ирэх шив дээ. Гэвч би мохохгүй ээ. Идсэн эрүү хувхайрч, идүүлсэн бут ургадгийг үзэж харж л явлаа. Тэгдэг л юм байна.
Эрээ цээргүй этгээдүүдэд зориулж бус, ард түмнээ аврах үйлсэд зориулж, санаж сэдэж, бичиж нийтлүүлж явдаг болохоор би энэ чиглэлээрээ ажилласаар л байх болно.

2. Сонгуулийн дараа их нуралт эрчимжив

Нэг бүдрэхэд, долоо бүдэрнэ гэгчээр, сонгуулийн дараа Их нуралт эрчтэй эхэлж, тун ч тууштай өрнөсөн. “7.1” бол дэглэмийн том нуралт мөөн. Энэхүү үймээнийг нам дарчихаад, “баганагүй” болсон дарга нар найр наадам хэсэн жаргаж явахад, нийгэм ямагт уруудан доройтсоор л байлаа.
Сонгуулийн өмнө, Их Нуралтын процессийг дэглэм хиймлээр, алсын хараагүйгээр, гажуудаар, эрүүл бусаар тогтоон барьж байсан. Операцид орох шаардлагатай хүн архидаад л, “би зүгээр байна аа” гээд явдаг шиг байдалд нийгмийг тэд оруулсан.
Аятайхан сэтгэгдэл төрүүлж байгаад л, ахин сонгуулиар “гарч”, Монгол гэдэг тогоог улам шавхах гэсэн тэд Их нуралтад санаа зовохгүй ээ. Нурвал, долларын саятан, тэрбумтан болсон дарга нар маань, Европ, Америк, Солонгост бариулсан орд харш руугаа зугтаж, Швейцарийн нууц дансан дахь асар их мөнгөө хүүлээд л, нүд аньтлаа жаргаж хэвтэх хойно.
Францын “Өлсгөлөнгийн эсрэг хөдөлгөөн” гэдэг байгууллага Монголд өлсгөлөн өргөн хэмжээнд хүрчээ гэж дүгнээд, тусгай үйл ажиллагаа явуулах болов. Монголчууд түүхэндээ өлсгөлөнг үзээгүй ард түмэн гэдэг шүү дээ.
С.Баяр сайд ч өлсгөлөн гарна гэсэн утгатай мэдэгдлийг хилийн чанадад хийж, дэлхий нийтээс тусламж хүсэх болсон. МАА уналтад орох нь өлсгөлөнгийн нэг гол шалтгаан. Дотоод эдийн засгийн хямрал, ажилгүйдэл, худалдаа-үйлчилгээний дампуурал, үнийн өсөлт, инфляци, шинэ колоничлогчдын хорт бодлого гээд л өөр олон шалтгаан буй.
Дэлхийн хямрал ч нөлөөгөө үзүүлж л байгаа. Манай Их нуралттай хавсраад л дарж өгч байна шүү дээ. Ашигт малтмал, түүхий эдийн үнэ унаж байна. Эрүүл бус, ашигт малтмалынхаа нэмүү үнийн 68 хувийг л авдаг, боловсруулах бүх үйлдвэрээ хог хаягдал гээд гаргачихсан улсын хувьд бол дэлхийн хямрал хүндээр тусна. 68 хувь ч байхгүй, МАА-н түүхий эдээ ч борлуулж чадахгүй.
Харин эрүүл нийгэм бүхий, олборлогч, түүхий эдтэй улсууд танагтай давах төдийгүй, тийм юмгүй улсуудаас давуу талтай болж, хөгжиж дэвжих юм билээ. Саудын Арабын хаан “бидний хөгжиж дэвжих цаг ирлээ” гээд л 500 тэрбум доллар гаргаж ирж байна. G20 улсууд хямарчихаар, тэдгээр өрсөлдөгчгүйгээр чөлөөтэй хөгжих боломж нь байгалийг баялагтай улсуудад гарч ирж буй. Манайд л үгүй. Хамгийн солиотой, Зимбабвегээс галзуу нийгэмтэй юм чинь.
Алсдаа ч дэлхий улам хямарна. Дэлхийн улс төр, эдийн засаг, түлш, хүнс ус, байгалийн тэнцвэрийн асуудал доройтсоор байгаа. Хязгаартай энэ ашигт малтмалаа эцсийн бүтээгдэхүүн болгож, гамтай зарж үрэхгүй бол, олсон 500 тэрбум доллараараа бараг автарки эдийн засаг босгож ирэхгүй бол аврал байхгүй.
Байгаль, цаг уурын гамшиг нэмэрлэвэл Монгол улс өндийж сэхэхгүй ээ гэж нэг эдийн засагч бичиж. Тэр гамшгууд нь тохиолдоод байгаа шүү дээ.
Өчнөөн л үер, түймэр, гал, аянга, шуурга, цаг уурын цочир үзэгдэл тохиож, шувуу, зээр, хиарч, хортон шавьж үржиж, малын халдварт өвчин гарлаа.
ЭВ-71 гээд, дарах талаар нь төр засаг юу ч хийгээгүй аюулт өвчин гагцхүү Монгол улсад байж л байна. Бусад оронд бол устгачихсан. Хүйтэнд анх дэгдэж эхэлсэн энэ өвчний тухай “Хүйтэн эхлэхээр өөрөө алга болчих байлгүй дээ” гээд л, холбогдох яамны дарга сайд нар нь зориулалтын мөнгийг нь идээд л сууж байгаа. Нэгэнт туссан хэдэн мянган хүний хувь заяа хэрхэх вэ? Ааг омгоо багтааж ядсан гэмт дарга нар “хохь нь” гээд л тавлаж суугаа биз ээ. Одоо чинь тэгдэг л болсон шүү дээ. Тэдэнтэй харьцаад үзээрэй. “Хохь чинь” л гэнэ. Ард түмэн мэдэж ч байгаа биз.
Каксаки-А гэдэг аюулт вирус дэгдээд эхэлсэн. Ер нь монголчууд маань неоколоничлогчдын боол дарга нарын ачаар хавтгайгаараа өвчтэй ард түмэн болчихсон юм билээ. Судалгаагаар тэгж гарч буй. Цусны даралт, чихрийн шижин, хавдар, сүрьеэ, БЗХӨ бараг хүн бүхнээс илэрч байна гэж судалгааны дүн гарч. Дээрэс нь мөнгөн ус, меламин, хортой хүнс, эм гээд л.
Бүх талаар л доройтож байна. Ийнхүү бичих сонин ч гарахгүй байж мэднэ. Захиалах үнэ нь 10 мянгын сонинд 13 мянгын төлбөрийг шуудан оногдуулж байна гэнэ. Үнээ 2-3 дахин өсгөхөөс өөр аргагүйд хүрч. “Намын үнэн” сонин л үлдэж, мянгуужин-ньюсээ түгээх юм биз дээ.

3. Энэ бүхэнд хэн буруутай вэ?

Үерт автсан айлуудын дуудлагаар онцгой байдлынхан хөдөлж, 3 цаг хайгаад ололгүй, ерөнхий сайдтай тохиолдсон онигоо шиг тохиол байдаг. Манай төрийн ажил энэ шүү дээ. Онцгой байдлынхан нь зүгээр нэг жирийн иргэнээс дор, ерөнхий сайд нь намын пиар хийгээд, гүрнийг хэсч явсан байдаг.
Ченжүүд хэмээх эвгүй гарууд махны үнийг тууштай хөөргөдсөөр 4000-д хүргэсээн. Хүнд оногдох малаар тэргүүн байр эзлэх хэрнээн, малгүй орных мэт үнэтэй мах идэж заяагүйтэцгээв л. Үнэндээ, үнэ хөөргөдөхгүйгээр орлого олох аргагүй, бүгдээрээ хөөргөдөөд л, цугаараа ядуу байсаар өдий хүрлээ дээ.
1500-2500-гаар авсан махаа ченжүүд 3000-4000-аар зарж хэсэг туйлцгаасан. Зарим нь махнаас гарч, ядарч туйлдаж эхэлсэн. Гэтэл өнөөдөр нөгөө л мах 1800-2000 болж буурлаа. Энэ бол ердөө л муу дохио шүү дээ. МАА ашиггүй болсон тул өчнөөн олон малчин малаа нэн цөөрүүлж, мөнгөтэй болохын тулд маш их хэмжээний мах бэлтгэж, зарим нь бүр хотоо харлуулаад, нулимс дуслуулан нутаг усандаа залбирчихаад, нийслэл рүү нүүдэллэж байна. Дараа нь мах олдохоон байж, үнэ нь тэнгэрт хадахын л дохио. Өчнөөн малчин ажил амьдралгүй болж, нийгмийн асуудлууд бүр ч хүндрэхийн дохио юм.
Сонгуулийн дараа л юмны үнэ нэмэгдээд эхэлсэн шүү дээ. Наадмаар нэлээд нэмэгдсэн. Гүйлгээ борлуулалт удаашраад, мөнгөний ханш муудаад л ирсэн 18 жилд үнээ л хөөргөдөж амь зогоосон наймаачдыг ч, ченжийг ч нэг их буруутгаад яахав. Морь унасан толгойгүй хүн-төр л буруутай. Толгойгоо хайж, таарсан бүхнийгээ толгойг хяргадаг морьтонтой төр адилхан болсоон.
Хямралын эсрэг арга хэмжээ болгож, “цахилгаан дулаан, нийтийн тээвэр, шатахуун гээд л олон төрлийн гол чухал зүйлүүдийн үнийг эхний ээлжинд, дараа нь бүх бараа үйлчилгээний үнийг ямар ч хяналтгүй бүрэн чөлөөтэй болгох” гэсэн хувилбар нам засаг дээр яригдаж байгаа. Ард иргэдийн нүдийг хуурах гээд үнийг хэсэг барьдаг, гэтэл худалдаа-үйлчилгээнийхэн босчих гээд байдаг. Үнэ чөлөөлж, хэдэн төгрөгтэй улсыг нь түшиг тулгуураа болгодог юм уу гэж сонголтоо хийх сурагтай.
Тэгэхлээр амьжиргаа ямар болохов. Ер нь, төр чөлөөлсөн чөлөөлөөгүй, үнэ дийлдэхээ болих, хяналтаас бүрэн гарах магадлал тун ч өндөр байгаа. Зимбабве-д ханш 12 сая хувиар унаж, хүмүүс нь тор мөнгөөр тор талх авдаг болсон нь Монголд давтагдах гээд л байгаа шүү дээ. Сүх далайтал үхэр амгалан л болохоос биш.
Зун Монголын хувьцааны ертөнц сүйрч эхэллээ л гээд байсан. “Хэт их хувьцаа гаргаж байгаагаас болж үнэгүйдлээ, гүйлгээ уналаа, ер нь хувьцаа ашиггүй болж ирлээ, удалгүй хувьцааны хохирогчид гэж ХЗХ-ны хохирогчид шиг олон улс гарч ирэх нь ээ л” гэж байсан даа. Одоо аягүй бол сүйрчихсэн биз. Нөгөө хувьцааны хохирогчид нь үймээн самуун дэгдээсэн хэрэгт холбогдон, 1937 оны байцаалтад орж, таслагдахаас эмээгээд, чимээгүй байгаа байж болох юм.
Хохирогчдын тоо нэмэгдсээр л байх болно. Банкны үй олон хохирогч буй болох төлөвтэй байна. Монгол орон-хохирогчдын ороон.
Аль зун л банк зээл гаргахаа байчихсан. Үүнийг ард түмэн мэдэж л байгаа. Яагаад зээл гаргахгүй, хадгаламж эзэмшигчдэд хүү төлөөд л, алдагдалд ороод сууж байдаг болчихов оо? Хариулт нь маш энгийн: ердөө л мөнгөгүй болчихсон. Мөнгөгүй болно оо гэдэг чинь дампуурлаа гэсэн үг мөн үү? Мөөн.
Ингэж бичлээ гээд, цуу дэгдээсэн хэрэгт орж магад гэнэ. Цуу бол дүгнэлт, прогноз, ажиглалт, таамаглалаас өөр юм шүү. Би цуу дэгдээгээгүй, хорт муу зорилго агуулаагүй, учрыг мэдэх том улс төрчид, эдийн засагчдын үг, мэдээлэл, илчлэл дээр суурилж, ард түмэн, улс орноо сүйрлээс сэрэмжлүүлэх гэж л бичиж суугаа юм.
Барилгын салбар луу хуйлрхан хийрхсэн, худалдаа-үйлчилгээ хэтэрсэн нь хамаг зээлийг ор мөргүй залгичихаад байна. Янз бүрийн авлига, хахууль, хураамж, татвар, рэкет, дам зэргээс болж, барилга босох өртөг өндөрссөөр, байрны үнэ ч тэнгэрт хадсаар байсан. Зээл гаргаж өгсөн хүн л гэхэд 10 хувийг нь авчихдаг.
Барилгын материалын худалдаачид үнэ хөөргөдсөн нь бүр ч нэрмээс болоод, сүүлдээ байр авах хүнгүй болж, барилгын ажил ч зогсож, санхүүжилтгүй болж, их хэмжээний зээл төлөгдөлгүй, банк хоосорлоо ш дээ. Төр барилгын салбарынхныг хийрхэлд автуулж, бодлогогүйгээр санхүүжүүлж, цээж дэлдсэн уриа лоозон дэвшүүлж байснаараа үүнд мөн ч их буруутай.
Зээл олгогдохгүй болсноор ААН-үүдийн үйл ажиллагаа, эдийн засаг, амьдралын түвшин бүгд уруудан доройтож ирсээн. Нам засаг улсын хөрөнгийг ёроолыг нь гартал шавхаад л, хувийн банкнуудад подароклаад байдаг болж. Бодлогогүй банк түүнийг нь бас л алга хийчихнэ ш дээ. 20 хувийн зээл гаргах юм гэнэ. Авсан хүнээ гарцаагүй дампууралд хүргэх ийм зээлээр амжилт олох уу? Хар тамхи л наймаалахгүй юм бол.
Төр өөрөө ямар ч мөнгөгүй болж, Монгол улс тэр чигээрэ дампуурах нь байна ш дээ. Улс орон санхүүгийн хувьд дампуурсан цорын ганц тохиолдол болох биз.
Дампуурсан улсыг чинь НҮБ нь татан буулгаад, аль нэг улсын “асрамж”-нд өгөх байлгүй. Өөр яах юм? Янз бүрийн улс түмнийг “асрамж”- нд өгч л байсан шүү дээ. Германы колони байсан Намибийг “одоохондоо улс байх чадваргүй” гээд ӨАБНУ-ын асрамжинд өгч байсан, бусад жишээнүүд ч бий. Олон улсын тийм хууль угаас буй юм. Цаадуул нь “асрахын” оронд, элдэв референдум энэ тэр зохион байгуулаад, эсвэл зүгээр л муйхарлаад өөртөө нэгтгэчих явдлууд гарч байсаан.
Тэр асуудлаас наана банкны хохирогчдыг хэрхэх билээ? Уг нь, хувийн байгууллага хувь хүн хоёрын хоорондын явдлыг төр хариуцаад, хохирлыг нь барагдуулаад байж болохгүй л дээ. Хууль бус ч юм, чингээд байвал нийгэм ч утгагүй болно.
Гэвч манай төр бол тэгэхээс өөр аргагүй. ХЗХ-ны мөнгийг эрх баригчид их хэмжээгээр авч ашигласан, барилгын зээлийн явдалд ч хувийн ашиг сонирхлын үүднээс ихээхэн оролцсон, хутгалдсан. Бас популист өвчнөөсөө болоод “төр төлчихдөг юм” гэх ойлголтыг төрүүлчихсэн. Хохирогчид мөнгөө шаардаад л босоод ирнэ, мөнгөний асуудалд бол зоригтой болцгоочихдог ч юм билээ. Өгөх мөнгө нь төрд байх уу? Тэр бол маш эргэлзээтэй.
ХЗХ-ны хохирогч 100 гаруй хүн хохирсноосоо янз бүрийн байдлаар шалтгаалаад нас барсан юм гэдэг. Банкны бүр олон хохирогч, бүр олон нас барагч гарах магадлалтай байна. Хадгаламж үгүй болбол ард түмэн хохирогч болно.

4. 100%-ийн ажилгүйдлээ яах вэ?

