Нийт уншигчдад хандсан ил захидал

Эх орноо аварцгаая!

Яаж харийн луйварчдыг хөөж явуулах вэ?

Өнөөдөр ашигт малтмалын тухай их яригдаж байна. Дарга нар ямар нэг орд, дэлхийн уул уурхайн тухай эцэс төгсгөлгүй, эмх замбараагүй, гуйвуулж мушгисан өгөгдлүүдийг хөврүүлж, ард түмнийг төөргөдүүлэх, залхаахыг оролдож байна. Ийм юм яриад хэрэггүй.
Яг өнөөдөр нэг л юм ярих хэрэгтэй байна. Тэр нь юу вэ гэвэл, «Яаж харийн луйварчдыг энэ салбараас, эх орноосоо хөөж явуулах вэ, яаж неоколоничлолоос чөлөөлөгдөх вэ, яаж монголчууд ашигт малтмалдаа эзэн болох вэ?» гэж. Товчоор бол: «Харийн түрэмгийлгэчдээс яаж эх орноо чөлөөлөх вэ?».
Эх оронд үхлийн аюул нүүрлээд байна. Бүгд эх орноо чөлөөлөх ариун үйл хэрэгт нэгдэж, эрслэн босох хэрэгтэй болов. Эсбөгөөс, хүзүүндээ «Мануухай» гэсэн пайз зүүгээд ногооны газар гараа алдлаад зогсох нь шулуун.

Дарга нар харийн олборлогчдын ашгийн 10-15 хувийг авдаг

«Хөрөнгө оруулагч Монголыг тоохгүй байсан, ЗГ ямар ч болзлыг чинь зөвшөөрнө шүү гэж гуйдаг ажилтай байв» гэж урвагч нар хуцдаг. Янхан эмсийн ажил хий гэж тэднийг томилоогүй байлтай.
ВНР Монголыг тоохгүй яваад өгсөн л гэсэн. Өөрсдөө л авлига нэхээд хөөгөөд явуулсан юм байхчивлээ.
«Та нарт зүгээр бэлэглэчихье, харин биднийг сайн зууч гэж үзэж, ашгийн 10-15 хувийг өгч байх хэрэгтэй» гэсэн болзлыг дарга нар тавьдаг байж. «Хожим толгой цусдах ийм луйварт оролцохгүй ээ» гээд зарим нь явсан аж. Зарим нь «Энэ улс орныхон хязгааргүй мунхаг тэнэг болж таарлаа. Тэрийг нь далимдуулаад, үлгэрт гардаг шиг баяжиж болох нь» гээд зөвшөөрсөн.
Хэрэв дарга нар үүрэгт ажлаа хийгээд, шаардлага хангасан гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай хуулийн дагуу ажиллах аваас, цалингаа аваад л явах шүү дээ. Монголчуудад шунахай болзлоо тавибал: аягүй бол хэрэг нь илэрнэ, задарна, манайхан тэгээд ч глобал том үйлдвэр байгуулахгүй тул «10-15 хувь» нь гэж харьцангүй бага юм ирнэ. Ингэхлээр хязгааргүй сувдаг бэрд, чөтгөр шулам дарга нар маань харийнханд Монголын бүх баялгийг бэлэглэлгүй яахав дээ (10-15 хувиа мартахгүй нь мэдээж).
Гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай ажиллах жишиг байгаагүй юм биш. Манайх 49 хувийг нь эзэмшээд, дээрээс нь татвар төлбөрөө аваад, өчнөөн хүнээ ажлаар хангаад, хот суурин босгуулаад явдаг байсан «Эрдэнэт», «Монросцветмет»-ийн жишиг байсан. Энэ жишиг нь шударга бус гэж шүүмжлэгдсээр, Монголын тал 51 хувийг нь эзэмших болсон. Ингэж л эзэмших хувиа өсгөх чиг хандлагатай явах учиртай.
Ашигт малтмалын тухай хуулинд 51-ээс бага хувийг яавч зааж болохгүй байв. Учир нь, 51:49-ийн харьцаатай хамтарсан үйлдвэрүүдээ шууд алдах нэгэн үндэслэл байсан. Тэнэг хуулиас болж, оросууд «бидэнд шударга бус хандаж байна, хуулиа дагахгүй байна» гэж гомдол мэдүүлж байгаа.
Түүнээс гадна, Монгол улсын ашигт малтмалын салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалт шаардлагагүй юм. Хөрсөн дорх ашигт малтмал өөрөө хөрөнгө. Yүн дээрээ суурилаад зээл хөрөнгө босгож, хэрэгцээтй бол гадаадын мэргэжилтэн, компанийг хөлслөн ажиллаж, ашигт малтмалын салбарын ашиг дээр суурилсан олон салбарт эдийн засгийг цогцлоох хэрэгтэй байв.
Гэвч, малгай өмссөн малнууд төрд байж ирэв. Хулгайч дээрэмчид эзэгнэж ирэв. Зөвлөлтийн колоничлолд хүчин зүтгэдэг колонийн урвагч тшмэдүүдийн колонийн сэтгэлгээтэй, урвагч гахай нохой хүүхдүүд ноёлж ирлээ дээ.