Их нуралтыг гэтлэх явдлыг хүндрүүлэх нэг том нөхцөл байдал бол 100 хувийн ажилгүйдэл. Өнөөдөр Монгол орон тийм түвшний ажилгүйдэлтэй байгаа.
Дундаж цалин 350 мянга байгаа гэж нам засаг сурталчилдаг болсон. Тэр цалин хаана байн? Сэтгүүлч бид л лав 100 мянган төгрөгний цалинтай. Өөрөө багагүй орлого олдог төрийн, улсын зарим байгууллагад 350 мянгын цалин байсан байж болох ч, удахгүй тэгшитгэнэ гэсээн.
Ажил гэдэг бол цалин. Дундаж цалин гэдэг нь 1-10 мянган доллар юм. Дэлхий даяар тийм л байгаа. Монголд бол 100 доллар /бас Зимбабве-д/. Бүтэн сар хөдөлмөрлөөд ганц костюм авч дөнгөхгүй, тийм цалин гэж, хөдөлмөр гэж, утга учир гэж байж болох уу.
Амьдралын баталгаа болж чадах нэг ч ажлын байр гаргаж өгч чадахгүй байгаа ЗГ шүү дээ.
Монголд өндөр цалинтай байх боломж бол бий. ХААН банкны гадаад ажилтнууд 20-50 мянган долларын цалин авдаг байна /монгол ажилтнууд нь 100-200 доллар/. Боломж байгааг харж байгаа биз. Гэтэл монгол хүн эх орондоо харийнхнаас хэдэн зуу дахин бага цалин аваад л, боолын боол болоод явж байна. Хятад барилгачдын зарцаар ажиллаад, 2-5 дахин бага цалин авдаг л шүү дээ. Ийм л юмыг төр зохион байгуулж ирэв.
Иргэд нь цалинтай ажлаа, санаа амар хийгээд амьдардаг нийгэм л эрүүл нийгэм. Тийм биш нийгэм нь үхлээ хүлээгээд хэвтэж байгаа өвчтөнөөс ялгаагүй.
Манай улсад цалинтай ажил хийгээд амьдрах ямар ч нөхцөлгүй. Хэн бүхэн эрсдэлтэй худалдаа, үйлчилгээ эрхлэхэд аргагүй хүрч байгааг ажил гэхэд хэцүү байна. Тэр худалдаа-үйлчилгээ аргагүй сөнөж, мөхөж байна.
Улс орон дотоодын хэрэгцээт зүйлсээ ихээхэн хэмжээгээр үйлдвэрлээд, бас дэлхийн хөдөлмөрийн хуваарьт оролцоод, үүнээс буй болсон ажлын байрууд дээр очоод цалинжина уу гэхээс, бүгд худалдаа үйлчилгээ эрхлээд яах юм бэ. Нялх хүүхдэд ч ойлгомжтой шүү дээ.
Янз бүрийн хишиг түгээнэ л гэх юм. 4 жилд 1,5 сая буюу, сарын 30 мянган төгрөгөөр амьдралын түвшин ер нь дээшлэх үү, асуудал шийдэгдэх үү. Огтхон ч үгүй билээ.
Цалингийн индексийг хэвийн болгох ганц л арга хэмжээ цалинтай ажиллагчид юун түрүүн чухал аа. Цалингийн доод хэмжээ 1000, дундаж нь 10 мянга болох хэрэгтэй. Төр ийм болгох ч үүрэгтэй. Энэ үүргийг биелүүлж чаддаггүй бол төр биш ээ.
Манайх шиг байгалийн баялаг ихтэй айлд цалингийн индексийг хэвийн болгох бүрэн боломж буй.
Америкийн индианчуудыг ус нутгаас нь хөөгөөд, амьдралгүй болгож устгах гэхэд, бизон дагаад амьдраад байжээ. Тэгэхэд бизоныг нь алж дуусгасан юм гэдэг. Ингэж л индианчуудыг геноцидлэж чадаж дээ.
Неоколоничлол Монголын үйлдвэр, газар тариаланг устгаж, МАА, худалдаа-үйлчилгээг сөгтгөв. Ганц найдвар ашигт малтмалыг нь булааснаар, монголчуудыг бүрэн геноцидлэхийг зорьж байна.

Үргэлжлэл бий.

Ч.Мөнхбаяр. MMVIII.XI.XX
“Далд амьдрал”. 11.25

Хоёр нам үнэ хөөрөгдөлтөөр ард түмнийг шантаажилж, дураараа дэглэдэг болох нь ээ

Монголд эдийн засгийн их нуралт тохиож магадгүй

4-р сарын эхээр ч билүү, над нэг учир мэдэх хүн "Хоёр намын акулууд янз бүрийн салбарыг атгасан мафиуддаа зарлиг буулгаад сонгууль хүртэл юмны үнийг бариад байгаа юм. Сонгууль дуусангуут юмны үнэ сад тавина даа. Тэр л хэцүү байна" гэж байсан. Гэтэл өмнө нь үнийн далан зад үсрэв ээ. Дамчдын тэсвэр барагдав уу, эсвэл...
Гадаадад хар тамхины мафи л голдуу байх юм. Манайд бол бүх юм мафи. Махны мафи, гурилын мафи, талхны мафи, бензиний мафи, автобусны мафи... гээд л бэлээхэн харж байгаа биз дээ. Хогны мафи гэж хүртэл бий.
Монголын тал дор хаяж 51 хувийг эзэмшинэ ээ гэсэн жүжгээ тоглонгуутаа л, хоёр намынхан сонгуулийн өмнөх дайнаа эхэлсэн. Дээрх 51 хувь гэдэг нь Далан худалч, Бэлэн Сэнгэ хоёрын хошин шоу л байсан хийгээд, өдгөө аль аль намынхан дээрх зарчмын эсрэг байр суурьтай л байгаа. Тэгээд ашигт малтмалыг монголчуудад эзэмшүүлэхгүйн тулд Атрын аян, Үйлдвэржилт гэдэг дүйвүүлэх суртал ухуулгуудыг бодож олоод байна. Ялангуяа АН-ынхан их элдэвлэж буй.
Тэд МАХН-ын нэр хүндийг унагахын тулд цөөн хэдэн чаддаг юмныхаа нэгийг хийж, гурилан бүтээгдэхүүний үнийг хөөрөгдлөө. Үүнийгээ улс төржүүлж, МАХН-ынхны олхиогүй үйл ажиллагаанаас шалтгаалсан гэж харуулахыг оролдож, баахан санаанаасаа зохиосон тоо тоочив. Үнэндээ бол гурилыг атгасан АН-ынхны нээнтэгнээс эмээхдээ, МАХН-ынхан тэднийг кил нь дөрөв таван зуун төгрөгний үнэтэй гурилаар чухам булж байж. Бүх татвар матвараас ч чөлөөлсөн.
Харин АН-ын гурилчид бид бүтээгдэхүүнээ хямд зарсны, үйлдвэрлэлээ шинэчилсний татаас болгож 40 тэрбум төгрөг авна, эс бөгөөс үнээ улам л нэмнэ гэж солиорцгоож байна. Хаанаас Монгол оронд маань ийм олиггүй амьтас өсөж үржиж гарч ирээд байна аа? Аль эсвэл улс орон маань жинхэнээсээ "Нохой орон" болчихов уу?
Зүй нь алкоголик хүнс үйлдвэрлэгчид ч гэнэ үү тэдгээр этгээдүүдийг шоронд хатааж, шонд өлгөх ёстой. Үнэ хөөрөгдөх гэдэг чинь хуулиар хориглосон эрүүгийн гэмт хэрэг шүү дээ. Гэтэл одоо тэдгээр алкоголикуудын амнаас гарсан бүхнийг биелүүлэхгүй бол монголчуудын үгийн сангаас гурил гэдэг үг хасагдах юм байх.
Өөрсдөө үнэ хөөрөгдчихөөд АН-ынхан төв хэвлэлдээ "Өндөр үнэтэй мах, гурил, талх авахдаа таарсан заяагүй амьтад" гэсэн гарчигтай материал нийтлүүлж, ард түмнийг тавлан даажигнасан байна. Нэгэн гол үзэл сурталч нь хөөрөгдөөгүй л бол тэр үнэ нь хиймэл үнэ байдаг мэтээр цөөн тооны шүтэн бишрэгч молхи ухаантнуудаа мунхруулаад, ололт нь гэгддэг бүдүүлэг үг хэллэгүүдээ жагсаан, нотолгоо болгохыг оролдсон нь хачирхалтай. Нийгэмд ямар л бүдүүлэг үг хэллэг гарч ирнэв, тэр нь зөв зүйтэй, харин зөв бичгийн дүрэм бол хиймэл муухай зүйл, тэрэн шиг ямар л үнэ гарч ирнэв, тэр нь зөв үнэ, харин хөөргөдөлтийг бууруулбал хиймэл, болохгүй бүтэхгүй үнэ болчих гэнэ.
Аргаа барсан Ху нам Атрын аян хэрэгтэй гэх үгээ л давтан давтан бувтнаж бавтнаж байна. Нөгөөтэйгүүр "Атрын аяны" хийрхэгчид гурилчидтай далдуур хуйвалдсан гэх яриа ч гараад байгаа шүү. Үнэн худлыг бүү мэд.
Ардчилсан намынхан ард түмнийг эрхэндээ оруулахын тулд гурилаар шантаажилжээ. Тэгвэл Ху намынхан шатахуунаар шантаажилж байгаа аж. Ху намыг л дагахгүй бол автомашин, бензин, дорцоов, бамбрийшиг, өөр юу юу ч билээ үгс монгол хэлний үгийн сангаас хасагднаа хэмээн зөн билгийн тулаанчдын тааж мэднэ гэж байдаггүй ухаанд ч буучихаад байна.
Колонкийн гурван даргад "наад бензиний үнээ хөөргөд" гэнгүүт л үнэ нь лантууддаг тоглоомын бялуу шиг тээр дээр үсрээд, тэнэгийн эрүүг дэлсэж байна гэнэ шүү. Ингэснээрээ АН оросуудын дургүйг хүргээд ийм болгочихлоо гэж ойлгуулах, нэр хүндийг нь унагах зорилготой гэнэ. Бас нөгөө, өөрийнхөө нефтийг ус гээд Хятад руу гаргах, Персийн булангаас даян дэлхийг тойруулан зөөж авчирсан нефтиэрээ бензин үйлдвэрлэх, ингэснээр урьж залсан олигархуудынхаа нөлөөнөөс ангижрах гээд л харганы ноос цуглуулж эсгий хийх үлгэр аятай юм яриад байдгаа дэмжүүлнэ. "Үйлдвэржилтийн" хийрхэгчид колонкчидтой далдуур хуйвалдсан гэх яриа ч гарсан. Ийм нэг хөл толгой нь ороолдсон сонин юм болцгоогоод байдаг хүчнүүд.
Ленин багш хамаг хүнийг Герман руу зөөж, олсон мөнгөөрөө ард түмнийг буудах буу сум, алуурчид цуглуулж, улс орноо өлсгөлөн зовлонд автуулчихаад, хөгцөрсөн талхны булан түгээж шүтүүлж байсийм. Тийм юм давтагдах гээд байна уу, үгүй юу. Хамаг өнгөтэй өөдтэйг харь руу зөөлгөж, олсон мөнгөөрөө ард түмнийг дарлаж, улс орноо хямрал сүйрэлд автуулчихаад, хүнсээр нь хавчиж боогоод, зоргоороо хөдөлгөх гээд байдаг болсон байх чинь. Тэгэхгүй бол талхгүй болно, ингэхгүй бол унаагүй болно гээд л. Өөр олон мафи бий шүү. Бүх юманд мафи бий.
Тэд ингэж хандаж байхад адилхан л харьцах хэрэгтэй дээ, ард түмэн минь. Хүлээгээд, алгуурлаад байх цаг байхгүй. Цаана чинь засгийн эрхээ гартаа аваад, ашигт малтмалаа зүй зохистой эзэмшиж эхлэн амь тариа хийхгүй бол ИХ НУРАЛТ нүүрлэнэ ээ гэж эрдэмтэд прогнозлоод байдаг болсон шүү.

Ч.Мөнхбаяр. "Далд амьдрал", №1, 2008.04.25

Сонирхолтой нийтлэлүүд (латин үсгээр)

Та энэ зурган дээр дарж томруулан уншина уу.

Сонирхолтой нийтлэлүүд (латин үсгээр)

Та энэ зураг дээр дарж томруулан уншина уу.

Шамбалын орон

Шамбалын орон. Энэ тухай дуулаагүй хэн байх билээ дээ. Бурханы шашны ном сургаальд Шамбалын орон хэмээх төгс төгөлдөр ертөнц хойд зүгт буй хэмээжээ. Үүнийг үе үеийн хүмүүс гайхан биширч, эрин зууны чанадаас “Тэр үлгэрийн дагшин орон хаана байна вэ” хэмээн эрэлхийлж, мөрөөдөж ирж дээ.
Даян дэлхий дээр ер нь диваажин байдаг юм биш биз, тийм гайхамшиг бүхий улс орон аль зүгт буй хэмээн газар газрын хүн ард хүсэмжилж, тэмүүлж байв аа. Тэр л эрмэлзэлдээ автан, газарзүйн их нээлтүүдийг хийсэн бус уу?
Эртний грекүүд Гиперборея гэдэг төгс төгөлдөр орон Төв Азид буй гэдэг асныг хожмын судлаачид Монголтой холбон үзжээ.
Бас сөнөсөн тивийн хүмүүс атлантид нар Монголд очсон, тэгээд хуваагдаж Шамбал, Агарти хэмээх хоёр хүчирхэг хаант улс үүсгэсэн, Шамбалд нь байгаль, хүн төрөлхтнийг захирах хүч буй болсон, Агартийн иргэд цэвэр бясалгалд автсан гэх домог буй.
Америк үзмэрч Э.Кейси “Атлантчууд Египет, Төв Америк, Монгол руу явсан. Говьд алтан дээвэртэй сүм, бүсгүй хүний цул алтан баримал байж. Би энэ бүхнийг үзэж харлаа” гэжээ.
Өөр нэг домгоор бол Эдем Говьд байсан, суурин дээр нь Цагаан арал гэдэг орон үүссэн, энэ орныхон Шамбал, Агарти орон болж хуваагдсан, нэг хэсэг нь өрнө рүү явсан нь арийчууд гэдэг. Агартид ч гэсэн агуу хүч бий хэмээдэг бөгөөд, үүнд итгэгсдийн нэг зохиолч Ф.Оссендовский Монголд Агартиг хайж явжээ.
Бурхад, гэгээн хүмүүсийн орон болох Сүн далай, Сүмбэр уулс Монголд байсан гэж зарим нь таамагладаг.
Оросын судлаач С.Волков Говьд далай байхад тэнгэрээс ариун чулуу унаж, түүнийг тойрон хуурай газар өргөгдсөн, тэнд төгс сайхан орон байв гэх домгийг сонсчээ. Асгарт гэдэг гайхамшигт хотынхон Монгол руу явж, газар дор хот байгуулсан гэх домог ч бий.
Оросын судлаач Н.Пржевальский, Г.Потанин, О.Козлов, Н.Рерих нар Монголд нууцлаг орныг далдхан хайж байв. Зөвлөлтийн эрдэмтэд ч ийм ажлыг сэм хийж байв.
Германы оккультчид, эзотерикчид, мистикчид нууц орны тухай домгуудад онцгой анхаарч байлаа. “Монголын Говьд агуу хүч буй. Үелзэлтэйгээр хүмүүст хүрдэг. 30-40 мянган жилийн өмнө арийчууд уг хүчийн ачаар тэнд өндөр соёл иргэншлийг үүсгэсэн. Дараа нь хүчгүй болж, өрнө зүг рүү явсан. Дорнын хүч арийчуудыг ивгээх цаг өдгөө нэгэнт иржээ” гэхчлэн номлож байв.
Тэд хайгаад л байв, хайгаад л байв. Гэхдээ Шамбалын орныг олсонгүй ээ. Шамбалын орон байсангүй юу? Эндүүрч төөрөлдсөн байж уу?
Яагаад тэд Монголыг аугаа их эрч хүчтэй, ер бусын гэж таамаглаж ирээ вэ? Ямар учраас сүсэглэн бишрэх хүртэл хэмжээнд очиж байгаа вэ? Монголын нууцлаг хүч, энергийн тухай зохиол, судалгаа, өгүүлэл бишгүй л бичигдэж. Оросын философич Соловьёв “Панмонголизм” гэдэг шүлэгтээ Монголын эрч хүч л хорвоо дэлхийг хямрал сүйрлээс аварна гэж зөгнөсөн байдаг. Дуулиан шуугиант онол дэвшүүлэгч Мулдашев ч Монголд гайхамшигт орныг хайж ирээ л биз дээ.
Их Чингис хааны маань сүр тэднийг бишрүүлсэн хэрэг үү. Тийм ч байж болох. Гэхдээ яг ч бас тийм биш юм. Монголыг бишрэх олон шалтгаан харийнханд байж дээ.
Жишээ нь, палеогеологийн ухаанд “Монголын өндөрлөг болбоос, бүх дэлхий далай тэнгисээр хучигдсан байх үед анх товойн гарч ирсэн хуурай газар мөн болой” хэмээн онол байдаг. Биологид гэхэд л хуурай газрын амьдрал, амьтан ургамлын олон бүлэг Монголд эхлэн үүссэн юм гэх онол буй.
1857 онд Америкийн эрдэмтэн Ж.Лейди Монгол бол хүн үүссэн голомт гэсэн таамаглал дэвшүүлжээ. 19-р зууны эцсээр мөн Америкийн судлаач Г.Осборн “Монголын Говьд эртний организмуудын олон грүппийн үүслийн төв оршиж байна” гэв. Оросын эрдэмтэн А.Борисяк мөн тэгж дүгнэжээ.
Эдгээр онолуудыг батлахаар Р.Эндрюсийн алдарт экспедици 1922-1929 онуудад Ар Өвөр Монголд ажиллаж, дуулиант нээлтүүдийг хийлээ. Амьтдын овогсын өвөг болсон шинэ зүйлүүдийг нээлээ, үүний дотор хүн сармагчин зэргийг багтаадаг примат овгийнхны өвөг заламдалестес гэдэг амьтны ясыг олсон. Сармагчны ясыг ч олсон. Динозаврыг өндөг гаргадаг, түүнийгээ дардаг, халуун цустай, шувууны өвөг амьтан байсныг нээсэн. Хожим Польшийн экспедици дээд хөхтний өвөг амьтны ясыг олсон гэхчилэн дээрх онолыг батлах бишгүй л материал олдож дээ.
Гэхдээ шинжлэх ухаанаас Монгол бол Шамбал амуй гэсэн дүгнэлт гарахгүй. Далд ертөнцийн ер бусын хүчинд итгэгчид Монголд Шамбалыг хайсаар л байх болно.
Харин бидний хувьд Шамбалын орныг хайгаад байх шаардлага байхгүй. Монгол маань тэр аяараа бидэндээ Шамбалын орон билээ. Сэр сэр салхитай, бур бур бороотой Бумбын орон билээ.
Энэ л сайхан орон минь биднийг ивээнэ. Бид энэ сайхан орноо Шамбал болохыг нь ойлгосоор, мэдсээр, мэдэрсээр ирсээн. Энэ бол бидний итгэл, эрхэм шүтээн. Бид Монголоороо амьдарна, Монголоороо л оршино.
Монгол хүн болж төрөх нь Дээд Тэнгэрээс заяасан их хувь тавилан. Монголчууд аугаа ард түмэн байж, хүн төрөлхтний хувь заяаг эргүүлж, даян дэлхийд хосгүй түүхийг бүтээсэн юм. Монгол хэмээх Шамбалын орны, монголчуудыг л ивгээгч хүчийг авч байсан учраас тэр бүлгээ.
Монголын энерги, эрч хүч агуу. Хэрэв Монголоо гэсэн сэтгэлтэй явбал бүх түүхийн далай их эрч хүч маань хүн ардад харамгүй түгж очих нь мэдээж билээ. Монголынхоо эрч хүчийг авч байсан учраас Модун, Таньшихуай, Шэлүн, Елү-Амбагай, Даши, Чингис, Зүчи, Цагаадай, Өгөөдэй, Тулуй, Бат, Гүюг, Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Төмөр, Бабур, Зэв, Зэлмэ, Сүбээдэй, Мухулай, Боорчи, Хасар, Шихихутаг, Чуумэргэн, Чингай, Жамуха, Хабул, Тогоон, Эсэн, Мандухай, Батмөнх, Түмэн, Баатар, Галдан, Цэвээнравдан, Галданцэрэн, Даваач, Амарсанаа, Чингүнжав, Ханддорж, Намнансүрэн, Цэрэнчимэд, Хайсан, Дамдинсүрэн, Магсаржав, Дамдинбазар, Бавуужав, Тогтох, Сумъяа, Мэндбаяр, Жамцарано, Ринчино, Доржиев, Бодоо, Данзан, Сүхбаатар, Дэмчигдонров, Болдчинсан, Сагансэцэн, Чойжи-Одсэр, Мянгат, Үлүгбэх, Ёндонжамц, Ишбалжир, Агваандандар, Агваанхайдав, Агваанбалдан, Лувсанпэрэнлэй, Лувсанчүлтэм, Заваадамдин, Дандарон, Занабазар, Бурхинов, Корнилов, Бадмаев, Калмыков, Сердюков, Иринчинов, Тундутов, Хардаваа, Чойбалсан, Цэдэнбал, Дамбийжанцан, Норгой, Калмык, Вампилов, Илюмжинов, Гүррагчаа, Ойдов, Баянмөнх, Мөнхбат, Будаев, Дагвадорж, Даваажаргал нар хүчтэй байсан юм. Монголоо гэсэн сэтгэлтэй явбал энэ бүх хүчтэй хүмүүсийн эрч хүчээс ч хүртэнэ. Үе үеийн баатрууд, өвөг дээдсийн сүр сүлд ивээх болно оо.
Эх орон маань хязгааргүй их эрч хүчтэй онцгой нутаг. Монгол Тэнгэр хоёр нэг мэт ч санагдана. Учир нь, Монгол бол Тэнгэрийн эрч хүч. Бурхан Тэнгэрээс хайртай хүүхдүүддээ бүтээж өгсөн өлгий нутаг. Монгол бол бидний амин сүнс. Монголгүй бол бид юу ч биш болно. Эрч хүч ч үгүй, оюун ухаан ч үгүй, амь ч үгүй, сүнс ч үгүй, амьсгал төдий л болцгооно.
Хэрвээ Монголоо мэдэж, ухаарч, хайрлаж, биширч, шүтвэл сая бид хүн төрхтэй байна. Өөр зам огт үгүй юм. Монголоо дээдэлбэл монгол хүн бүр амьдралын утга учир, аз жаргалтай болно. Асар их эрч хүчээр байнга тэтгэгдэж байх болно.
Монголынхоо сүлд хийморь, ид шидийг хүртэж байхын тулд хэрхэх хэрэгтэй вэ? Юуны өмнө Монгол улс үндэстэн, байгаль, баялаг, газар шороогоо хайрлаж, энэ чинь миний өлгий нутаг, гэр орон шүү дээ гэдгийг ухаарч мэдрэх хэрэгтэй. Энэ бүхнийгээ хэнд ч яасан ч алдаж болохгүй, хязгааргүй үнэ цэнэт эрдэнэс болохыг нь ойлгож, өмгөөлж хамгаалан тэмцвэл зохино. Монголын сайхан оронд аюул учрах нь гэр оронд аюул учирснаас огт өөрцгүй. Улс гэрээ алдсан монгол хүнд жинхэнэ амьдрал гэж үгүй болно.
Эх түүхээ ариун судар мэт үзэж мэдэгтүн. Монголын түүх монгол хүн бүрийн өмнөх амьдрал. Түүхийн сургамж хойчийг заах гэрэл гэгээ. Монголын гарамгай хөвүүдээ бишрэн шүтэгтүн. Тэдний эрч хүч хэзээ ч бөхөшгүй. Үлгэр дууриал нь өнийн явдлыг гийгүүлнэ.
Монголын төлөө цохилох зүрхийг амьдралын бамбараа болго. Монголоо дорой буурай биш, Их болгохын төлөө тэмц. Их Монгол гэдэг нэгэн шүтээнийг сэтгэлдээ үүсгэ. Бүх Монголын эв нэгдэл бүх монголчуудын гэгээн үйлс байх ёстой.
Монголчуудын хэл соёл үнэлж баршгүй өв мөн билээ. Олон зууны өмнөөс шинжлэх ухааны үндэстэйгээр хөгжин дөтөлсөн монгол хэлний төгс төгөлдөр нь бахархлыг төрүүлсээр ирсэн. Монголын нүүдэлчдийн соёл хорвоод хосгүй. Төрөлх хэл соёл маань биднийг монголоор минь байлгагч гол хүчин зүйл билээ. Монгол хэл соёл үгүй бол хэрхэн бид монгол байх аж. Унаган хэл соёл судсаар гүйгч цус мэт тэтгэнэ.
Газар нутгийн хүч агуу. Монгол газар нутаг Мөнх Тэнгэрийн хэмжээлшгүй их энергийг шингээсэн. Газрынхаа хүчийг хүртэж мэддэг байх үедээ монголчууд хүчирхэг байсан. Тэр байдлыг Гумилёв пассионар буюу оргилмол чанар гэж томъёолсон байдаг. Энэ газар нутагт эцэг өвгөдийн маань мянга мянган жилийн хүч, эр зориг, илч дулаан хуримтлагдсан юм. Бидний монгол нутаг монгол хүндээ хязгааргүй ээлтэй, ивээлтэй. Хөл нь газарт хүрэх тусам хүч ордог Антэй баатартай бид адил. Газарт амьдын хүч, амьдрал тэтгэгч эрчим дүүрэн лугшиж байдаг. Хөрсөн дээр гишгэхэд эрч хүчийг мэдэрч, хүртэж, эцэг дээдсийн сүнстэй нэгдэж, ивээлийг авдаг.
Монгол бол эх эцэг, хайрт хүмүүс, гэр орон, унаган нутаг, төрөлх хэл соёл, оюун ухаан, үнэлж баршгүй эрдэнэ, үзэсгэлэнт байгаль, эрч хүч, сүлд хийморь, амьдралын утга учир, өөрийн гэсэн бүх юм, амин сүнс. Монголынхоо төлөө бурхан тэнгэртээ залбир. Монголоо хайрла, тэгвэл Монгол таныг хайрлана.
Монголыгоо шүтнэ, биширнэ гэдгийг хий хоосон мухар сүсэг гэж ойлгож болохгүй. Монголынхоо төлөө хийж бүтээж, сурч мэдэж, ухаарч явцгаая аа.
Ингэж би үеийн залуустаа хэлмээр байдаг аа. Энэ эссегээрээ ч хэлж байна. Монголоо таньж мэдэх тусам л Монголоо ойлгож мэдэрч, Монголоороо бахархаж, Монголоороо амьдарч эхэлдэг ээ.
Хосгүй, хосгүй, хосгүй... Мянга түмэн хосгүйг Монголынхоо тухайд хэлж болно. Монгол маань үнэхээр биднийхээ хувьд Шамбалын орон билээ. Үүнийг эцэг өвгөдөөс өгсүүлээд өнөөгийн олон монгол хүн харж, мэдэрч ирсээн. Гадныхан Шамбалын орныг хайж л байг, тэд Монгол тэр чигээрээ Шамбалын орон болохыг харж чадахгүй байна. Харин бид хардаг, яагаад гэвэл бид монголчууд учраас.
Гэхдээ Шамбалын орон байх уу, үгүй юу гэдэг нь биднээс мөн шалтгаална. Гэм нүгэл тэр хүний бүх ертөнцийг там болгон хувиргана. Алийг сонгох вэ? Мэдээж, буянаар оршигч, бүтэгч Монгол хэмээх Шамбалын орноо сонгоцгооё оо.

Ч.Мөнхбаяр

Эв нэгдэл биднийг Тэнгэр заяат болгоно

Монголчууд бид өөрсдийгөө Тэнгэр заяат хэмээдэг. Бидэнд олон сайхан нөхцөл байдлууд заяасан нь үнэн. Жишээ нь, зүй зохистойгоор ашиглавал хишиг буянаа харамгүй хайрлах алт эрдэнэс, ашигт малтмалын нөөц байна. Гэхдээ нэгэн гол хүчин зүйлийг бид ямагт санаж, бүрдүүлж явахгүй бол Тэнгэр заяандаа хүрэхгүй байж ч болох бүлгээ.
Яадаг ч байсан л Тэнгэр заяатай явах хэрэг биш юм. Түүнийг бид сонгох, түүнээс бид татгалзахгүй байх хэрэгтэй. Сайн явбал сайн заяатай байх болохоос, муу явбал тийм биш ээ.
Тэнгэр заяанд хүргэх тэрхүү нэгэн гол хүчин зүйл юу вэ? Тэр бол ЭВ НЭГДЭЛ. Эв нэгдэлгүй бол хичнээн үндэсний үзэлтэй байгаад ч нэмэргүй. Үндэсний үзэлт гэх хүмүүс хоорондоо нутаг ус, ястан, улс төрийн баримтлал, биширдэг хувь хүн зэргийнхээ ялгаанаас болж, хагаралдаж, таарч тохирохгүй байх нь зөндөө л тохиолддог. Эв нэгдэлгүй бол мэдлэг боловсрол, ажил хөдөлмөр, ахиц дэвшлийн аль нь ч сөрөг үр дагаврыг арилгахгүй төдийгүй, нэмэгдүүлнэ.
Модун хаан 24 өвөг монгол аймгийг нэгтгэн зангидаж, хүчирхэг гүрэн байгуулсан нь МТӨ 209 он. Тэр үед Өрнө зүгт Ром, дорно зүгт Хүннү гэж хоёр хүчирхэг, дайчин, дэлхийд нөлөөтэй гүрнүүд байсан агаад, хоорондоо харилцаатай байсан нь тогтоогдсон. Ингэж сайхан хүчирхэгжиж байтал, I зуунд Хүннүгийн Жижи хаантай дүү Хуханье нь зөрчилдөн, тал Хүннүг босгон, иргэний дайн өдөөжээ. Үр дүнд нь их гүрэн задарч, хүннүчүүд Евразиар нэг цацагджээ.
Өвөг монголчууд ахин нэгдэж, Сүмбэ улсыг байгуулваа. “Сүмбэ улс Хүннүгээс хүчтэй болов” гэж сударт тэмдэглэгдсэн нь буй. Гэвч бас л эв нэгдэлгүйд идэгдэж, Нирун, Тоба, Муюн, Тогоон зэрэг улс болон бутарч, хоорондоо удтал тэмцэлджээ. Үүний харгаагаар өвөг монголчуудын нэлээд хэсэг 555-924 онд Түрэгийн, Уйгурын, Киргизийн ноёрхолд автаж, ихэд зовж зүдэрчээ.
Кидан буюу Төмөр гүрэн гэж хүчирхэг, соёл боловсролтой өвөг монгол улс байлаа. 1063 онд хаан ачийнхаа эсрэг тэмцсэн өвөг Елү Жуньюань үймээн самууны эхийг тавьж, улсаа доройтуулсан байх юм.
Монгол овог аймгууд хоорондоо дайсагнаж, “Хөнжилдөө орох завгүй Хөвчилдөн тулалдаж, Орондоо орох завгүй Орчилдон тэмцэлдэж” байсан хар бараан үе бий. Тэр бүх зөрчил хагарлыг таслан зогсоож, Их Монгол улсыг байгуулж, эв нэгдлийг бадраасан нь Чингис хаан. Монголчуудын эв нэгдэл ямар хүчтэй байдгийг даяаршлын далбаан дор орсон дэлхий тэгэхэд мэдэж авсаан.
Чингис хаан насан эцэслэсний дараа үр хойч нарынх нь дунд зөрчил тэмцэл үүссэн нь тун ч харамсалтай. Харамсалтай төдийгүй, эмгэнэлтэй. Үндсэндээ Манжийн дарлал хүртэл тархай бутархай, дайсагнан байлдаж явсан нь монгол ноёд, аймгууд. Эсэн тайш, Мандухай хатан, Батмөнх даян хааны үед монголчууд хүчирхэгжиж, Мин улсын түрэмгий цэргийг бут цохин, тусгаар тогтнолоо амжилттай хамгаалж байсан нь эв нэгдлийн л ач.
Манжид эзэрхэгдэх үед монголчууд хагарч бутрахын балгийг маш их амссан. Зүүнгар улсын хүн ардын ихэнхийг Манжийн цэрэг алж хядсаныг дурдахад хангалттай. Түүнээс хойш монголчууд хоорондоо дайсагналцаж, иргэний дайн өдүүлэх явдлыг огтхон ч гаргаагүй юм.
Харин ч эв нэгдлийг эрхэмлэж, харийн дарлалаас ангижрах нэгэн үзүүрт сэтгэлд хөтлөгдөн тэмцэж ирсний үр дүн нь тусгаар Монгол улс билээ. Энэ бидний улсыг байгуулахад Ар Монголын төдийгүй, Өвөр Монгол, Барга, Буриад, Халимагийн эх оронч хөвүүд амь бие хайргүй хүчин зүтгэж байсныг түүх мартаагүй.
Дэлхийн хамгийн олон хүн амтай, империйн эзэрхүү мөн чанартай Манж Чин гүрнээс салан тусгаарлаж чадсан, улмаар бүх туургатнаа нэгтгэнэ гэж мэдэгдсэн дорой буурай, жижиг Монголыг тухайн үед даян дэлхий их л гайхаж байсан гэдэг. Гэхдээ дорой буурай, жижиг байсангүй юмсанжээ. Эв нэгдэл Монголыг хүчтэй, их болгож байжээ.
Монголчууд харийн бодлогын сөрөг нөлөөн дор ихээхэн хэлмэгдэж, сөнөж мөхөж буй гэгдэж явсан атал, социализмын он жилүүдэд эх орныхоо төлөө гэсэн нэгэн сэтгэлээр зүтгэсээр хөл дээрээ баттай зогсож чадсаан.
Эв нэгдэлтэйгээр Ардчилсан хувьсгалаа мандуулж, бүрэн дүүрэн эрх чөлөөг сонгоцгоов. Зөвлөлтгүйгээр энэ орон гарцаагүй сүйрнэ гэж таамаглагчид олон байв. Тэгсэнгүй. Бие даан оршин тогтнож сурлаа, аль ч гүрэнтэй эрх тэгш харьцдаг боллоо. Социалист асан зарим орнууд шиг дотооддоо хагаралдан тэмцэлдээгүй, эв нэгдэлтэй байсан учраас л тэр шүү дээ. Бүх юм төгс төгөлдөр байлаа гэж хэлэх гээгүй, гэхдээ эв нэгдэл байсан юм шүү. Монголоо гэсэн сэтгэл зүтгэл байсан, байгаа ч юм шүү.
Өнөөдөр Монгол орон нэгэн зааг үе дээр ирээд байна. Тэр нь юу вэ гэвэл байгалийн баялгаа өргөн хэмжээгээр ашиглах асуудал. Энэ л асуудал Монгол орны нийгмийн бүх салбарыг, хүн бүрийн амьдралыг өөрчлөнө.
Тэрхүү зааг үеийг давсны дараа зарим улс орон хөгжиж дэвших бус, эсрэг байдалд орж байсан түүхийн сургамж буй юм. Эв нэгдэлгүй байсан нь л тийм гайг дуудаж авчирч байжээ. Эв нэгдэлтэй нь харин үлгэрийн диваажин болон хувилжээ.
Эв нэгдэл бол аз жаргалын алтан түлхүүр. Эв нэгдэлтэй байх аваас, Монголын ард түмэн алтан түлхүүрээр газар дээрх диваажингийн үүд хаалгыг нээх л болно оо.
Монголчууд эв нэгдэлгүй үедээ л уруудаж доройтож, хямарч сүйрч, бүр мөхлийн ирмэгт ч тулж байж. Харин эв нэгдэлтэй үедээ гарцаагүй мандаж бадарч, сүлд хийморь, хүчтэй болж байж. Эв нэгдэл л биднийг Тэнгэр заяат болгоно оо.