«Орост төлөх их өр» шиг хэмжээний мөнгийг хоёрхон бага харийн компани манайхаас дээрэмдчихсэн

«Харийнханд хамаг ашигт малтмалаа бэлэглэхгүй байгаагаас болж, өдөрт Монгол улс сая доллар алдаж байна» гэж солиордог. Хэрвээ бэлэглэчихвэл дэлхийд байхгүй, дэлхий зүүдлэхгүй их долларыг алдана. Харин олж авах юм гэвэл ядуурал, өлсгөлөн, байгалийн гамшиг.
Юун сая доллар тэд яриад байна? Дарга нар өөрсдийнхөө хувь болгож авах сая долларыг л яриад байгаа юм. Монголд, нууцаар харийнханд ашиглагдаж байгаа хэдэн зуун ордуудаас, тэдний авах 10-15 хувь гэж өдөр бүр сая сая доллар халаас руу нь орж байдаг. Нэмж сая саяыг халааслахыг ч тэр хомхой хулгайч нар хүсэж байгаа.
«Бороо Гоулд» тогтвортой байдлын гэрээ /ТБГ/ гэдэг солиорлын дагуу өчнөөн жилийн турш ямар ч татвар төлөхгүйгээр манай алтыг дээрэмдсэн. 40 /50 ч гэдэг/ тонн алт дээрэмджээ. Бусад компанийг бодвол тал бүрийн хөнгөлөлт эдэлж, эрхэлж гүйцсэн байсан. Ашгийн 10-15 нь ивээгч даргын халаас руу явна. Тэр дарга бол угаасаа энэ бодлогыг санаачилсан, боловсруулсан хүн гэнэм.
Дарга нар ард түмэндээ хайртайдаа биш, гадаадын луйварчин компаниудыг ивээх гэж, бүх татварыг 10 хувь болгосон. Иргэдийн хөдөлгөөнүүдийн тэмцлийн дүнд, уурхай хаагдах дөхөх үес «Бороо Гоулд»-аас 10 хувийн татвар гэж 75 сая доллар авчээ. Урьд нь тэгж авч байсан бол, нэмж 400 сая доллар авах байж.
Гэвч гадны компани татвар их төлөх тусам л манай даргын халаасанд орох мөнгө багасах тул, тэр их алдагдсан мөнгөний төлөө юу гэж харуусах билээ.
Төмөртийн цайрын уурхайгаас мөн 10 хувийн татвар авч байсан бол улсад их л мөнгө орох байж. Энэ хоёр уурхайтай ТБГ байгуулсан шунахай даргаас болж улс тэрбум доллар алдаж. Харин тэр дарга долларын тэрбумтан болоо биз ээ.
10 хувийг аваагүйгээс болж, тэрбумыг алдаж байгаа юм чинь, улс 100 хувь эзэмшсэн бол 10 тэрбумыг олох нь ээ дээ. Манай 70 жилийн социалист их бүтээн байгуулалтын өр гэж тиймэрхүү мөнгө байсансан.

Фридландыг «Монгол улсын баатар»-т тодорхойлоод, олгуулах гэж байжээ

Манай нэг тэнэг дарга бий. Бас л Оюутолгой зэргийг харийнханд яг одоо бэлэглэчихье гээд л их гүйсэн. Тэр дарга хөлслөгдсөн бууны нохойгоор Фридландад алтан хөшөө босгуулъя гэж бичүүлж байсан. Өөрөө Фридландыг Монгол улсын баатар болгоё гэж тодорхойлоод, зөндөө л хөөцөлдсөн гэнэ. Ингэвэл Фридланд надад бялууны хувийг өгөх болов уу гээд. Гэтэл өнөө Фридланд нь хамаг ялт хэрэг нь илрээд, шоронд сууж байгаа гэж сонслоо.
Тийм л их шунахай юм бол, тэр Фридланд шиг гүйж харайгаад, өөрөө ордын эзэн болоод ашгийн 1 хувийг биш, 100 хувийг нь аваад сууж байх нь яав /ямар нэг ордын ашгийн 10-15 хувийг нэг биш, бүлэг хулгайч хүртдэг/.
Яагаад манай дарга нар ийм арчаагүй юм бэ? Монголчуудыг л харгислаад байдаг болохоос, гадаадынхны баас шээс нь болоод л явдаг шүү дээ.
Яагаад гэвэл, удам угсаагаараа харийн колоничлолд зүтгээд, улс түмнээ сөнөөлцөөд ирсэн, урвагч сэтгэлгээтнүүд учраас тэр.

Оюутолгой, Тавантолгойн орд ойлгож хэвшсэнээс 10 дахин их баялагтай ч байж болно

Ашигт малтмалын геноцидээр ард түмнээ хөнөөж буй дарга нар харь эзэддээ захиалга өгч, «Дэлхийн өсөлт» гэдэг тоглоомын байгууллага байгуулгасан гэдэг. Утгаа бол тийм байгууллага байхгүй юм. Учир нь олон улсын мундаг газар гэж харагдуулахын тулд Монголд байгуулаагүй. Гадаадад бол, колоничлолыг сурталчилдаг тийм газрыг байлгахгүй.
«Дэлхийн өсөлт» бол ердөө л дарангуйлагчдын хэвлэл дээр дармалдсан цаас. Ашигт малтмалаа харьд бэлэглэхийг уриалсан материалуудыг нь, ашигт малтмалын геноцидийн үүсгэн санаачлагч, «монгол» жанжин нь энд бичиж бэлтгэдэг байна.
Тэр жанжны үгийг бүх дарга нар дагадаг. Жанжин нь болохоор харийнхны үгээр л явдаг.
Оюутолгой, Тавантолгой ийм тийм хэмжээний нөөцтэй л гэдэг. Жинхэнэдээ бол, арав дахин их нөөцтэй ч байж болно. Харийнхны өгсөн тоо л байдаг байна.
Тэд манай дарга нарыг ч яаж ч хулхидаж болно. Учир нь манайхны тооцоо гэж байдаггүй аж. Монголд үнэндээ ямар баялаг байгааг, яаж харийнхан дээрэмдэж байгааг хэн ч ядаж багцаагаар мэддэггүй ажээ. Энэ бол маш түгшмээр асуудал юм.
Олон саяын хөрөнгө оруулалт хийсэн гэсэн тайландаа харийнхан «асар үнэтэй, ажилчдын тансаг байр барьсан» гэсэн нь «хааны ордонтой дүйхүйц» гэсэн ойлголт төрүүлэхээр байжээ. Тэгсэн атал, дэргэд нь тус бүр жийпний үнэтэй жорлонгуудыг бол барьсан гэсэн байхыг үзээд, сэжиг төрж нягтлан шалгавал, жирийн гэр, модон жорлон л барьсан байж. Үй зайгүй хайртай түнш дарга нарыгаа ингэж хулхидаж байдаг харийн луйварчид манай баялгийн тухай ямар мэдээлэл гаргаж өгөх вэ? Ямар ч гэсэн, манай тооцоо л гэж байхгүй.
Мэдээллийн энэ байдлыг өөрчлөх ёстой. Өөрсдөө судалж байж, дараа нь харийнхантай хамтран ажиллая. Уул уурхайн мэдээллийг ард түмэнд ил байлгая, маш нууцын зэрэглэлтэйгээр бидний хувь заяаг шийдвэрлэж байдгийг болиулъя. Дотоод гадаадын талын худал хуурмаг мэдээллийг таслан зогсооё.