Ч.Мөнхбаяр

Өмнөд хөршид зорчсон тэмдэглэл

(Үргэлжлэл)

2. Бээжингийн дардан зам

Нэгэн найз маань “Хятадад амьдрал ямар байна?” гэж асуусаан. “Бээжин хүртэл бол манайхаас дор, Бээжиндээ бол манайхаас дээр л байдаг юм байна” гэхэд тэр үнэмшсэнгүй. Үгээгүй ядуу тосгодын тухай ярихад, “тэд чинь цаанаа өчнөөн мөнгөтэй тэрбумтнууд байхгүй юу” гээд л зүтгэв. Төмс байцаанаасаа өчүүхэн бага ашиг олдог, хямд үнээр л хоорондоо өрсөлддөг, бүхий амьдралаа хүнд хүчир ажилд нухчуулан зовж зүдэрч өнгөрүүлдэг хөөрхий тэр ногоочдыг би тэрбумтан гэж бодохгүй ээ.
Үй олон хүн амтай, байгалийн баялаггүй энэ улсад амьдарлын төлөө тэмцэл нь дэндүү бэрх, хурц ширүүн өрсөлдөөнтэй юм билээ. Ачааны дугуйгаар цемент зөөвөрлөх, зулайгаасаа үл хүртлээ цав цагаан болчихсон эрийн зовлонт харцыг би мартахгүй. Тас хар болчихсон ногоочдын харц бас л тийм байлаа.
Энэ улсад байгаль- хүн амын асуудлаас нь үүдсэн гачлан, ядуурал их байна. Төдийчинээ хэмжээгээр төр засаг нь иргэдийнхээ төлөө гэсэн бодлого явуулж, халамж тавьдаг нь ажиглагдсан. Харин манай төр засаг 1990 оноос хойшхи 18 жилд эсрэг нөхцөл байдалтай Монголд асар их гачлан зовлон, ядуурал гуйланчлалыг буй болгочихсон нь муу ёрын гайхамшиг юм даа.
Хятадууд Монголд болон, улсдаа огт өөрөөр биеэ авч явдаг гэлтэй. Манайд тэд хичнээн хэл ам, хэрэг зөрчил тарьж, таагүй сэтгэгдэл, уур амьсгалыг үүсгэдэг билээ. Харин Хятадад бол цагаан цайлган, найрсаг нөхөрсөг, тусч эвсэг улс бишгүй л байгаа бололтой.

Бээжин рүү хөдлөхийн өмнө

Туршлагагүйгээс болоод, дан хятадууд зорчих хот хоорондын автобусанд сууж орхиход, Бээжинд шөнө буугаад өвөр монгол хүнтэйгээ холбоо барьж чадалгүй мунгинахад, тэндхийн элдэв газрааар явахад аль болох тусалж дэмжих гэсэн, эсвэл зүгээр л найрсаг нөхөрсгөөр хандсан хятад хүмүүнүүд зөндөө л тохиодсоон. Монголын иргэн гэдгийг маань мэдэж байгаа мөртлөө шүү дээ. Урьд нь бол ”Монгол манай хэсэг!” гээд л бариад идчих ухааны юм төсөөлж байсныг нуух юун.
Бээжин бол дэлхийн том мегаполисуудын л нэг болж. Токио, Осака, Сөүл, Гонконг ийм харагдаж болох биз ээ. Мегаполист байдаг бүхэн энд байна. Мегаполис буюу хэт хотод байдаг дутагдлууд ч буй. Жишээ нь, бүх юм нь нүсэр, аварга энэ хотод хүн өчүүхэн жижиг шоргоолж болж хувирах мэт дарамттай сэтгэгдэл төрнө. Тэр нүсэр, аварга чанар нь хүний чанараас хэтэрхий давамгайлаад байх аж.
Улаанбаатарын гол ажил үйл хотын төвд л өрнөдөг. Тэр хэсэгт бол явган таваргаад л байхад болно, явган таваргах нь ч илүү хурдан. Нэг өдөр сондгой, нөгөө өдөр тэгш дугаартай машин хөдөлгөөнд оролцдог Бээжингийн ширээ шиг өөгүй тэгш замаар ямар ч саадгүй хичнээн хурдлавч, хаанаас ч хаашаа хүрсэн, цаг гаруй давхичих гээд байх аж. Хэт нүсэр хотод ажил амжуулахад бэрхтэй ийм хүнд асуудал гардаг байна.
Таксины үнэ нь манайхаас хямд ч гэлээ, таксидаад байвал багагүй мөнгө үрнэ. Автобус нь гэж вагон шиг том, шил толь болсон, ямагт суудалтай, кондуктор нь халамжилсан унааны тасалбар нь ердөө 1 юань. Метроны билет нь 2 юань бөгөөд, газар дээрх унаануудаасаа хурднаараа давуутай юм билээ.
Бээжингийн компьютерийн худалдаа нь Жонгуанжун ч билүү гудамжинд нэлээд төвлөрөлтэй агаад, олон давхар шилэн байшингуудтай хотхон-зах байсан. Эндхийн компьютерийн барааг үзэж сонирхъё гэвэл бүтэн сар ч явж магадгүй.
Энэ хотод нартай байх нь тун ховор. Ямагт бүрхэг байх агаад, зүг чигийг ч мэдэх аргагүй, бороо харин элбэг. Нам дор газар байрлах тул агаар нь нягт бололтой. Амьсгалахад хүнд, чийглэг агаар нь монгол хүнд нэн зохимжгүй гэлтэй. Дээрээс нь бас өчүүхэн төдий салхигүй бүгчим, халууныг нэм. Гэхдээ дасчихаж л байгаа юм. Эрс тэс бөгөөд, дундаж байгалийн нөхцөлтэй бид дасан зохицох чадвараар муугүй бололтой. 9-р сард, яванхынхаа өмнө би “халууныг нь яана” гэж халширч байсан ч, энд ирээд, дороо дасаад, тоохоо байсаан.
Хүнсний асуудал Монголоос бусад бүх л оронд хүнд байдаг бололтой. Бээжинд, Монголын жирийн гуанзны хэдэн хуушуур шиг нүнжигтэй хоол олж идье гэвэл хэдэн зуун юань зарах юм уу, хаашаа юм. Тэнд гахайн шарсан мах идсэн чинь огт үл амссаны дайтай “цатгасан” агаад, Монголоос авчирсан боорцог харин хавьгүй илүү нүнжигтэй санагдсан нь юуны учир вэ. Хичнээн идсэн ч өлсөөд байдаг асан Оросын, оюутан насны минь цаг үе санаанд орж байв. Харин гадныхан Монголд ирээд, манай ямар ч үндэсний хоолыг идээд гэдэс нь өвдчих гээд байдаг нь үнэн бус уу.

Монголчууд их төлөв буудаг буудал

Бээжин – сайхан хот оо. Шил толь, гял цалд нь болж байгаа юм биш. Хүний төлөө гэсэн сэтгэл тэнд байдаг нь хамгийн сайхан санагдсан. Автобусны буудал дээр тусгай ажилтан байх агаад, хаачих нь вэ, ийчих нь вэ, ийшээ зогсвол зохистой, энд зогсвол сүүдэртэй, тэнд та сууна уу гээд л зорчигчдод үйлчилж гарах жишээтэй.
Өнгө үзэмжийн хувьд биширч бахдана уу гэхээс, өөлөх юм даан ч үгүй. Хуучин барилга байшин нь хааччихсан ч юм. Монголын төр засаг улс орноо сөнөөсөн хугацаанд Хятадын төр засаг их юм хийж бүтээжээ.
Тэр олон сайхан барилга байшингийн дунд нүд эрээлжилж, толгой эргээд нэгийг нь ч тогтоож, нүдэлж чадаагүй. “Олимпийн бамбар” гэдэг нэг байшин л санаанд тодхон хоногшсоон. Шавар, модон тагзны бохир заваан хот байсан Бээжин хэний ч өмнө нүүр улайлгахгүй, орчин үеийн гайхалтай сайхан шилэн хот болжээ.
Улаанбаатар ийм болж чадах байсан уу. Мэдээж чадах байсаан. Ашигт малтмалаа зөв ашигласан арабууд Дубай-гаа ямар үлгэрийн хот болгож байна. Бид ч тэгж чадах байсан. Өөдгүй муухай дарга ангийнхан л Улаанбаатарыг маань утаандаа дарагдаж, шороондоо булуулсан, дэлхийн хамгийн тааруухан нийслэл болгож хувиргав.
Ойр дотны хүмүүс, дурсамжууд, Монгол улсын нийслэл, монголын соёл-нийгмийн төв, гэр орон, төрөлх хот гэсэн талуудаас нь аваад үзэхлээр Улаанбаатар минь яриангүй сайхан.
Хэрэв би харь хүн байсан бол Улаанбаатар ямар харагдахав. Газар дээрх там мэт л үзэгдэх байсан буй за. Ийм зүйлүүдийг бодон, Бээжинд барайж явав л. Энэ хотын сайханд бас баясч явав л.
Бээжингийн автовокзал дээр монголын наймаачидтайгаа тохиов. Тэд Бээжин-Эрээний ганцхан автобусанд л сууна. Өөр зөндөө автобусанд суух хятадууд энд хүлээж байлаа. Гэвч хэдэн монгол маань хятадуудаас хавьгүй их дуулиан шуугиан дэгдээн, түмэн “гахай” юугаа хятадуудаар зөөлгөх нь зөөлгөж, өөрсдөө үүр дүүрч, өнхрүүлэх нь өнхрүүлсээр орж ирэх нь аргагүй л нэг эрч хүчтэй. Монгол, хятад хүмүүсийг даан ч нэг ажиггүй ялгаж таньж болохыг мэдлээ. Царайг нь харахад л, шууд л нүдэнд дулаан, нүнжигтэй, хүчтэй шинж мэдрэгдээд ирж байгаа юм. Гэхдээ хятадууд муу муухай гэх гээгүй шүү, өөрийнхөн маань өөр юм аа л гэж байгаа ухаантай.
Унтлагын автобусандаа бид багтаж цөхөн чихэцгээлээ. Гучаад монгол ачаатайгаа холилдон хөглөрч хэвтсэн ганц том күпе-нд орчихсон адил хөгжилдөн аяллаа. Унтах нь унтаж, уух нь ууж, худал ярих нь худал ярина. Харин улсдаа байж, харьд буй мэт байдалд орсон хэдэн хятад бишүүрхэн болгоомжилно.

Эрээнд буцаад ирлээ

21 цаг өнгөрөөгөөд автобус нэг хоолны газрын гадна зогсов. Өөр автобусууд ч байлаа. Улсын ач холбогдолтой, замын чухал буудал аж. Гэвч би амьдралдаа ийм бохир зааван газар үзээгүй. Цөм л илээр бие засацгаана. Харин ч тэнд нь гуанзныхан ногоо тарьчихсан. Ийм дүр төрх Хятадад энгийн л юм билээ. Бээжин орох замд нэг хоолны газрын гадаа зогсоход, бүсэлхээр татсан ганц тоосгон хаалт л байсан нь хоёр талд нь эр эм хүндрэх учиртай, ил гэхэд дэндүү ил “жорлон” байсан агаад, зорчигчид түүгээр түвэггүй үйлчлүүлж байсансан. Арга ч үгүй юм. Хятадын хот хоорондын автобусны нэг зовлон гэвэл зогсоно гэж огт үгүй. Хятадууд үүнд тэсвэртэй хандан гүрийж суух бөгөөд, нэгэнтээ автомат буутай харуулуудын дэргэд сарьцгаана билээ. Харин монголчууд маань хурдны замд зогсож болохгүй гэсэн жолооч нарыг барьж зодох дөхөн эсэргүүцэж, хүссэн цагт л зогсч байх болгон, буулт хийлгэж билээ...
Замын-Үүдэд ирээд, гуанзанд нь хоол идсэн чинь хөлс чийхрав. Тааруухан л хол байсан, гэхдээ Хятадад би ийм сайхан хоол олж идэж чадаагүй ээ.
Вагоны билет олдохгүй гээд, хүмүүс урдаас өглөө эрт орж ирдэг, гэтэл галт тэрэг маань болохоор 18 цагаас хөдөлдөг сонин зохион байгуулалт байх аж.
Тэр хүртэл эндхийн буудалд орж унтахаар шийдэв. Энэ хотод харц тогтоох юу ч үгүй, ганц хоёр алхахад л гутал элсээр дүүрч, агсам согтуучууд хялайж, өчүүхэн төдий сүүдэрлэх зүйлгүй гудамжийг нь говийн нар хайр найргүй шарах тул өөр яах билээ.
Буудлын 2 хүний өрөө цагт 2000 төгрөгийнх хөлстэй аж. Дүү бид хоёр 10 мянган төгрөг төлөв. Эрээний “Зүн Юань” гэдэг буудлын бидэндээ орд харш мэт өрөөнд хоноход 88 юань, өөр нэг тохь муутай буудалд хоноход 20 юань төлж байсан билээ.
Гэтэл Замын-Үүдийн энэ буудал 20 юаний буудлаас ч дор аж. Эрээнийх нь давхартаа жорлонтой байсан бол, энэ 3 давхар буудал подвалдаа жорлонтой бөгөөд, тааз нь тонгойход хүргэнэ. Өрөөндөө зай завсар ч байхгүй, хана, таазных нь шохой нурчихсан, хаалга нь салхинд хүн тогших, сэгсчих мэт туж дуугарна. Нэг хананд нь унтахаас бусад бүх зүйлийг хориглосон уртаа гэгч жагсаалт хадаатай. Нөгөө хананд нь зурагт, хөргөгч, агааржуулагч, ширээний чийдэн зэрэг огт байхгүй зүйлүүдийг ч оруулж байгаад хөврүүлсэн, эвдэж үрэгдүүлбэл гурав нугалуулж төлүүлнэ гэж мэдэгдсэн, мундаг мундаг гарын үсэг, тамгануудтай жагсаалт хадаатай байх ажээ...