Оюутолгойн дайтай зэсийн, нефтийн орд зэргийг дарга нар нууцалж байна

Сүүлийн үед орд нуудаг өвчин гарсан гэнэ. Оюутолгойтой адил хэмжээний зэсийн ордыг нуулаа л гэх юм. Мөн уг ордтой дүйцэх баялагтай нефтийн ордыг нууж байна гэнэ. Ашиглаад эхэлчихсэн ч юм билүү, хэн мэдлээ.
Хэдэн зуун ордыг нууцаар, гэрээ хэлцэл гэлгүйгээр харийнханд бэлэглэчихсэн, ашиглуулж байдаг аж.
Саяхан нэг сэтгүүлч нутгийнх нь Молор толгой алга болсон тухай бичиж. Багадаа гоё сайхан чулуугаар нь наадаж өссөн уг толгойг харийнхан нэг зун л буулгаад, ухаад аваад явчихсан гэнэ. Гоё чулуутай тэр толгойн оронд, хавьтаж ойртохын аргагүй шороо оволзсон гүн хар нүх л үлджээ.
Молор чулууг нь харийнхан зорох машинд хэд үрээд л, жийпний үнэтэй хөөрөг болгоод нааш нь илгээдэг аж.
Хэдэн «Молор толгой» байна вэ, байсан бэ? Манай тооцоо гэж байхгүй учир, үүнийг хэн ч мэдэхгүй л буюу. Өөрийн нутгийн «Молор толгойг» л мэднэ, харин бусдыг нь мэдэхгүй л явна, бид. «Молор толгой»-нуудын 10-15 хувь нь дарга нарын халаасанд ордог гэдгийг харин мэдэж авлаа.
Нэгэн дарга харийнхны үгээр, «Оюутолгойн уурхай 5 тэрбум долларын үнээр босно, ард түмэн тэмцэж барилгүй аль эрт өгчихсөн бол 2 тэрбумаар босох байсан» гэж бурж гэнэ. Энд 2 асуудал байна. 1-рт, заавал дэлхийн хямралын үеийн өндөр зардлаар босгож яах юм, зардал буурч, зэсний үнэ нэмэгдэхийг хүлээх ёстой бус уу? 2-рт, «зөвхөн уурхай биш, дээрээс нь нэмээд зэс гаргах үйлдвэр барихад нийтдээ 1,2 тэрбум доллар шаардлагатай, үүнийг Монгол улс олж, бүтээн байгуулалт өрнүүлж чадна» гэж эрдэмтэд маань хэлж байна. Энэ бол, буй болж эхэлж буй манай тооцоо.
Уул уурхайн мэдээлэл хаалттай байгаа нөхцөлд ямар ч гэрээ байгуулж, хэрэгжүүлж болохгүй юм. Хуулинд тэг хувь гэж байсныг 34 хувь болгосон ч, тэр нь биелэх ямар ч баталгаагүй. Мэдээлэл хаалттай юм чинь, цаагуураа юу ч найруулж болно. Ард түмний хяналтгүйгээр бол “алдагдалтай” ажиллуулаад байж ч дөнгөнө. Манай нэг дарга “Эрдэнэт”-ийг “алдагдалтай” ажиллуулаад байсан л биз дээ (Түүнийг халж байж л, “алдагдлыг” зогсоосон).
3 тэрбум долларын зээл аваад, уг зээлийг өгсний шанд л /худалдаж байгаа хэрэг биш, зээлээ хүүтэй нь төлнө/ Тавантолгойг харийнханд бэлэглэх гэж байна. Яаж төр «өөрөө бие дааж эзэмшинэ» энэ тэр гэж байж, монгол эздээс нь булааж авч байлаа?
Тэр 3 тэрбум бол, Монгол бүх ашигт малтмалдаа эзэн болоход хангалттай мөнгө. Гэтэл «харийн олборлогчдод зам барьж өгөхөд зориулна» гэж байна. «Алтаар» барих л янзтай байгаа юм.
Ийм солиотой улсын аргыг олох гэж ядаж суухын хэрэг байна уу. Бараг дийлэнх нь шоронд ч тэнцэхгүй, явж явж нэг аварга том сэтгэл мэдрэлийн хамбинаат барих хэрэг гарах юм биш байгаа.
Ард түмэн минь, ашигт малтмалынхаа төлөө эрслэн тэмцье. Болдоггүй бүх улсыг огцруулъя. Хууль ёсыг тогтооё. Тэгвэл бид дороо л цэнгэлийн манлайд хүрнэ. 19 жил зовж шаналж ханаагүй гэж үү, бид. Колоничлолын боол болсон дарга нараас салцгаая!

Клондайкчуудын хөдөлгөөн өрнүүлье!

Үүнийг бичиж суухад УИХ «хямралаас гарах арга замын» тухай л хуралдаад байна. Уг нь, «Яаж ашигт малтмалгүйгээр ард түмнийг хуурч аргацаах вэ?» гээд хурлаа нэрлэчихвэл дөхөмтэй сэнж.
10-15 хувиа яаж алдчихгүй байх вэ, тэрнээс минь хорчих вий гэж л /зөвхөн ашигт млатмалаас бус, бүх юмнаас л бүгд тийм хувь авцгаадаг л даа/ үрчийсэн, тархиа гашилгасан, жүжиглэсэн улс л харагдана лээ. Хямралын шалтгаан нь өөрсдөө болохоор, яаж тэднээс шийд гарах вэ дээ.
Зарим нь «импортыг багасгавал хямралаас гарна» гэж нусгай хүүхдийн яриа ярина. Өргөн хэрэглээнээс зөвхөн махыг л хүрэлцээтэй «үйлдвэрлэдэг» Монгол улс импортоо багасгавал улам л хямарна гэдгийг хушга тархитан ч ухаармаар.
Уг нь манайх шиг баян орон ийм тэнэг хурал хийхдээ туламгүйсэн. Тэр арабын орнууд шиг л, мөнгөө хааш нь хийе дээ, 100 давхар байшин барих уу, 1000 давхар байшин барьчих уу гээд л хуралдаж суух учиртай.
«Алтан Дорнод»-ын хохирсон ажилчнууд «битүүмжлэгдсэн тоног төхөөрөмжийг нь зараад өгөөч, цалангаа авах гэсийм» гэж байна. Уг нь, «тэр тоног төхөөрөмжийг нь татвартаа аваад бидэнд түрээслүүлчих, бид чаддаг мэддэг ажлаа хийж, алтаа олборлоод цалингаа авах ёстой» гэх хэрэгтэй байхгүй юу. «Бороо Гоулд»-ын хохирсон ажилчид ч тэгэх хэрэгтэй.
Эзний сэтгэлгээ бидэнд хэрэгтэй байна. Гүн нойрноосоо сэрж эзэн болцгооё, эсвэл тэгээд ухаан орохгүй, нөгөө летарги /үхлийн / нойр гээч нь болоод үхэж далд орцгооё. Ийм хоёр сонголт байна.
Хэрэв амьдралыг сонгох аваас /сонгох ч ёстой, үүрэгтэй/:
1. Неоколоничлолоос эх орноо чөлөөлөх тэмцэлд хүн бүхэн хүчин зүтгэцгээе!
2. Ард түмний чин хүсэл зориг болох Монгол улс ашигт малтмалаа 100 хувь эзэмших явдлыг эрхэмлэн тусгасан «Ашигт малтмалын тухай» хуультай болцгооё!
3. Эх орны үнэт баялгийн талаарх тодорхой судалгаа, үнэн зөв, ил мэдээллийг шаардъя!
4. «Хууль бус «ашигт малтмалын хууль»-ийн хэрэг», «ТБГ-ний хэрэг», «10-15 хувийн хэрэг», «Хэдэн зуун ордын хууль бус олборлолын хэрэг», «34 хувийн хэрэг», «3 тэрбумын хэрэг» зэрэг олон ялт хэргийн дотоод гадаадын гэм буруутнуудад хуулийн хариуцлага хүлээлгэж, улс түмнийг хохиролгүй болгож, шударга ёсыг тогтооё!
5. Их нуралт хэмээх дотоодын хямралаас зөвхөн ашигт малтмал аврах тул, цаашид их болон дэвжих бичил олборлолын «Клондайкчуудын хөдөлгөөн»-ийг өрнүүлцгээе!
гэсэн 5 зорилтыг өмнөө тавьж, хуулийн хүрээн дэх тэмцлийн бүх арга хэлбэрийг өрнүүлэн, эрслэн босоцгооё!

Ч.Мөнхбаяр
2009.2.13

Уриалга

Ашигт малтмалын салбарт дангааршлын зарчмыг хэрэгжүүлцгээе!

Сүүлийн үед ашигт малтмалаас олох орлогыг хуваарилах талаар зарим саналууд дэвшигдэж байна. Гэхдээ ямар цогц, шат дараалсан арга хэмжээг авч байж, ашигт малтмалын үр шимийг ард түмэнд өгөөжтэй болгох талаар нухацтай яриа төдийлөн өрнөхгүй, тодорхой алхмууд хийгдэхгүй байсаар өдий хүрсэн нь хэрэгжилтэд нь эргэлзээг төрүүлдэг.
Монголын төр түмэн бүхий боломжийн хэрээр бие дааж, хариас аль болох бага хамааралтайгаар ашигт малтмалаа эзэмшиж ашиглах буюу дангааршлын (автаркийн) зарчмыг хэрэгжүүлэхийг эрмэлзэх нь жинхэнэ хэтийн төлөв юм.
Ашигт малтмалын асуудлыг Монголын ард түмний эрх ашигт ач тустайгаар шийдвэрлэхгүй алгуурлах тусам, нийгэм-эдийн засгийн бүх салбарыг хамарсан Их нуралт тохиолдох магадлал өндөрссөөр, ойртсоор байна. Худалдаа-үйлчилгээ рүү дэндүү хэлбийсэн өнөөгийн эдийн засгийн өрөөсгөл хэвшил хамаг потенциалаа шавхаж гүйцэж байгаа атал, улс орны асар их нөөц бололцоо болох ашигт малтмалыг үндэсний эдийн засгийн эргэлтэд оруулахгүй байгаа нь мухардлыг улам л гүнзгийрүүлж буй. Их депресси, Аргентиний хямрал зэрэг сүйрлүүдтэй агаар нэгэн Их нуралт дөтөлж буйн олон шинж тэмдэг түгшүүрийн харанга дэлдэх боллоо.
Энэ нөхцөл байдлаас юу аврах вэ? Гагцхүү ашигт малтмалын асуудлын зөв шийдэгдэл буюу дангааршлын зарчим л аварна.
Авралыг ойртуулах, бодитой болгохын тулд, төрд болон холбогдох этгээдүүдэд дараахь зайлшгүй тулгамдсан шаардлагуудыг тавихыг ард түмэндээ уриалж байна!