Ч.Мөнхбаяр
ММVIII.IX.XXI

Өмнөд хөршид зорчсон тэмдэглэл

1. Эрээний гуниг

Элсэндээ шигдэх дөхсөн Замын-Үүдийн хүйтэн өглөө, хилийн хоёр хотын хооронд л мөлхөх манай халтайсан навтгар автобусны пиг чихэлдээн, бие биеэ түлхэлцэн гаалийн оочир луу ухаан жолоогүй гүйлдэх авгай хүүхнүүд, 1943 онд тээшээ шалгуулж байгаа германы хөөрхий еврей нар шиг дүр төрх.
Манай гааль “хятадууд оруулдаггүй юм” гээд монгол хэл дээр байгаа ном сонинг хичээнгүйлэн хурааж байв. Уг нь “гадагш монгол хэлээр байгаа ямар ч зүйлийг гаргаж үл болно” гэсэн Монголын хууль дүрэм байдаггүй л байлтай.
Хятадуудын ажлыг хийдэг монгол гаалиасаа гарахад нэг цүнхэн дээр хоёр гурваараа овооролдож, монголоор “Хөөе!”, “Яв аа!” гэхээс өөр харьцааны соёлгүй өмнөд хөршийнхөн маань угтав. Бас ч гэж вагонд уншиж явсан детектив романыг маань ямар ч яриа тайлбар, ёс төргүй л хураачив. Өчүүхэн төдий ч оочир дараалал үүсгэлгүй, шуурхай шалгах нь тайвшруулах ч, амбаардах дөхөн хөөж тууж, зандарч омогдох нь “Шиндлерийн бүртгэл”-ийг санагдуулаад байв аа.

Эрээний "Шинэ зээл"-ийн нэгэн гуанзанд арилжаа наймааны ажил явдлаа ярин суугаа нь

Хятадын гаалиас өнгөртөл, диваажин гээч нь энэ үү гэлтэй дүр зураг угтав. Нар дээр хөөрч, бээрсэн биеийг бүлээцүүлэн ээнэ.
Асар том солонгын дүрсэт арк. Хүн амьтангүй, нүд алдам цэлийсэн цэмцгэр гудамж талбай. Хүч хайрлалгүй тарьсан, цэл ногоон навчист алаг цэцэг, мод бут.
Автовокзал дээр бужигнах ахан дүү өвөр монголчуудтайгаа уулзлаа. Гэтэл тэд маань монгол хэлийг тун чиг халтуурдаад сурчихсан харийнхан шиг, эсвэл орбоотууд шиг санагдаад болж өгдөггүй. Харьцааны соёл гэдгийг энэ насандаа дуулаагүй янзын тэд “Хөөе! Явъя аа!”, “Буудал явъя аа!”, “Зах явъя аа!” хэмээн омогтой шаардаж, баривчлах мэт гар хөлөөс чангааж, булаагч шүүрэгчид адил ачаанаас үгтээнэ. Юун нөгөө ахан дүүс байхав. Сүүлдээ дургүй хүрч, уур оволзоод ирдэг юм билээ.
Хайнгууд харахад хотын үзэмж гоё сайхан ч үнэн янз байдал нь их л гэнэн. Нэгэн гол талбайд нь нүцгэн европ эмэгтэйн дүртэй, ренессансын үеийнхийг санагдуулам томоо гэгч барималтай усан оргилуур буй бөгөөд, утга агуулга нь юу вэ? Гурилдсан, халтуурдсан зүйлс ч зөндөө.

Буусан буудлынхаа өмнөх нэгэн гоё усан оргилуурын дэргэд саатсан минь

Цэвэр, шинэ гудамжийн хажууд аймшигтай бохир заваан, хар бараан, манай гэр хороолол хажууд нь гэгээ болом хуучин гудамжнууд тохиолдоно. Ерөөсөө хэдэн гайгүй гудамжаас нь хадуурчихлаар нь тийм ертөнц угтана. Манай нэг ТВ-ээр саяхан Эрээнийг бурхны орон байгаа адил шагшин магтаж, “хөгжил нь Улаанбаатараас хол тасарчээ” л гээд байсан. Тийм биш юм.
Өргөн зам гудамжаар нь машин, хүн тоотой хэд үзэгдэнэ. Машинтай хүн энд ховор, харин жирийн болон “мянгын” дугуйтай нь бол тэднээсээ хавьгүй олоон. Нэг гэм нь элдэв дугуйтнууд явган хүний замаар ч, зах зээлээр ч хаа хамаагүй сүлжилдэн давхиад амар заяа үзүүлэхгүй. Эл хульхан байхын учир нь, монголчуудад л худалдаж, үйлчлэх гэж босгосон энэ хотын ард иргэд цөм дэлгүүр хоршоо, гуанз, буудалдаа нуугджээ.
Шинэ зах нь шилэн дээвэртэй, чулуун шалтай, гял цал болсон газар. Даанч, манай “Нарантуул”-тай зүйрлэх аргагүй. Амь амьдрал гэж даанч үгүй. Уртаас урт, өргөн гудмуудад нь хаа нэг хэдэн монгол үзэгдэнэ.
Лангуунуудаар ороход эзэн олдохгүй байх нь ховор биш үзэгдэл. Чанх дээр, 2-р давхарт нь байх гэртээ бүгчихсэн байх аж. Аль нэг мухарт нь ТВ үзээд, хоол идээд сууж байх юм уу, хэвтээд унтаж байх зэргээр “үйлчилнэ”. Ажилч хичээнгүй л гэдэг, залхуу, санаачлагагүй улс уу гэж бодогдоно. Манайд тийм наймаачин байдаггүйсэн.
Эрээний зах “үнийн диваажин”. 7 мянган төгрөгийн костюм зэрэг элэг хөшмөөр зүйл ч тохиолдоно. Нэгэн лангуунд дэлхийн хамгийн алдартай виски, коньяк, дарс, манай “Чингис”-үүд ч 7-10 мянгаар л овоолоостой байв. Оригинал эсэхийг таних “мэргэжилтэн” би ч ялгахааргүй л юм билээ.
“Улаанбаатарын ориг бараа” гэсэн хаягтай лангуун дотор Монголын цөөхөн брэндүүд хэд дахин хямд үнээр өрөөстэй. “Gobbi” гэдэг манай брэндийн тусгай лангуу ч бий.
Даян дэлхийн бүхий л нэртэй зартай бүтээгдэхүүн ирийнэ, ярайна. Манайд байдаг бүхэн л байх юм билээ. Хүнс л байхгүй. Ерөөс хүнс гэдэг Хятадын хүнд асуудал болох нь ойлгогдсон. Хүнсний төлөө л Эрээн хот боссон аж.
Монголын худалдаачид цөөн үзэгдэх хэдий ч, барааг “дарж” өгнө дөө. Тэдний ярихыг сонсвол, хамаагүй чихэж баглаж байгаад, “гахай”-гаа дэлбэлдэг гэнэ. Яг л гранат дэлбэлсэн шиг юм болж, хүмүүс нь хийсч ойчоод, бараа нь өөдөс үртэс болчихдог юм гэсэн. Үнэн худлыг бүү мэд.
Захынхаа гудмын голд энд амьдардаг наймаачид хамаг хогоо овоолоод хаячихна. Хогийн сав гэж мэддэггүй бололтой. Овоорсон хогийг золбин нохой муур онгично. Ариун цэврийн талаарх ойлголт, төлөвшил нь ондоо. Улс нь сайн сайхан юм барьж босгож өгөөд байхад ингэх ч гэж дээ гэж өмнөөс нь харуусна. Авто замын голд нэг томоо гэгч хүүхэд баагаад сууж байхад буруутгах амьтан олдохгүй л байсан.

Элсэн дээр ийм гоё цэцэг ургадаг юм байна

Захаа тойроод монгол наймаачдад зориулсан жижиг буудлууд шавчихсан. Тэр буудлуудын үүдэнд Монголоос “гаальтай” машинууд маань ирж үйлчилнэ. Би нэг тийм буудалд шөнө Бээжингээс ирээд хоносон чинь, өглөө нь 20 юань л авсан юмдаг. Тэндхийн эзэн нөхөр гэргий хоёр буудлынхаа үүдний дэргэд ороо засаад л унтдаг, хоол ундаа хийгээд иддэг, эндээ амьдардаг л юм билээ.
Эрээний тэнгэр цэлмэг, агаар цэвэр тунгалаг, гудамж талбай тоос шороогүй. Монгол хэл мэдэхгүй хүн гэж үгүй, бүгд л хэрэндээ найрсаг, уриалгахан. Түүнийг нь өвөрмөц харьцааны “соёлоос” нь болоод хэгжүүрхэж, янз үзээд байна уу гэж ойлгох явдал бий. Дасаад ирэхлээр тун ч дажгүй санагдах хот юм билээ.
Гэхдээ Эрээний уйтгар гуниг гэж бий. Худалдаа үйлчилгээ хэтрээд ирэхлээр ажил амьдрал утгагүй болдог байна. Эндхийн худалдаа үйлчилгээ Монголын хэрэгцээнээс өчнөөн дахин давчихаж л дээ. Чингээд борлодоггүй бараа, үйлчилгээнийхээ дэргэд гансарч цөхөрсөн, монгол хүн нааш харвал царайчилж, аргаа барсан, тийм хүн ардын хот болчихжээ.
Манайх ч гэсэн, өнөөгийн янзаараа явбал тийм л болно. Харин Хятадад засгийн газар байдаг болохоор Эрээнийг үйлдвэржүүлэх, олон салбарт эдийн засагтай болгох арга хэмжээ авч буй нь харагдсан. Тэр нь Монгол орны хэтийн төлөвт аятай таатай нөлөөлнө гэж үү дээ.
Бас Эрээний хүн ардыг өвөр монгол, хятадын аль болохыг мэдэх арга үгүй. Бүгдээрээ л адил царай зүс, дүр төрх, соёлтой, монголоор муухан, хятадаар ус цас ярьдаг. Бид ч бас ийм болох вий дээ гэсэн уйтгар гуниг эзэмдэн байсан авай.

(Үргэлжлэл бий)
Ч.Мөнхбаяр. MMVIII.IX.XXI

Надаас болж дайн гарах дөхлөө

Удахгүй...

Уриалга

“Цагаатгах тухай” хуулийг гаргуулан хэрэгжүүлцгээе!

7.1-ний үйл явдлаас хойш нийгэмд буй болсон сөрөг уур амьсгал, тогтворгүй, эрсдэлтэй нөхцөл байдал өдийг хүртэл хадгалагдсаар ирэв. Хоморголон баривчилсан хүмүүсээ өмгөөлөгч, гэрчгүйгээр; эрүүдэж, дарамтлан шүүж гаргуулсан мэдүүлгийнх нь л үндсэн дээр; хууль бусаар; ямар ч хөнгөвчлөх хүчин зүйлийг авч үзэлгүйгээр; хүн нэг бүр 7.1-ний үйл явдлын гол буруутан мэт хандаж; бөөн бөөнөөр нь яаравчлан яллаж эхэлсэн нь нөхцөл байдлыг улам хурцатгаж, ардчиллын үйл явцыг үлэмж ухрааж, Монгол улсын нэр хүндийг дэлхийн тавцан дээр унагаж, 1937 оныхоос өөрцгүй, хүн ардынхаа эрх, хувь заяаг улан дороо гишгэн талхчисан, өргөн хэмжээний жинхэнэ хэлмэгдүүлэлт болон хувираад байна.
Монгол төр гэж байгаа бол хэлмэгдүүлэлтээ зогсоох, ухаарах сэхээрэх цаг нь болжээ. Өнөөдөр юуны өмнө, 7.1-ний үйл явдалтай холбогдсон “Цагаатгах тухай” хуулийг гарган, хэрэгжүүлэх шаардлагатай болоод байна.
Миний бие 7.2-нд бичсэн (7.9-нд нийтлэгдсэн), Үндэсний их эвлэрлийг тогтоох хэрэгтэй гэж уриалан, үүний тулд 4 арга хэмжээг эвлэрлийн хүрээнд хэрэгжүүлбээс зохилтой хэмээсэн өгүүлэлдээ 7.1-ний үйл явдалтай холбогдсон “Өршөөлийн тухай” хууль хэрэгтэй гэсэн саналыг анхлан дэвшүүлсэн билээ. 7.24-нд бичсэн (8.4-нд нийтлэгдсэн) өгүүлэлдээ Үндэсний их эвлэрлийг шинээр томъёолсныгоо, 8.5-нд тусгай 8 зүйлт уриалга болгон гаргаж (8.9-нд нийтлэгдсэн), түүн дотроо “7.1-ний үйл явдалтай холбогдсон Цагаатгалын тухай” хуулийг гарган, хэрэгжүүлэх санаачлагыг дэвшүүлэх зэргээр эвлэрлийн үйлсэд хувь нэмрээ оруулж ирэв.
Гэмт хэрэг үйлдсэн нь хууль ёсоор бүрэн тогтоогдоод ялаа эдэлж байгаа этгээдийг өршөөдөг болохоос; хоморголон баривчлагдаад гэм буруу нь бүрэн тогтоогдоогүй, хэргийн бүрдэлгүй атлаа хууль бусаар яллагдсан иргэдийг өршөөнө гэвэл зүйд нийцэхгүй гэдгийг тэгэхдээ дурдсан. Өршөөх аваас; хууль бусаар ялласныг, гэм буруутайг хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг болно. Тэднийг гагцхүү цагаатгах хэрэгтэй.
Тэгж байж л Үндэсний эвлэрэл тогтох учир, “Цагаатгах тухай” хуулийг дорхи төсөл, үзэл санааны дагуу тогтоож хэрэгжүүлцгээе.

“Монгол Улсын Хууль
Цагаатгах тухай

Нэгдүгээр бүлэг
Нийтлэг үндэслэл

1 дүгээр зүйл. Хуулийн зорилт

1.1. Энэ хуулийн зорилт нь “7 дугаар сарын 1-ний үйл явдал”-тай холбогдон яллагдсан, сэжиглэгдэн шалгагдаж буй иргэдийг цагаатгахтай холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино.

2 дугаар зүйл. Хуулийн үндэслэл

2.1. Энэхүү хууль нь Монгол Улсын Үндсэн хууль, Цагаатгалын тухай хууль, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль дээр үндэслэнэ.

Хоёрдугаар бүлэг
Цагаатгах хэлбэр, хүрээ

З дугаар зүйл. Ялаас өршөөн хэлтрүүлж цагаатгах

3.1. “7 дугаар сарын 1-ний үйл явдал”-ын үеэр (7 дугаар сарын 2-нд бүрэн таслан зогсоогдох хүртлээ үргэлжилсэн нь хамаарна) гэмт хэрэг үйлдсэн гэж яллагдсан иргэдийг ялаас өршөөн хэлтрүүлж цагаатгана.

4 дүгээр зүйл. Эрүүгийн хэргийг хэрэгсэхгүй болгон цагаатгах

4.1. “7 дугаар сарын 1-ний үйл явдал”-ын үеэр гэмт хэрэг үйлдсэн гэж сэжиглэгдэн шалгагдаж буй иргэдийн хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах, шүүхээр хянан хэлэлцэх шатанд байгаа эрүүгийн хэргийг хэрэгсэхгүй болгон цагаатгана.

5 дугаар зүйл. Цагаатгахад хамааруулахгүй тохиолдол

5.1. “7-р сарын 1-ний үйл явдал”-ын үеэр дорхи гэмт хэргүүдийг үйлдсэн нь хууль ёсоор бүрэн тогтоогдсон тохиолдлуудыг цагаатгахад хамааруулахгүй:
5.1.1. Хүний амь насыг бүрэлгэсэн;
5.1.2. Хүний эрүүл мэндэд санаатайгаар биечлэн хүнд хохирол учруулсан;
5.1.3. Төрийн албаны хариуцлагыг алдах, эрхийг урвуулан ашиглах хэргийг хүний эрх, эрүүл мэнд, хууль ёсонд хүнд хохирол учруулан үйлдсэн.

Гуравдугаар бүлэг
Хууль хүчин төгөлдөр болох

6 дугаар зүйл. Хууль хүчин төгөлдөр болох хугацаа

6.1. Энэ хуулийг ...-ны өдрөөс эхлэн дагаж мөрдөнө.

Монгол Улсын Их Хурлын Дарга”

“Цагаатгах тухай” хуулийг гаргуулан хэрэгжүүлэхийн төлөө, 1937 оны хэлмэгдүүлэлтийг давтагдуулахгүйн төлөө тэмцэхийг ард түмэн, улс төр, төрийн зүтгэлтнүүддээ уриалж байна.
Монголчууд бидний эрүүл ухаан ялах болтугай!

Чөлөөт сэтгүүлч
Ч.Мөнхбаяр
2008.10.22

Үндэсний их эвлэрлийг тогтоох уриалга

7.1-ний үйл явдлаас хойш улс оронд эвдрэл хагарлын уур амьсгал арилсангүй, нэг намживч, нэг хурцадсаар байна.
Миний бие монголчуудыгаа талцан бутрах вий гэж зовнисондоо, 7.2-нд бичсэн (7.9-нд нийтлэгдсэн) өгүүлэлдээ Үндэсний их эвлэрлийг тогтоох хэрэгтэй гэсэн санаачилгыг дэвшүүлж, бүх нийтийн гашуудал зарлах, 7.1-ний үйл явдалд оролцсон хүмүүсийн хэргийг шүүхийг хойшлуулах, “7.1-ний үйл явдалтай холбогдсон өршөөлийн хууль” гаргах, дахин сонгууль явуулах гэсэн 4 арга хэмжээг Үндэсний их эвлэрлийн хүрээнд хэрэгжүүлбээс зохилтой хэмээн томъёолсон билээ.
Тухайн үед би хүний амь нас эрсэдсэн, олон хүнийг хоморголон баривчилсан зэргээс үүдэн ахин дургүйцэл өрнөж, хүчирхийлэл гарах вий хэмээн түгшиж, дээрх арга хэмжээнүүдийг санал болгож байсан. Саналыг маань дэмжсэн үү, аль эсвэл адилаар сэтгэсэн үү, түүнээс хойш Үндэсний эвлэрэл, Өршөөлийн хууль хэрэгтэй гэсэн дуу хоолой их сонсдох болсоон. Ямар ч атугай нийгэмд хэрэгтэй зүйлийг дэвшүүлсэн минь тодорхой.
Улс төр, мэдээллийн нөхцөл байдал өөрчлөгдсөнтэй холбогдуулж, миний бие 7.24-нд бичсэн (8.4-нд нийтлэгдсэн) өгүүлэлдээ Үндэсний их эвлэрлийг шинээр томъёолсон. Түүнийгээ тусгай уриалга болгон олон нийтэд хүргэж байна. Үндэсний их эвлэрэл тогтоохын тулд:
1-рт, нийгэмд ноёлж буй, хардлага сэрдлэг, хавчилт хяхалт, мөрдөлт мөшгилт, хорьж цагдалт, айдас түгшүүрийг дагуулсан хагас онц байдлыг арилгах;
2-рт, 7.1-ний үйл явдалтай холбоотойгоор амь насаа хөнөөлгөсөн гэмгүй иргэдийн дурсгалыг хүндэтгэн, бүх нийтийн гашуудал зарлах;
3-рт, улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг таслан зогсоохын тулд, “7.1-ний үймээн самууныг дэмжсэн” гэж баривчлагдан, одоо хоригдож байгаа болон гадуур шалгагдаж байгаа хүмүүсийг хүний амь насыг хөнөөсөн, анх гал тавьснаас бусад тохиолдолд “улс төрийн байр сууриа илэрхийлсэн” гэж үзэн цагаатгах “7.1-ний үйл явдалтай холбогдсон цагаатгалын тухай” хуулийг тогтоон хэрэгжүүлэх;
4-рт, 7.1-ний үйл явдлын үеэр болон, хожмын нөхцөл байдлуудтай холбоотойгоор, хариуцлагыг ноцтой алдах, эрх мэдлээ урвуулан ашиглах гэх зэрэг хэлбэрээр гэмт хэрэг үйлдсэн төрийн албан тушаалтнуудад хуулийн хариуцлага хүлээлгэх (гэмгүй иргэдийг буудан хороосон, зодож тамласан, эрүүдэн шүүсэн, хүчээр хэрэг хүлээлгэсэн, хоморголон баривчилсан, хэлмэгдүүлэн хорьсон, гүтгэн гүжирдсэн, хагаралдуулан бутаргасан, талцан сөргөлдөх замаар өдөөн хатгасан г.м. олон ноцтой гэмт хэрэг гарсан, зарим нь одоо ч гарсаар байна);
5-рт, өндөр урамшил амлаж, дээрх 4-р зүйлд заагдсан гэмт хэргүүдийн талаар мэдээлэл цуглуулж, гэм буруутнуудыг тодруулах;
6-рт, улс төрийн цагдаа буюу жандармерийн үүргийг ихээр гүйцэтгэх болсон цагдаагийн байгууллагыг өөрчлөн байгуулах юм уу, татан буулгаад шинэчлэн байгуулж, хууль ёсны үүргийг нь гүйцэтгүүлэх;
7-рт, УИХ-ын сонгуулийг дахин явуулах;
8-рт, худал хуурмаг, гүжир гүтгэлгийн чанартай суртал ухуулга явуулах; ард түмнийг хагаралдуулах, турхирах, үзэн ядалцуулах, нийгмийн уур амьсгалыг тогтворгүй болгох, хонзогнолд өдөөн хатгах; хэвлэлүүдийг хууль бус орлогоор санхүүжихэд хүргэх, захиалгат материал гэдгийг тодотгуулалгүй уншигчдыг хуурч мэхлүүлэхээр албадах, цензүрдэх зэргээр олон хуулийг зөрчиж, улс үндэстний эрх ашигт ноцтой хохирлыг учруулж буй МАХН-ын ХМА-ны үйл ажиллагааг зогсоож, хуулийн хариуцлага оногдуулах шаардлагатай байна.
Дээрх 8 зүйлийг хэрэгжүүлэхийн төлөө олон нийт, төр, намууд, ТББ, нийгмийн янз бүрийн салбарын нэр хүндтэй зүтгэлтнүүдийг хамтран ажиллаж, хагарч бутарсан эх орондоо Үндэсний их эвлэрлийг тогтоохыг монгол хүмүүний итгэл сэтгэлээсээ уриалж байна!

Чөлөөт сэтгүүлч Ч.Мөнхбаяр
2008.08.05

УРИАЛГА

7-р сарын 1-ний үйл явдлын үеэр эрдэнэт хүний амь нас эрсдэж, нийгмийн үнэ цэнэт зүйлс сүйдсэнд бид гүнээ харамсаж байна. Чингэхдээ хүний амь үрэгдсэн явдлыг онцгойлон үзэж, эмгэнэл илэрхийлье.
7-р сарын 1-ний үйл явдал нийгмийг улам хагалан бутаргаж болзошгүй байна. Тиймээс, юуны өмнө эв нэгдлийг эрхэмлэх, дахин эмгэнэлт явдал гаргуулахгүй байхыг ард түмэндээ уриалъя!
7-р сарын 1-ний үйл явдлаас хойш тогтсон онц байдал хэвлэл мэдээлэлд халтай тусч байна. Онц байдал цуцлагдсаны дараа дэвшүүлэн тавьбаас зохилтой тодорхой хоёр асуудал буй юм:
1-рт, Онц байдлын үед ард түмэнд мэдээлэл энгийн үеийнхээс илүү их шаардлагатай болдог учир, Онц байдлын тухай хуулиас мэдээллийн үйл ажиллагааг хязгаарлахад чиглэгдсэн, өмнө нь гарсан Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуультай зөрчилдсөн заалтуудыг нь хасах;
2-рт, Онц байдлын тухай хуулинд заагдаагүй төрийн хэвлэлийн цензурын үйл ажиллагааг дахин явуулгахгүй байх гэсэн хоёр асуудалд сэтгүүлчид, төрийн түшээд, улс төрчид, хуульчид, бусад холбогдох хүмүүс анхаарал хандуулж ажиллахыг уриалъя!
Хэвлэлийн эрх чөлөө, хууль ёсоо дээдэлцгээе!

Нийслэлийн сонинуудын холбоо
“Нэгдсэн Монгол” сайн дурын хөдөлгөөн
Пи-Ар Монголиа холбоо
Улаанбаатар.
2008.07.04

Сонгогчдод хандсан уриалга

1. Ашигт малтмал бол Монголын №1 асуудал, өнөөгийн байдлаар бол, бидний амьдралын бараг цорын ганц баталгаа, аврал юм. Тийм учраас газрын хөрсөн дорхи эрдсийн нөөцөө үр ашигтайгаар эзэмшиж, Монголын хөгжлийн хөдөлгүүр, ардыг тэтгэх баялаг болгоно оо гэсэн тодорхой төлөвлөгөөг юуны өмнө танилцуулаагүй, ашигт малтмалыг №1 тулгамдсан асуудал болгож яриагүй хүнийг бүү сонго. Тэр эх орноосоо урвагч, эх орноо худалдагч байх магадлалтай.
2. Монгол Улс нийгмийн бүх суурь өвчний хүнд, хурц хэлбэрт нь нэрвэгдчихээд, “хэвтэрт” ороод байгаа. “Эрүүл мэндийн” байдлыг нь тодорхой тоо баримттайгаар ойлгуулж, ямар эмчилгээний тусламжтайгаар ямар үр дүнд хүргэх вэ гэдгээ танилцуулаагүй дэвшигчийг сонгож болохгүй. Тэгээгүй хүн Монголыг хэвтрээс өндийлгөх гэж чармайхгүй.
3. Буруугаа хүлээгээгүй нэгний сайн үйлс бүтээнэ гэдэгт нь итгэж үл болно. Гэхдээ хэн нь ч буруугаа хүлээхгүй. Хүлээхгүй болоод л дэвшиж байгаа. Тиймээс, аргагүйдвэл арай гайгүй гэсэн буруутныг сонгоорой. Улс орноо сөнөөж мөхөөх далайц нь их буруутнуудаасаа бага болох байж мэдэх л юм.
4. Хэн нь ямар хэмжээний гэмт хэрэг үйлдсэн бэ гэдгийг та тодруулж амжаагүй байж болно. Харин аль л олны танил бус дөрвийг нь нүдлээд сонгочихвол арай гайгүйчүүдийг нь гишүүн болгочих боломжтой. Яагаад тэр олны танил бус байна вэ гэвэл, арай бага гэмт хэрэг үйлдсэн байх магадлалтай болоод тэр.
5. Гэр бүл, найз нөхдөөрөө хуйвалдаж байгаад, улс төрийн аль болох олон талд, субьектэд саналаа салгаж өгөх тохироо хийгээрэй. Санал нийлсэн дээрэмчдээс нийлээгүй нь дээр болохыг нурших юун. Хэрэлдэж маргалдаж, булаалдаж бужигнаж, бие биеэ огцруулсаар байтал нь Монголыг бялуу болгоод барж идэх “ажил” нь цалгардана шүү дээ.
6. Бие даагчид анхаарлаа хандуул. Ганцаардсан чоно тэд хүч чадлаар бүлэглэлүүдээсээ дор байх нь мэдээж. Муу юм хийе гэлээ ч, тэр бүрий хүчрэхгүй.

Хуулиар зөвшөөрдөгсөн бол, “зөв зүйтэй, эрүүл саруул хүн, хөтөлбөр дэвшиж гарч иртэл сонгуулийг бойкотолцгоо” гэж зөвлөх байлаа. Даанч, бойкотод уриалахыг хориглосон, Монгол Улсын Үндсэн хууль, Хүний эрхийн түгээмэл тунхаг зэрэг гол чухал баримт бичгүүдэд харшилсан заалт энэ удаад саад боллоо.
УИХ-ын энэ удаагийн сонгуульд дээрх 6 зөвлөмжийг маань хэрэгжүүлээрэй гэж нийт сонгогчиддоо уриалъя!

Чөлөөт сэтгүүлч, 26-р тойргийн сонгогч
Ч.Мөнхбаяр

(2008.06.08-нд бичиж, 2008.06.19-нд “Болсон явдал” сонинд нийтлүүлсэн)

Уриалга

Ашигт малтмалын салбарт дангааршлын зарчмыг хэрэгжүүлцгээе!

Сүүлийн үед ашигт малтмалаас олох орлогыг хуваарилах талаар зарим саналууд дэвшигдэж байна. Гэхдээ ямар цогц, шат дараалсан арга хэмжээг авч байж, ашигт малтмалын үр шимийг ард түмэнд өгөөжтэй болгох талаар нухацтай яриа төдийлөн өрнөхгүй, тодорхой алхмууд хийгдэхгүй байсаар өдий хүрсэн нь хэрэгжилтэд нь эргэлзээг төрүүлдэг.
Монголын төр түмэн бүхий боломжийн хэрээр бие дааж, хариас аль болох бага хамааралтайгаар ашигт малтмалаа эзэмшиж ашиглах буюу дангааршлын (автаркийн) зарчмыг хэрэгжүүлэхийг эрмэлзэх нь жинхэнэ хэтийн төлөв юм.
Ашигт малтмалын асуудлыг Монголын ард түмний эрх ашигт ач тустайгаар шийдвэрлэхгүй алгуурлах тусам, нийгэм-эдийн засгийн бүх салбарыг хамарсан Их нуралт тохиолдох магадлал өндөрссөөр, ойртсоор байна. Худалдаа-үйлчилгээ рүү дэндүү хэлбийсэн өнөөгийн эдийн засгийн өрөөсгөл хэвшил хамаг потенциалаа шавхаж гүйцэж байгаа атал, улс орны асар их нөөц бололцоо болох ашигт малтмалыг үндэсний эдийн засгийн эргэлтэд оруулахгүй байгаа нь мухардлыг улам л гүнзгийрүүлж буй. Их депресси, Аргентиний хямрал зэрэг сүйрлүүдтэй агаар нэгэн Их нуралт дөтөлж буйн олон шинж тэмдэг түгшүүрийн харанга дэлдэх боллоо.
Энэ нөхцөл байдлаас юу аврах вэ? Гагцхүү ашигт малтмалын асуудлын зөв шийдэгдэл буюу дангааршлын зарчим л аварна.
Авралыг ойртуулах, бодитой болгохын тулд, төрд болон холбогдох этгээдүүдэд дараахь зайлшгүй тулгамдсан шаардлагуудыг тавихыг ард түмэндээ уриалж байна!

1-р бүлэг. “Ашигт малтмалын тухай” хуулийг шинээр тогтооё!

Юуны өмнө “Ашигт малтмалын тухай” хуулийг ард түмний эрх ашигт нийцүүлэн тогтоохын төлөө тэмцэцгээе!