1-р бүлэг. “Ашигт малтмалын тухай” хуулийг шинээр тогтооё!

Юуны өмнө “Ашигт малтмалын тухай” хуулийг ард түмний эрх ашигт нийцүүлэн тогтоохын төлөө тэмцэцгээе!

1-рт, Харийнханд үйлчлэх байгууллагын журам шиг байгааг нь болиулж, улс түмнийхээ төлөө бодлогыг шингээсэн хууль шиг хууль болгоё.
2-рт, Монголын төр түмэн өөрсдөө бие даан ашигт малтмалыг олборлох, баяжуулах, ашиглаж эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, эзэмших, худалдах явдлыг тэргүүн эгнээнд тавьж үзэж, тал бүрээр дэмжих зарчмыг гол тэнхлэг болгоё!
Энэ салбарт Монголын төр УҮГ байгуулах, үндэсний бизнесменүүд идэвхи санаачлага гаргах, мөн Монголын иргэдийн ажиллуулах хувьцаат нийгэмлэг, бичил, бага уурхай үүсч хөгжихийг хууль, бодлогоор дэмжих ёстой.
3-рт, Хөрөнгө оруулалтыг зөвхөн гадаадынхнаар хийлгэнэ гэсэн арчаагүй байр сууринаас татгалзах хэрэгтэй. Хөрөнгө бүрдүүлэх түгээмэл аргуудыг өөрсдөө ашиглах юм уу, гадаадын энэ чиглэлийн тусгай зууч компанийг хөлслөн ажиллуулж үр дүнд хүрэх боломжтой. Ашиг малтмалын ордоороо “барьцаалж” зээл авах, донор орнуудын тусламжийг хэрэглэх, иргэдээсээ хувьцаагаар дамжуулан мөнгө цуглуулах, “51+” зарчмын дагуу гадаадынхантай хамтран эзэмших уурхайн орлогоос зориулах зэрэг дотоодын хөрөнгө оруулалтыг бүрдүүлэх янз бүрийн арга буйг хэрэгжүүлье.
4-рт, Өөрсдийн нөөц бололцоог дайчлан бүрдүүлсэн хөрөнгөөрөө дотоод гадаадын компани, мэргэжилтэн, ажиллах хүчийг хөлслөн ажиллуулах замаар ашигт малтмалыг эзэмшиж болох ирээдүйтэй чиг хуулинд заавал тусгагдах шаардлагатай.
5-рт, Бусад улс орон, гадаадын бизнесийнхэнтэй ашигт малтмалын салбарт харилцан үр ашигтай, хүндэтгэл итгэлцэлтэйгээр, шударгаар, дангааршлын зарчмыг хөсөрдүүлэхгүйгээр хамтран ажиллах асуудлаар нөхөрсөг яриа хөөрөөг өрнүүлж, нааштай үр дүнд хүрч, энэ талаараа ил тод мэдээлж байвал зохино.
6-рт, Авлигаар эрх авсан, байгаль орчныг хордуулсан, сүйтгэсэн, хууль бус олборлол хийж, хууль бус цагаачдыг оруулсан зэрэг олон тохиолдолд лицензийг хүчингүй болгох хатуу журамтай болцгооё, олгох болзлыг нэн чангатгая.
Харийн үл бүтэх этгээдүүдээс эрдэс баялаг, газар нутаг, эх орноо чөлөөлцгөөе!
Ингэхгүйгээр тухайн салбарт ямар ч сайн үр дүнд хүрэх боломжгүй.
7-рт, Стратегийн орд биш, стратегийн ашигт малтмал гэсэн томъёолборыг хуулинд оруулцгаая. “Стратегийн ордын жагсаалт” гэгч, явуургүй хандлагыг илэрхийлсэн баримт бичгийг хүчингүй болгож, “Стратегийн ашигт малтмалын жагсаалт”-ыг бүрдүүлэн дагаж мөрдье. Чингэснээр аль нь чухлыг тодорхойлох асуудал цэгцэрч, оночтой шийдэлд хүргэнэ.
8-рт, 49 хувийг харийнхан эзэмших албатай мэт хэвшсэн барилыг шахан зайлуулъя. Тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт улсын иргэд бид өөрийн баялгийг ямар ч хувиар эзэмшихээс ичиж зовох хэрэггүй. Монголын төр ч, Монголын хувийн хэвшлийнхэн ч, ордын хэдэн ч хувийг эзэмшиж болохыг хуулиар баталгаажуулъя.
9-рт, Ашигт малтмалын олборлолын хэмжээг гадны компаний юм уу, төр улсын бус, Монгол улс түмний эрх ашгийн үүднээс тогтоож, хязгаарлаж, гамнаж байх шаардлагатай. Ашигт малтмалгүй амьдрахад бүрэн бэлтгээгүй байж, ашигт малтмалын нөөцийг шавхагдуулж, улс орныг сүйрлийн ирмэгт аваачиж хэрхэвч үл болно!
10-рт, Ашигт малтмал олборлоход шаардлагатай мөнгөн ус, циант натритай тэмцэх зэрэг утга учиргүй шийдвэрүүдийг цуцалж, ашигт малтмалыг монголчууд эзэмших явдалд саад тотгор учруулж, тойруу замаар хорлон сүйтгэдэг явдлыг таслан зогсооё.
11-рт, Ашиг малтмалын салбарын мэдээллийг ил тод, бүрэн нээлттэй байлгая, хуурмаг, сөрөг мэдээллийг хянаж, няцаадаг арга хэрэглүүртэй болъё гэсэн бүлэг санаагаар “Ашигт малтмалын тухай” хуулийг шинэчлэн тогтоохыг ард нийтээрээ төрөөс шаардъя, санасандаа хүртлээ тэмцэцгээе!

2-р бүлэг. “Ашигт малтмалд суурилсан хөгжлийн хөтөлбөр”-ийг гаргуулцгаая!

Ашигт малтмал дээр суурилсан хөгжил дэвшилд тусгай цогц хөтөлбөр зайлшгүй шаардлагатай юм. Үүнд:

12-рт, Дангааршил, автарки, бие даалтын зарчмыг хөтөлбөрт онцгойлон шингээх учиртай.
13-рт, Төр ашигт малтмалын орлого ашгаар хишиг хүртээх зоригтой шийдвэр гаргахаас гадна,
а) Монголын улсын Хөгжил, Их бүтээн байгуулалтыг тэтгэх хөрөнгө оруулалт хийх;
б) Ард иргэдийн амьдралын түвшин, нөхцөл байдал, баталгааг сайжруулах алхмууд хийх
гэсэн чиглэлээр алсын хараатай, хэтийн төлөвтэй, хэрэгжүүлэх бололцоотой, оночтой, үр ашигтай шинэ хөтөлбөр боловсруулж, баримтлан ажиллах шаардлагатай.
Хишиг хүртээхдээ акци, хөнгөлөлт, үнэгүй үйлчилгээ, тусламж, дэмжлэг гэсэн ухаалаг хэлбэрээр хүртээхийг санал болгоцгооё!
Төр аль болох юу ч хийхгүй байхыг эрмэлздэг жигшүүрт хандлагыг ашигт малтмалын салбараас эгнэгт үлдэн хөөж, хөгжүүлэх, бүтээн байгуулахыг эрмэлздэг зүй ёсны хандлагыг хэвшүүлгэцгээе.
14-рт, Ашигт малтмалыг бие дааж ашиглахад чиглэсэн шинжлэх ухаан-технологийн хүчирхэг бааз суурь байгуулах, чадварлаг боловсон хүчин, мэргэшсэн ажилчдыг бэлтгэх асуудлыг чухалчлан анхаарвал зохино.
15-рт, Ашигт малтмалын нөөц дуусахад улс түмний амьдралыг хариуцлагатайгаар бэлтгэх диверсификацийн бүтээн байгуулалтыг өрнүүлэх нь амин чухал ач холбогдолтой.
16-рт, Ашигт малтмалын ашиг орлогыг Чингис хааныхаа тунхагласан монгол туургатныг нэгтгэх үйлсэд ч зориулах хэрэгтэй!

Ашигт малтмалыг хөгжлийн хөдөлгүүр, их бүтээн байгуулалтын хөрөнгө оруулалт болгож хэрэглэх “Ашигт малтмал дээр суурилсан хөгжлийн хөтөлбөр” нь аз жаргалын алтан түлхүүр болж өгнө өө. Энэхүү хөтөлбөрийг шаардаж, дуу хоолой, сэтгэл зүтгэлээ нэгтгэцгээе ээ.

3-р бүлэг. Их нуралтаас өрсөцгөөе!

Бүх юм сайн сайхан байгаа гэж дарга нар итгүүлэхийг оролддог ч, Их Нуралт айсуй нь тов тодорхой юм. Социализмын үед мөн л худал хуурмагт үнэмшүүлэхээр чармайдаг асан ч, дарангуй дэглэм нуран унаж, 90-ээд оны эхэн үеийн хүнд хэцүү хямрал тохиосонтой л адил. Тэр үед наймаа хийгээд өндийж чадсан бол, одоо ямар ч “эм тарианы” нэмэргүй шахам болоод байна. Ашигт малтмалын “амь тариа” л нийгмийг аварна.