1-рт, Харийнханд үйлчлэх байгууллагын журам шиг байгааг нь болиулж, улс түмнийхээ төлөө бодлогыг шингээсэн хууль шиг хууль болгоё.
2-рт, Монголын төр түмэн өөрсдөө бие даан ашигт малтмалыг олборлох, баяжуулах, ашиглаж эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, эзэмших, худалдах явдлыг тэргүүн эгнээнд тавьж үзэж, тал бүрээр дэмжих зарчмыг гол тэнхлэг болгоё!
Энэ салбарт Монголын төр УҮГ байгуулах, үндэсний бизнесменүүд идэвхи санаачлага гаргах, мөн Монголын иргэдийн ажиллуулах хувьцаат нийгэмлэг, бичил, бага уурхай үүсч хөгжихийг хууль, бодлогоор дэмжих ёстой.
3-рт, Хөрөнгө оруулалтыг зөвхөн гадаадынхнаар хийлгэнэ гэсэн арчаагүй байр сууринаас татгалзах хэрэгтэй. Хөрөнгө бүрдүүлэх түгээмэл аргуудыг өөрсдөө ашиглах юм уу, гадаадын энэ чиглэлийн тусгай зууч компанийг хөлслөн ажиллуулж үр дүнд хүрэх боломжтой. Ашиг малтмалын ордоороо “барьцаалж” зээл авах, донор орнуудын тусламжийг хэрэглэх, иргэдээсээ хувьцаагаар дамжуулан мөнгө цуглуулах, “51+” зарчмын дагуу гадаадынхантай хамтран эзэмших уурхайн орлогоос зориулах зэрэг дотоодын хөрөнгө оруулалтыг бүрдүүлэх янз бүрийн арга буйг хэрэгжүүлье.
4-рт, Өөрсдийн нөөц бололцоог дайчлан бүрдүүлсэн хөрөнгөөрөө дотоод гадаадын компани, мэргэжилтэн, ажиллах хүчийг хөлслөн ажиллуулах замаар ашигт малтмалыг эзэмшиж болох ирээдүйтэй чиг хуулинд заавал тусгагдах шаардлагатай.
5-рт, Бусад улс орон, гадаадын бизнесийнхэнтэй ашигт малтмалын салбарт харилцан үр ашигтай, хүндэтгэл итгэлцэлтэйгээр, шударгаар, дангааршлын зарчмыг хөсөрдүүлэхгүйгээр хамтран ажиллах асуудлаар нөхөрсөг яриа хөөрөөг өрнүүлж, нааштай үр дүнд хүрч, энэ талаараа ил тод мэдээлж байвал зохино.
6-рт, Авлигаар эрх авсан, байгаль орчныг хордуулсан, сүйтгэсэн, хууль бус олборлол хийж, хууль бус цагаачдыг оруулсан зэрэг олон тохиолдолд лицензийг хүчингүй болгох хатуу журамтай болцгооё, олгох болзлыг нэн чангатгая.
Харийн үл бүтэх этгээдүүдээс эрдэс баялаг, газар нутаг, эх орноо чөлөөлцгөөе!
Ингэхгүйгээр тухайн салбарт ямар ч сайн үр дүнд хүрэх боломжгүй.
7-рт, Стратегийн орд биш, стратегийн ашигт малтмал гэсэн томъёолборыг хуулинд оруулцгаая. “Стратегийн ордын жагсаалт” гэгч, явуургүй хандлагыг илэрхийлсэн баримт бичгийг хүчингүй болгож, “Стратегийн ашигт малтмалын жагсаалт”-ыг бүрдүүлэн дагаж мөрдье. Чингэснээр аль нь чухлыг тодорхойлох асуудал цэгцэрч, оночтой шийдэлд хүргэнэ.
8-рт, 49 хувийг харийнхан эзэмших албатай мэт хэвшсэн барилыг шахан зайлуулъя. Тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт улсын иргэд бид өөрийн баялгийг ямар ч хувиар эзэмшихээс ичиж зовох хэрэггүй. Монголын төр ч, Монголын хувийн хэвшлийнхэн ч, ордын хэдэн ч хувийг эзэмшиж болохыг хуулиар баталгаажуулъя.
9-рт, Ашигт малтмалын олборлолын хэмжээг гадны компаний юм уу, төр улсын бус, Монгол улс түмний эрх ашгийн үүднээс тогтоож, хязгаарлаж, гамнаж байх шаардлагатай. Ашигт малтмалгүй амьдрахад бүрэн бэлтгээгүй байж, ашигт малтмалын нөөцийг шавхагдуулж, улс орныг сүйрлийн ирмэгт аваачиж хэрхэвч үл болно!
10-рт, Ашигт малтмал олборлоход шаардлагатай мөнгөн ус, циант натритай тэмцэх зэрэг утга учиргүй шийдвэрүүдийг цуцалж, ашигт малтмалыг монголчууд эзэмших явдалд саад тотгор учруулж, тойруу замаар хорлон сүйтгэдэг явдлыг таслан зогсооё.
11-рт, Ашиг малтмалын салбарын мэдээллийг ил тод, бүрэн нээлттэй байлгая, хуурмаг, сөрөг мэдээллийг хянаж, няцаадаг арга хэрэглүүртэй болъё гэсэн бүлэг санаагаар “Ашигт малтмалын тухай” хуулийг шинэчлэн тогтоохыг ард нийтээрээ төрөөс шаардъя, санасандаа хүртлээ тэмцэцгээе!

2-р бүлэг. “Ашигт малтмалд суурилсан хөгжлийн хөтөлбөр”-ийг гаргуулцгаая!

Ашигт малтмал дээр суурилсан хөгжил дэвшилд тусгай цогц хөтөлбөр зайлшгүй шаардлагатай юм. Үүнд:

12-рт, Дангааршил, автарки, бие даалтын зарчмыг хөтөлбөрт онцгойлон шингээх учиртай.
13-рт, Төр ашигт малтмалын орлого ашгаар хишиг хүртээх зоригтой шийдвэр гаргахаас гадна,
а) Монголын улсын Хөгжил, Их бүтээн байгуулалтыг тэтгэх хөрөнгө оруулалт хийх;
б) Ард иргэдийн амьдралын түвшин, нөхцөл байдал, баталгааг сайжруулах алхмууд хийх
гэсэн чиглэлээр алсын хараатай, хэтийн төлөвтэй, хэрэгжүүлэх бололцоотой, оночтой, үр ашигтай шинэ хөтөлбөр боловсруулж, баримтлан ажиллах шаардлагатай.
Хишиг хүртээхдээ акци, хөнгөлөлт, үнэгүй үйлчилгээ, тусламж, дэмжлэг гэсэн ухаалаг хэлбэрээр хүртээхийг санал болгоцгооё!
Төр аль болох юу ч хийхгүй байхыг эрмэлздэг жигшүүрт хандлагыг ашигт малтмалын салбараас эгнэгт үлдэн хөөж, хөгжүүлэх, бүтээн байгуулахыг эрмэлздэг зүй ёсны хандлагыг хэвшүүлгэцгээе.
14-рт, Ашигт малтмалыг бие дааж ашиглахад чиглэсэн шинжлэх ухаан-технологийн хүчирхэг бааз суурь байгуулах, чадварлаг боловсон хүчин, мэргэшсэн ажилчдыг бэлтгэх асуудлыг чухалчлан анхаарвал зохино.
15-рт, Ашигт малтмалын нөөц дуусахад улс түмний амьдралыг хариуцлагатайгаар бэлтгэх диверсификацийн бүтээн байгуулалтыг өрнүүлэх нь амин чухал ач холбогдолтой.
16-рт, Ашигт малтмалын ашиг орлогыг Чингис хааныхаа тунхагласан монгол туургатныг нэгтгэх үйлсэд ч зориулах хэрэгтэй!

Ашигт малтмалыг хөгжлийн хөдөлгүүр, их бүтээн байгуулалтын хөрөнгө оруулалт болгож хэрэглэх “Ашигт малтмал дээр суурилсан хөгжлийн хөтөлбөр” нь аз жаргалын алтан түлхүүр болж өгнө өө. Энэхүү хөтөлбөрийг шаардаж, дуу хоолой, сэтгэл зүтгэлээ нэгтгэцгээе ээ.

3-р бүлэг. Их нуралтаас өрсөцгөөе!

Бүх юм сайн сайхан байгаа гэж дарга нар итгүүлэхийг оролддог ч, Их Нуралт айсуй нь тов тодорхой юм. Социализмын үед мөн л худал хуурмагт үнэмшүүлэхээр чармайдаг асан ч, дарангуй дэглэм нуран унаж, 90-ээд оны эхэн үеийн хүнд хэцүү хямрал тохиосонтой л адил. Тэр үед наймаа хийгээд өндийж чадсан бол, одоо ямар ч “эм тарианы” нэмэргүй шахам болоод байна. Ашигт малтмалын “амь тариа” л нийгмийг аварна.

17-рт, Айсуй гамшигт “цунами” болох нийгэм-эдийн засгийн Их нуралтаас сэргийлж, ашигт малтмалын асуудлыг цаг алдалгүй ард түмэнд нэн ач тустайгаар шийдвэрлүүлэхийн төлөө эрс шийдэмгий тэмцлийг даруй эхлүүлцгээе!
18-рт, Сүүлийн үед дэвшигдэж буй Лу.Болдын “Баян Монгол” корпорацийн, Э.Бат-Үүл нарын Авлигаар олгогдсон лицензийг хүчингүй болгох зэрэг, ашигт малтмалын асуудлын нааштай шийдэгдэлд дөхөм үзүүлэх зоригтой саналуудыг цаг тухайд нь зохих ёсоор дэмжиж байя, ашигт малтмалын нүгэлтнүүдийг ч гэмээ наманчлан зөв алхам хийхийг шаардаж, өөгшүүлж, урамшуулж, талархаж байя.
19-рт, Намууд болон бие даагчдад “Лу.Болд шиг байцгаа!” гэж уриалъя, Лу.Болдоос ч илүүг уралдаж өрсөлдөн санаж сэдэхийг нь дэмжицгээе. Ашигт малтмалыг ¹1 асуудал болгож яриагүй нэр дэвшигчийг бүү сонго. Ашигт малтмалын нүгэлтэй хэрнээ буруугаа хүлээгээгүй нэр дэвшигчид бүү итгэ. “4 минут төрийн эрх барихдаа” буюу сонгууль өгөхдөө хариуцлагатай байж, асуудалд сайнаар нөлөөлцгөөе!
20-рт, 45 хоногийн сонгуулийн кампаний дараа ашигт малтмалын талаарх санал, амлалтууд популизм гэгдээд замхарч арилах боломж олголгүй, эздэд нь хэрэгжүүлэхийг байнга шаардаж, шахаж, нэхэж явцгаая!
21-рт, Өөрсдөө “овоо босгож”, асуудлыг хурцатгасан атлаа, бусад улсад буруугаа тохож, улс түмнүүдийн хооронд яс хаяж, аль алиных нь эрх ашгийг хохироодог, ямар нэг улсыг ашигт малтмалын маргаанаас болж цэрэглэн халдахад хүргэж ч мэдэх нөхцөл байдлыг үүсгэдэг явдлыг болчимгүй төрийн түшээдээр дахин гаргуулахгүйн төлөө хүчээ хамтатгая.
22-рт, Ашигт малтмалын гэмт хэргүүдийг шүүх Шүүлтийн өдрийг шаардацгаая! Хэрэв Монголын шүүх шийдвэрлэж чадахгүй аваас олон улсын шударга шүүхэд хандацгаая! Шүүлтийн өдөр нь шударга ёс тогтооход, дахин эх орноосоо урвах гэмт хэрэг газар авахгүй байхад тустай! Монголын болон харийн гэмтнүүд шүүлтийн өдрийн өмнө адил тэгшээр ял асуулгаж, хариуцлага хүлээх учиртай.
23-рт, “Ашигт малтмалын өршөөлийн хууль”-ийг гаргаж, бүх буруугаа бүрэн хүлээсэн гэмт хэрэгтнийг өршөөдөг, нууцалдаг, хамгаалдаг болъё. Чингээгүй гэмт хэрэгтнийг өршөөлгүй хатуугаар гэсгээн цээрлүүлье.
24-рт, Гадаадын компаниудад “Энержи ресурс” шиг байж чадацгаа гэж уриалъя. “Энержи ресурс”-д хандсан шигээ гадаадын компанид хандаж чадаж бай гэж төрдөө ч уриалъя!
25-рт, Монголын ашигт малтмалын асуудлыг олон улсын хууль-эрхзүйн үүднээс хянаж байя!

Дээрх зайлшгүй шаардлагуудыг төрд болон, холбогдох этгээдүүдэд тавихыг ард түмэндээ уриалж байна. Дэлхийн улс орнуудын зүй ёсны жишиг рүү тэмүүлснээр л бид мэдэхгүй чадахгүй зүйлгүй болж, цэнгэлийн манлайд хүрнэ. Хүнд, хар ажлуудыг тойрч давхиад, зөвхөн сайхан үр дүнгийн талаар яриад байдаг төр засаг, хэн бүхэн биднийг сайн юманд хүргэхгүй.
Шинэ цаг, аз жаргалаа дөтлүүлэгтүн хэмээн, ард түмэндээ уриалж байна. Эзэн нь юмаа мэдэж, эрэг нь усаа хашна аа. Шударга ёс, эрх ашиг, сайн сайхныхаа төлөө түрхрэн босоцгооё!

Чөлөөт сэтгүүлч Ч.Мөнхбаяр
2008.05.17

Ч.Мөнхбаяр: Болохгүй бол Монголд НҮБ-ын засаглал тогтооно

"Болсон явдал", 2008 он, №05.

Хөршүүдтэйгээ газар нутаг солилцвол ашигтай

Монгол туургатныг нүүлгэж ирүүлэх, тэдэнд иргэншлээ чөлөөтэй олгох, монгол туургатны геноцидийн тухай зэрэг гурван ч хуулийн төсөл, монгол туургатнуудын төрийн даяар монголч (панмонголист) номнол, ашигт малтмалыг дангааршлын (автарки) зарчмаар ашиглах уриалга, төрийн хас сүлд далбаа, улс, үндэстэн, парламентын шинэ нэршил, монгол латин үсэг, “Нэгдсэн Монгол” сайн дурын хөдөлгөөн гээд сонирхолтой санал санаачлагуудыг “Монгол улс үндэстний нөхцөл байдлыг сайжруулах багц санал төсөл” нэрийн дор 2007 оны 10-р сард дэвшүүлэн тавьж байсан Ч.Мөнхбаяртай ярилцав.