17-рт, Айсуй гамшигт “цунами” болох нийгэм-эдийн засгийн Их нуралтаас сэргийлж, ашигт малтмалын асуудлыг цаг алдалгүй ард түмэнд нэн ач тустайгаар шийдвэрлүүлэхийн төлөө эрс шийдэмгий тэмцлийг даруй эхлүүлцгээе!
18-рт, Сүүлийн үед дэвшигдэж буй Лу.Болдын “Баян Монгол” корпорацийн, Э.Бат-Үүл нарын Авлигаар олгогдсон лицензийг хүчингүй болгох зэрэг, ашигт малтмалын асуудлын нааштай шийдэгдэлд дөхөм үзүүлэх зоригтой саналуудыг цаг тухайд нь зохих ёсоор дэмжиж байя, ашигт малтмалын нүгэлтнүүдийг ч гэмээ наманчлан зөв алхам хийхийг шаардаж, өөгшүүлж, урамшуулж, талархаж байя.
19-рт, Намууд болон бие даагчдад “Лу.Болд шиг байцгаа!” гэж уриалъя, Лу.Болдоос ч илүүг уралдаж өрсөлдөн санаж сэдэхийг нь дэмжицгээе. Ашигт малтмалыг ¹1 асуудал болгож яриагүй нэр дэвшигчийг бүү сонго. Ашигт малтмалын нүгэлтэй хэрнээ буруугаа хүлээгээгүй нэр дэвшигчид бүү итгэ. “4 минут төрийн эрх барихдаа” буюу сонгууль өгөхдөө хариуцлагатай байж, асуудалд сайнаар нөлөөлцгөөе!
20-рт, 45 хоногийн сонгуулийн кампаний дараа ашигт малтмалын талаарх санал, амлалтууд популизм гэгдээд замхарч арилах боломж олголгүй, эздэд нь хэрэгжүүлэхийг байнга шаардаж, шахаж, нэхэж явцгаая!
21-рт, Өөрсдөө “овоо босгож”, асуудлыг хурцатгасан атлаа, бусад улсад буруугаа тохож, улс түмнүүдийн хооронд яс хаяж, аль алиных нь эрх ашгийг хохироодог, ямар нэг улсыг ашигт малтмалын маргаанаас болж цэрэглэн халдахад хүргэж ч мэдэх нөхцөл байдлыг үүсгэдэг явдлыг болчимгүй төрийн түшээдээр дахин гаргуулахгүйн төлөө хүчээ хамтатгая.
22-рт, Ашигт малтмалын гэмт хэргүүдийг шүүх Шүүлтийн өдрийг шаардацгаая! Хэрэв Монголын шүүх шийдвэрлэж чадахгүй аваас олон улсын шударга шүүхэд хандацгаая! Шүүлтийн өдөр нь шударга ёс тогтооход, дахин эх орноосоо урвах гэмт хэрэг газар авахгүй байхад тустай! Монголын болон харийн гэмтнүүд шүүлтийн өдрийн өмнө адил тэгшээр ял асуулгаж, хариуцлага хүлээх учиртай.
23-рт, “Ашигт малтмалын өршөөлийн хууль”-ийг гаргаж, бүх буруугаа бүрэн хүлээсэн гэмт хэрэгтнийг өршөөдөг, нууцалдаг, хамгаалдаг болъё. Чингээгүй гэмт хэрэгтнийг өршөөлгүй хатуугаар гэсгээн цээрлүүлье.
24-рт, Гадаадын компаниудад “Энержи ресурс” шиг байж чадацгаа гэж уриалъя. “Энержи ресурс”-д хандсан шигээ гадаадын компанид хандаж чадаж бай гэж төрдөө ч уриалъя!
25-рт, Монголын ашигт малтмалын асуудлыг олон улсын хууль-эрхзүйн үүднээс хянаж байя!

Дээрх зайлшгүй шаардлагуудыг төрд болон, холбогдох этгээдүүдэд тавихыг ард түмэндээ уриалж байна. Дэлхийн улс орнуудын зүй ёсны жишиг рүү тэмүүлснээр л бид мэдэхгүй чадахгүй зүйлгүй болж, цэнгэлийн манлайд хүрнэ. Хүнд, хар ажлуудыг тойрч давхиад, зөвхөн сайхан үр дүнгийн талаар яриад байдаг төр засаг, хэн бүхэн биднийг сайн юманд хүргэхгүй.
Шинэ цаг, аз жаргалаа дөтлүүлэгтүн хэмээн, ард түмэндээ уриалж байна. Эзэн нь юмаа мэдэж, эрэг нь усаа хашна аа. Шударга ёс, эрх ашиг, сайн сайхныхаа төлөө түрхрэн босоцгооё!

Чөлөөт сэтгүүлч Ч.Мөнхбаяр
2008.05.17

Уриалга

“Ашигт малтмалын хууль”-ийг автаркийн зарчмаар шинэчлэн тогтооё!

Дээд Тэнгэрээс эрхэм заяат гэх Монголын ард тvмэн маань ядарч зvдэрч, гундуухан аж тєрж байна, ирээдvй нь бvрхэг байна. Гэтэл, дутах гачигдах юмгvй, гэрэлт ирээдvйтэй, аз жаргалтайгаар амьдарч, ажиллах бvрэн боломж буй билээ. Тvvний тул зайлшгvй хийх ёстой хамгийн чухал алхмуудын нэг нь байгалийн баялгийг эрvvл ухаантайгаар ашиглах, ашигт малтмалын автаркийг хэрэгжvvлэх явдал.

Тун эмгэнэлтэй нь, 90-ээд оноос харийн авилгачид, луйварчдад Монголын баялаг, газар шороог vндсэндээ vнэ єртєггvйгээр єгч, vvний хариуд улс тvмэнд єчvvхэн тєдий ач тус ирэхгvй, харин гай гамшиг, сvйрэл мєхєл нvvрлэх урхагтай туйлын хорт бодлого хэрэгжсээр єдий хvрлээ. Маш нууц далд нєхцєлд хэрэгжvvлж ирсэн хэдий ч, улс эх орноо урван худалдсан этгээдvvдийн бодлого энэ зууны эхээр олон нийтэд тодорхой болж эхэлсэн.

Ємнєх “Ашигт малтмалын хууль" нэртэй галзуурал солиорлыг халан цуцлах тэмцэл далайцтай ширvvн єрнєснєєр дарангуй дэглэмийнхэн буулт хийхэд хvрсэн. Гэхдээ тэр буултынх нь мєн чанар юунд оршив? Олон олон мэргэжилтний шилдэг тєслийн шилмэл санааг шингээн найруулсан шинэ хууль гэж ямар юм байна вэ?

1-рт, Стратегийн гэх цєєн тооны ордоос Монгол улс 34-50 хvртэлх хувийг эзэмшиж болно гэжээ. Бусад орд Монгол тєр тvмнийх бус юм аятай хvйтэн цэвдэг хандаж, хувь заяаг нь орхигдуулжээ.

2-рт, Зєвхєн гадаадын шунахай этгээдvvдэд vйлчлэх байгууллагын журам мэт зvйл болжээ.

Тvvнээс гадна энэ хууль амьдралд хэрэгжих ямар ч баталгаагvй. Нэгэн жишээ л хэлэхэд, 70 жил хуульд захирагдахгvй байх зvй бус эрхийг харийн луйварчдад олгогч “Тогтвортой байдлын гэрээнvvд” гээчийг олон нийтийн ар хударгаар, маш чанд нууцлалын дор, яаравчлан хийж байна. Монголын ард тvмний эсрэг энэ мэт vйл ажиллагаа явуулж ирсэн зальхай этгээдvvд элдвээр баширлан цаг хожиж байх хооронд, ашигт малтмалын ордуудыг маань ємчлєх харийн компаниудын эрх хэмжээ улам л бэхжиж, тэдгээрийн хувьцааг эзэмшигч харийнхны тоо, далайц єсєн нэмэгдсээр л байна. Тэр аяараа давхар давхар худалдагдаж байгаа байгалийн баялгаа Монголын ард тvмэн хэрхэвч эргvvлж авч чадахгvй болох нєхцєл байдлыг ч гэмт бvлэглэлvvд чармайн бvрэлдvvлсээр байна.

Дэглэмийнхэн нvглийн нvдийг гурилаар хуурах алхмуудаараа ердєє л ард тvмнийг тэнэг мулгуу адил тєсєєлж, элэг барьж, дорд vзсээр. Ийм байдал цаашид vргэлжлэх аргагvй нь мэдээж. Vvнийг ухаарсан эх оронч ард иргэд маань эрслэн босч, зориглон тэмцэж байна. Энэ зєв єє.

Гэхдээ зєвхєн гадаадынхны мэдэлд буй ордоос тєрийн эзэмших хувийг нэмэгдvvлэх чиглэлээр л голлон тэмцэж буй нь єрєєсгєл, учир дутагдалтай.

Алтан хувь заяат монголчууд бид луйварчид дээрэмчдийн “хишиг єглєгт” горилж, хувхай саврыг нь царайчлан харж, гуйланчлан сэтгэх, амьдрах ёсгvй. Аль болохоор л, єєрсдєє хийж, ажиллаж, бvтээж, хувь заяандаа эзэн байж сурах учиртай. Тиймээс, "Ашигт малтмалын хуулийг" шинэчлэн тогтоохын тєлєє цаг алдалгvй, эрс шийдэмгий тэмцэх шаардлагатай болжээ. Энэ салбарт бvх талаар, бvрэн бие даахыг эрмэлзэх буюу, уг хуулийг ашигт малтмалын автаркийн зарчмаар шинэчлэн тогтоох хэрэгтэй болжээ.

1-рт, Харийнханд vйлчлэх байгууллагын журам шиг байгааг нь болиулж, Монгол улс тvмэнд vйлчлэх Хууль болгоё.

2-рт, Монголын тєр тvмэн єєрсдєє бие даан ашигт малтмалыг олборлох, баяжуулах, ашиглаж эцсийн бvтээгдэхvvн vйлдвэрлэх, эзэмших, худалдах явдлыг тэргvvн эгнээнд тавьж vзэж, тал бvрээр дэмжих зарчмыг гол тэнхлэг болгоё!

"Монголчууд ашиглаж чадахгvй, хєрєнгє тэдэнд байхгvй" гэдэг vг бол харийн луйварчдын басамжлал, манай гар хєл бологчдынх нь доромжлол. Бусад улс гvрэн ордоо “барьцаалж” зээл, тусламж аваад, vе шаттайгаар ашигладаг нийтийн жишиг буй. Бvгдийг єєрсдєє хийх боломжгvйд хvрлээ ч, хєлс мєнгийг нь олгоод гадаадын компани, мэргэжилтнээр гvйцэтгvvлэх боломжтой. Ажлын хєлсийг нь шvv!

Энэ салбарт Монголын тєр УVГ байгуулах, vндэсний бизнесменvvд идэвхи санаачлага гаргах, мєн бичил, бага уурхай vvсч хєгжихийг хууль, бодлогоор дэмжих ёстой.

3-рт, Ашигт малтмалын салбараас тєсєвт орох ашгийг а) Монгол улсын хєгжилд нэмэрлэх хєрєнгє оруулалт, б) ард иргэдийн амьдралын тvвшин, нєхцєл байдлыг сайжруулах нийгмийн хєтєлбєрvvд гэсэн чиглэлээр хэтийн тєлєвтэй зарцуулах зарчмыг мєн чухалчлан тусгах ёстой.

Улс тvмэндээ vйлчилдэг хууль шиг Хууль болгох, Монгол улс тvмэн ашигт малтмалыг єєрсдєє ашиглах явдлыг бодлогоор дэмжих, ашигт малтмалын ашгийг хэтийн тєлєвтэйгээр зарцуулах гэсэн энэ гурван автарки зарчмаар "Ашигт малтмалын хуулийг" шинэчлэн тогтоохын тєлєє тэмцэцгээе!

Ингэж "Ашигт малтмалын хууль"-ийг vндсээр нь єєрчилбєл сая Монгол улс бvтээн байгуулалт, хєгжил дэвшлийн замд орж, ард тvмэн ашигт малтмал, газар шороондоо эзэн сууж, ариун цагаан хєдєлмєрєє эх орондоо зориулаад тэгш дvvрэн аж тєрєх боломжтой болж, улс орны олон хурц асуудлууд шийдэгдэж, амьжиргааны тvвшин дээшилж, бултаар цэнгэлийн манлайг олно.

Монгол улс тvмнийг боомилж, хєнєєж буй єнєєгийн хуулийг vгvй хийж, "Ашигт малтмалын тухай" шинэ хуультай болохын тєлєє тэмцэхийг бvх ард тvмэндээ уриалж байна.

Бодогтун, босогтун, тvрхрэгтvн!

Монгол ард тvмнийхээ эрvvл ухаанд итгэн сvслэгч,

чєлєєт сэтгvvлч Ч.Мєнхбаяр.

Улаанбаатар. 2007 оны 7 дугаар сарын 26.