— Та саналуудаа дэвшүүлснээс хойш 5 сар өнгөрчээ. Ямар нэг байдлаар хэрэгжсэн зүйл байна уу?
— Янз бүрийн мэдээллийн хэрэгсэл, арга хэлбэрээр олон хүнд хүргэж байна. Түүнээс биш, хэрэгжсэн юм алга. Зарим нэг хүн харин өлгөж аваад, би анх санаачиллаа гээд тунхаглаад байх тохиолдол мэр сэр байна. Анх хэн санаачилсан нь бол чухал биш шүү дээ, гол нь хэрэгжих л хэрэгтэй. Хэн санаачилсан нь тэртэй тэргүй тодорхой.
2006 онд би уугуулшууллын тухай хуулийн төслөө төрийн зүтгэлтнүүд, байгууллагууд, хэвлэл мэдээлэлд өргөн барихад ерөнхийлөгчийн зөвлөх, ажилтан нар надтай хэдэн удаа уулзаад, ач холбогдол өгөөд, хуульзүйн яамнаас судалж үзнэ гэсэн хариу илгээгээд, телевиз сонинууд ярилцлага аваад нааштай хандаж байсан. Гэтэл 2007 онд би илүү өргөн хүрээтэй багц санал төсөл дэвшүүлж, хавьгүй олон өндөр албан тушаалтан, зүтгэлтэн, байгууллага, хэвлэл мэдээлэлд хандсан атал ямар ч анхаарал тавьсан юмгүй байсаар өдий хүрлээ. Эхэндээ танилцаагүй байна, үзээгүй байна гэдэг байсан, дараа нь оны дараа, цагаан сарын дараа, эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдийн баярын дараа, сонгуулийн дараа гэдэг болчихоод л сар сарыг элээлээ шүү дээ. Улс үндэстнийхээ асуудалд ингэж л хандаж байна. Улс үндэстэн тэдний хувьд зэрэг дарааллаар 1000-рт орох жижиг, өчүүхэн асуудал л болчихож дээ. 6, 7 онуудыг харьцуулаад үзэхэд, дөнгөж жилийн дараа л нөхцөл байдал бүр ноцтой муудчихсан байгаа юм.
Ноднингийн 10-р сард нэг эмгэн хамаг өрөөгөө оюутнуудад түрээслүүлчихлээ, гэтэл тэд наргиж дарвиад, элэг бариад амар заяа үзүүлэхээн болилоо гэсэн аман гомдолтой, миний өмнө хойно ороод л Төрийн Ордны эргэн тойрон яваад байсан. Гэтэл түүнийг дор нь УИХ-ын гишүүн хүлээн авч уулзаад л, хороо хоринд нь хандсан: “асуудлыг нь шуурхай шийдэж өг” гэсэн бичиг цохоод өгчихсөн байгаа юм. УИХ-ын гишүүн хороо хорины цар хүрээтэй ажил хийгээд л сууж байдаг байхгүй юу. Харин надтай бол яавч харьцаж өгөхгүй байх жишээтэй. Би ямар хороо хорины асуудал ярьсан биш, яг өөрийнх нь хариуцах, хууль санаачлах асуудлыг ярьсан болохоор тэр. Уг нь, УИХ-ын гишүүн гүйцэтгэх засаглалын ажил хийвэл, эрх мэдлээ буруугаар ашигласан гэхчилэн хэрэгт ороод шоронд суух учиртай. Энэ сонгуульд бүгд л гүйцэтгэх засаглалын ажил хийнэ гэсэн амлалттай орцгоож, сонгогчид нь ч тийм юм хүсч, бүгд хуулиа улан дороо гишгэцгээж байна.
Ер нь бол, сонгууль гэдэг нь бодлогын дэргэд юу ч биш. Бодлого л чухал байхгүй юу. Сонгуулийн дараа ч ширээ сандлын асуудлаар өчнөөн удаан бужигнана. Тэрийг л хамгийн чухал гээд ойлгоцгоочихсон. Улс үндэстний бодлого орхигдоод л явж байна шүү дээ.
Гэхдээ би ухарч няцахгүй. Харин ч шинэ багц санал төсөл боловсруулчихаад сууж байна.
— Шинэ гэнэ ээ? Тэр нь ямар ямар санал байна вэ?
— Хүн амыг “хүчээр” өсгөх хуулийн төсөл боловсруулсан. Улс үндэстний хамгийн гол баялаг бол хүн-баялаг. Тэр ч үүднээс, хүн-баялгаа өсгөе гээд би уугуулшууллын тухай, элэгшүүллийн тухай хуулийн төслүүдээ зохиосон. Гэхдээ гаднаас оруулж ирэх механик өсөлтөөс гадна, ердийн өсөлтөд анхаарахгүй бол байнгын бууралттай явж ирлээ. Одоо манай ердийн өсөлтийн түвшин Азидаа сүүлээсээ 4-р байранд орсон сурагтай. Манайх шиг цөөн хүн амтай, уудам газар нутагтай, байгалийн их нөөц баялагтай улс орон тийм байж яавч болшгүй. Үндэсний аюулгүй байдалд заналхийлэх хэмжээнд ердийн өсөлт маань оччихлоо ш дээ. Хятад улс ердийн өсөлтөө бууруулах гэж асар их хүчин чармайлт тавьж байж хүрсэн үр дүнд манайх тийм юмгүйгээр зүгээр л дорхиноо уруудаад оччихож байгаа байх юм.
Тиймээс хүн амын ердийн өсөлтийг хүчээр шахуу нэмэгдүүлэх хуулийн төсөл зохиогоод, чамбайруулан сайжруулах ажил хийж байна.
— Яаж хүн амыг “хүчээр өсгөх” хэрэг вэ?
— Төсөл бэлэн болтол нарийн ширийнийг нь яримааргүй байна. Маргааш нэг зальхай этгээд өлгөж аваад л, би анх санаачилсан гээд гүйчихнэ. Хэн анх санаачилсан нь чухал биш гэж дээр хэлсэн. Үнэн юм үнэнээрээ л байх хойно. Хамгийн гол нь, тэр зальхай этгээдүүд чухал санааг маань мөнгө төгрөг хулгууж завших аян шалтаг болгоод, нэр хүндийг нь унагаад, явцгүй болгочихдог, алаад хаячихдаг байхгүй юу.
Жишээ нь, монгол латин үсгийн санааг төсөлтэй нь хамт анх би 1991 онд дэвшүүлсэн. 30-аад оны латин үсэг бол шууд Зөвлөлтөөс тулгасан зүйл байсан.
Тэгээд би санаагаа сурталчилж, төслөө улам сайжруулсаар өдий хүрлээ. Гэтэл үр шимийг нь бусад хүмүүс буруугаар ашиглаж, 1997 оноос хойш өдий хүртэл үргүй үрлэг зарлагын үүд хаалга болгочихоод л, тэр цоорхойгоор улсын өмч хөрөнгө эцэс төгсгөлгүй урсаж савирч ирлээ шүү дээ. Тэдний ажлын үр дүн нь гэхээр миний төслийг л муу болгоод жаахан өөрчилчихсөн цагаан толгой байж байдаг. Муу болгож л өөрчлөхгүй бол 100 хувь миний юм болчих гээд байхаар нь тэгж өөрчилсөн хэрэг л дээ. Хамтын зохиогчийн нэр дунд миний нэрийг оруулна л гэдэг байсан, тэгж байгаа ч юм алга.
Тийм зальхай этгээдүүдээс их болгоомжилж байна. Миний 1993 онд анх дэвшүүлсэн нэг саналыг сонгуулийнхаа гол пиар болгоод явж байгаа хүн ч бий. Гэхдээ би хэрэгжих нь л чухал юм, сурталчилж л байг гээд одоохондоо дуугүй байгаа. Буруу тийшээ хазайгаад эхэлбэл харин дуугарна.
Би бас геноцидийн тухай хуулийн төсөлдөө большевист, маоист геноцид дээр, 1990 оноос хойшхи засгийн газруудын өөрийн ард түмний эсрэг явуулсан геноцидийг нэмж оруулдаг юм уу гэж бодож байгаа. Олон улсын геноцидийн тухай баримт бичгүүдэд үйл ажиллагаа нь тохироод байгаа юм. Геноцид үйл ажиллагаагаа цаашид зогсоохгүй, ард түмэн ч дорвитой тэмцэж болиулахгүй бол НҮБ-ын цэргийг оруулж, НҮБ-ын засаглалыг тогтоож байж болиулах, олон улсын шүүхэд өгөх хүртэл арга хэмжээ авахаар зэхэж бэлтгэж сууна. Улс үндэстнээ л аварч байвал яасан ч яах вэ дээ.
— Гадныхангүйгээр асуудлаа шийдчихэж болохгүй гэж үү?
— Харин болохгүй болчих гээд байна. Итгэл найдвар алга. Харин дэлхий гэж байна, хилийн чанадад шударга ёс гэж байна.
Тэгж яривал би Монгол улсад Америкийн цэргийн бааз байгуулж болох боломжийг судалж байгаа. Манай оронд зөвхөн хоёр орныхоос өөр хүчин зүйлүүд байх нь оршин тогтнохуйд маань тустай. Хоёр хөршид ч бас эерэг талууд гарна. Америктай хамтын ажиллагаа, итгэлцэл нь харилцан бэхжих г.м.
АНУ-ын зүгээс, терроризмтэй хамтран тэмцэх гэсэн нэрийн дор, аль нэг улстай нь дамжин өнгөрөх гэрээ байгуулж, хариуд нь тэр улсад хөнгөлөлт, таатай нөхцлүүд олгож болох байхгүй юу. Эдийн засгийг их сонирхдог Хятадад санал болгож болно ш дээ. Эцсийн үр дүнд нь, энэ асуудалд оролцсон улс бүрд хожоо гарна.
Ер нь хоёрхон улсаар зааглагдана гэдэг учир дутагдалтай болох нь ойлгомжтой. Энэ мухардмал байдлаас гарах арга замыг би эрэлхийлж, 2 санал дэвшүүлж байгаа.
1-рт, Монгол орны баруун хязгаарт дөрвөн улсын хамтарсан эдийн засгийн чөлөөт бүс байгуулах. Тэнд угаасаа Монгол, Хятад, Орос гурван улсын хилийн уулзвар цэг байдаг. Манай хилээс 30 гаруй км-ийн цаана Казахстаны хил буй. Улс болгон нутгийнхаа гүн рүү 50 км хүртэл орсон, тэнцүү хэмжээний зурвас газруудыг гаргаж, эдийн засгийн чөлөөт бүс байгуулбал хэн хэнд нь маш их ач холбогдолтой. Аль алиных нь, эдийн засгийн хувьд хоцрогдмол, алслагдсан, хөгжил дэвшил ноцтойгоор дутагдсан хэсэг тэнд уулзалдсан. Дөрвөн улсын худалдаа, бизнесийнхэнд олон талын хөнгөлөлт олгосон хамтын чөлөөт бүсийг тэнд байгуулбал хөгжил тэнд очиж, жигдэрч ирэх нь тодорхой. Уг бүсээр дамжуулан Монгол улс Казахстан болон Баруун Ази руу цонх гаргах юм.
2-рт, нутгийн солилцооны зарчмыг хуульчлах. Манайд гуравдагч улс орнуудтай харилцах, монгол туургатныг нэгтгэхэд нутгийн солилцоо хэрэг болоод байна. Жишээ нь, хоёр хөршөөсөө Казахстан руу болон, далай руу гарах зурвас нутгийг өөрийн нутгаар сольж авах асуудал байж болно. Тэгснээр, тэр хоёр улс шууд хиллэж байсан давуу тал нь алдагдах учраас, алдагдахгүйгээр зохион байгуулж, улс түмнүүдийн эв найрамдлын бүс нутаг, онцгой статустай чөлөөт бүс маягтай болгож болно шүү дээ. Ямар ч л гэсэн, Монголын эрэгт аль ч орны хөлөг онгоц ирж зогсдог болох нь асар их ач холбогдолтой юм.
Мөн хүн ам, байгалийн нөөц баялаг багатай нутгаа, монгол туургат хүн ам ихтэй нутгаар сольж болох талтай. Шилийн гол аймгийг хэсэг говь нутгаар сольдог ч юм уу. Өмнөд хөршид хүн амын илүүдэлтэй, газрын хомсдолтой байдаг.
— Анх сонсоход их л эрсдэлтэй, осолтой санагдаж байна.
— Тийм ээ. Гэхдээ оюуны нүүдлүүд хийгээд ирэхлээр ашигтай, аюулгүй нь мэдэгдэнэ.
Боловсролын талаар 2 санал дэвшүүлж байгаа.
1-рт, боловсролын салбарт монголчуудын түүх, соёлын мэдэгдэхүүн олгодог зарчмыг буй болгож, хэрэгжүүлье. Өнөөдөр, монголчуудын түүхийг зааж байснаа, Манжаас хойш зөвхөн Ар Монголын, Төв Монголын түүх болоод явчихдаг гажууд тогтолцоо байна. Нийт монголчуудын түүх, соёлыг мэдэх нь бидний оршихуй, ирээдүйд өндөр ач холбогдолтой. Тиймээс Манжаас хойшхи хилийн чанадын элэг нэгтнийхээ түүх соёлыг заадаг тусгай хичээл сургалтын хөтөлбөрт заавал оруулж өгөх шаардлагатай. “Монгол туургатны түүх, соёл” гэдэг предмет байх юм.
Манжаас өмнөх түүхдээ ч, орхигдоод байдаг монголчуудын асуудлыг тусгаж өгөх хэрэгтэй.
2-рт, энэ орос хэлний сургалтыг больж, англи хэлний сургалт болгох хэрэгтэй. Хэдий болтол даян дэлхийгээс гадуур улс орон явах вэ, бид. 1990 онд л тэр сургалтыг халчихсан бол өдийд улс орны нөхцөл байдал хичнээн сайжрах байв. Орос, Хятад хоёр англи хэлний суурь сургалттай, монгол хэлийг хөршийн маань хэл гээд сургуульдаа заагаад байгаа юм байхгүй. Тийм болохоор тэдэнтэй англиар харилцах боломжтой, тэгш байдлын зарчимд ч нийцнэ. Орос хүнтэй оросоор л ярилцах ёстой гэдэг бол ердөө л “чукча” сэтгэлгээ. “Чукча” сургалтаар “чукча” нарыг үйлдвэрлээд байдаг өнөөгийн явдлыг үндсээр нь халж, барууны стандартад нийцсэн, монгол сургууль төгссөн хүн хаана ч шууд, чөлөөтэйгээр үргэлжлүүлэн сурч болох тийм тогтолцоог үүсгэх хэрэгтэй.
— Таны саналууд болгоомжлох сэтгэгдэл төрүүлдэг. Жишээ нь, монгол туургатныг нүүлгэж ирүүлэх, тэнд нь иргэншүүлэх төслүүд тань олон хужаа иргэдийг нааш нь үерлүүлж болзошгүй...
— Улс үндэстнээ хөгжүүлье гэвэл саад бэрхшээлтэй нүүр тулах л болно. Хүн биеэ огтлуулж зүсүүлэх нь эвгүй юм гээд мэс засалд орохгүй, айгаад яваад байвал үхнэ биз дээ. Зайлшгүй тулгарах нэг бэрхшээл бол хууль бус цагаачлал. Гэхдээ хууль бус цагаачлал гэдэг нь монгол туургатнаа л нэгтгэхгүй бол учиртай байдаг, нэгтгээд ирэхлээр давагдашгүй хүчин зүйл болчихдог тийм зүйл биш. Хууль бус цагаачлалын эсрэг тэмцэх олон арга хэрэгсэл бий.
Би хууль бус цагаачлалтай хийх тэмцлийг чангатгах, үр нөлөөтэй болгох чиглэлтэй хуулийн өөрчлөлт, тогтоол зэргийн төсөл боловсруулсан. Ер нь бол, иргэд зөв зүйтэй юм сэдээд, төр нь хүлээж аваад хэрэгжүүлээд байдаг зарчим манайд огт алга. 2006 оноос хойш би янз бүрийн төсөл саналаа төрд хандаж бишгүй л дэвшүүллээ, толилууллаа. Уг нь тэгээд л миний тухайн иргэний үүрэг гүйцэж байгаа байхгүй юу, хэрэгжүүлдэг механизмд нь ёсоор нь хүргээд өгчихөж байгаа юм чинь. Гэтэл хариу ч алга. Харин, би л ганцаараа хэрэгжүүлэх ёстой юм шиг буруу хандлага түгээмэл байх юм. Тэр нь нэлээд саад учруулж байна.
Уг санаачлагууддаа би хууль бус цагаачдыг оруулж ирэхгүй байх, гаргах талаар саналуудаа тусгасан. Жишээ нь, монгол хэлний мэдлэгийн шалгуур тавих. Ингэх эрх тухайн улсад бүрэн байж байдаг. Өмнөд хөршид монгол хэлт хүн ам их, тэдний ажил эрхлэлтийн байдал муу байна. Тийм болохоор хууль бус цагаачийг хязгаарлаад, харин үндэсний чанартай хөдөлмөрийн репатриаци явуулчих боломж бүрэн байгаа л байхгүй юу.
Сүүлийн үед ашигт малтмалын талаар их яригдах боллоо. Үүнтэй холбогдуулаад би гадаадын компаниудад “Энержи ресурс” шиг байцгаа, төрдөө бол тэдэнд “Энержи ресурс”-д хандсан шигээ ханд гэж уриалсан уриалгаа бэлэн болгочихоод байгаа. Энд ярьсан саналуудаа бас нэг багц болгоод дэвшүүлэх гэж байна шүү дээ.
Монгол улс ашигт малтмалдаа дангааршлын буюу автаркийн зарчмаар хандах нь маш чухал. Үүнийг би өнгөрсөн оны 7-р сарын уриалгадаа тодорхой хэлсэн. Гадаадын компаниуд гэдэг нь шидтэн биш. Хөрөнгө босгодог, боловсон хүчин бүрдүүлдэг түгээмэл аргууд дээр л тэд түшиглэдэг. Тэр аргуудыг нь юмны эзэн, сумны занги бүхэл бүтэн улс орон маань ашиглаад, өөрөө баяжаад хөгжөөд явах бүрэн боломж бий байхгүй юу. Энгийнээр хэлэхэд, тэр компаниуд манай лицензийг “барьцаанд тавиад” зээл авчихдаг. Тэгээд л, мөнгөтэй бол юу ч бүтнэ ш дээ. Юм гэдэг ийм энгийн. Хэн ойлгохын аргагүй юм ярьж, цэцэрхээд байна, тэр худлаа ярьж байдаг.
Саналуудаа дэвшүүлэх гэхээр, зохион байгуулалтын чанартай аар саар бэрхшээл гараад байгаа. Жишээ нь, түрүүчийн багц саналууддаа тодорхой хариу аваагүй байж, дараагийнхийг нь дэвшүүлж болох уу, сонгуулийн хийрхэл өнгөрөхийг хүлээх үү, гадаад ертөнцөд хандсан саналаа багцад оруулах уу, үгүй юу гэхчилэн. Тийм саналууд бий л дээ. “Voice of America”-д монгол хэлний халх, цахар аялгуугаар нэвтрүүлэг явуулах редакци, бодлоготой болооч ээ гэсэн санал дэвшүүлэх гэж байгаа. Сайн орчуулагч хэрэг болоод, жаахан саатаад байна.
Гэхдээ би саналуудаа удахгүй гаргаж ирнэ ээ. Миний саналууд бол зүгээр нэг амнаасаа унагачихдаг тэрүүхэн тэндээ пээдгэр үг биш, бараг л дор нь гарын үсэг зураад л хэрэгжүүлчихэж болох бэлэн хуулийн төсөл энэ тэр байдгаараа онцлогтой. Уг нь тэгэх л хэрэгтэй. Даанч тийм онцлогтой байдаг болохоороо зарим хүнд хүнддээд, айлгаад, эсвэл хор шар, уур ундууг нь хүргээд байдаг шиг байгаа юм...
Эцэст нь хэлэхэд, миний түрүүчийн багц саналыг http://moenhbayar.blogspot.com сайт дээрээс үзэж танилцаж болно. Харьцъя гэвэл и-мэйл: latinuseg@yahoo.com. Хандив мандив өргөсөн ч болно шүү. Багц саналаа хувилж тараахад ч хөөрхөн мөнгө төгрөг үрэгдчих юм, өөр тэгээд бишгүй л мөнгө цаас хэрэг болдог. Хандивын дансаа блог-сайтдаа тавьчихсан.
— Сонирхолтой ярилцлага өгсөн танд баярлалаа.

Ярилцсан П.Гантулга