Их нуралт

(3-р хэсэг)

Хөршүүдтэйгээ жинхэнэ ёсоор найрамдаж нөхөрлөж явъя

Манай улс төрчид хоёр хөршөөсөө хараат байх ёстой, хараат байхаас ч өөр аргагүй гэж их ярих болсоон. Ингэж ярьдаг, ийм юмны төлөө зогсдог улс төрч гэж байх ёсгүй, байдаг ч үгүй юм. Харин эсрэгээр, хэрэв том улстай хөршилдөг бол юун түрүүн түүнээс хараат бус байхыг улс орнууд эрмэлздэг байна.
Хэнээс ч хараат бус байхын тулд л улс гэж оршин тогтнож байгаа. Болбол дэлхийн хамаг улс гүрэнтэй найрамдан нөхөрлөж, тэдэнтэй эрх тэгшээр хамтран ажиллахын тулд гадаад харилцаа гэж инститүц байдаг. Манайд тэр нь нураад уначихжээ. Түвдийн бослогыг дарсныг дэмжиж байна гэж ганцаараа орилдог, иргэнийг нь харьд үзэл санаанаас нь болж бариад хорьчихоор нууцалдаг, хар тамхины наймаачдаа болохоор суллуулъя гээд хөөцөлдөөд байдаг “гадаад харилцаа” л манайд байна.
Их нуралтад шатахууны өндөр ханш, үнийнх нь байнгын өсөлт нэлээд үүрэг гүйцэтгэсэн. Орос гэхээр л шатахуун ярьцгаадаг. Кремль “ингэхгүй тэгэхгүй бол шатахуунаа нийлүүлэхгүй, хөнгөлөлт үзүүлэхгүй” гэж сүрдүүлээд хүссэнээ хийлгээд байдаг юм байх. Ингэж л дарга нар маань боол нь болчихсоныгоо тайлбарладаг.
Тэр шатахуун нь дэлхийд хамгийн өндөр үнэтэй. Бөмбөрцөг даяар үнэ нь унаад л байхад харин өсөөд байдаг, тийм л нэг “ид шидтэй” шатахуун. “Яагаад шатахуун хямдрахгүй байна вэ” гэхэд “Роснефть л ийм үнээр бидэнд өгөөд байгаа. Харин ч бидэнд хөнгөлөлттэй үнээр нийлүүлснээсээ болж, Роснефть сая сая долларын алдагдалд ороод байгаа” гэж дарга нар маань гоншгонодог.
Путиний гаж буруу дэглэм нефтедоллар дээр л тогтож буй. Дотооддоо ч өндөр үнэтэй нефть, хий, шатахуунаасаа санхүүждэг. Тэр дэглэм манайд экспортлогдсон гэлтэй. Оросуудын өмнө /бас хятадууд, харийн элдэв луйварчдын өмнө/ өөрийн толгойгүй, мал шиг болчихдог дарга нарыг яалтай нь ч билээ. Мал бол заазлана гэхсэн. Ямар ч ашиггүй л амьтас санж.
Монгол өөрөө Дорнод, Дорноговь, Хэнтийд нефть нь илэрчихсэн, бусад газар ч илрэх магадлалтай, нефть болох боломжтой нүүрсийн хязгааргүй шахам нөөцтэй орон. Бас Казахстан, Хятад, Арабаас шатахуун авах боломжтой гэж байгаа. Гэтэл Путиний дэглэмийг нефтедоллараар санхүүжүүлэх сүлжээний нэг хэсэг нь болчихоод л, тэдний юу хэл, хий гэснийг нь гүйцэтгээд л, ардчиллыг нухчин дараад л, алт мөнгөө өргөн бариад л явдаг болж. “Шатахууны эх үүсвэр ганц гэдэг нь хэнд ч ойлгомжтой” гэж мэдэгдсэн улс төрч хүртэл буй.
АНУ-д литр бензин 600 төгрөг байхад манайд 1300-гаар зарагдаж байна шүү дээ. Тэнд хөдөлмөрийн цагийн үнэлэмжийн доод хэмжээ 8000 төгрөг атал, манайд 500 төгрөг юм биш үү.
Дэлхийн зах зээлийн ханшаас өндөр үнээр авдаг орос шатахуунаа дэглэмийн дамчид маань дамлачихна. Шатахууны үнэ 100 төгрөгөөр нэмэгдэхэд талх 6, кг мах 20, такси 10 төгрөгөөр нэмэгдэх учиртай гэнэ. Түүнээс 10 дахин их нэмэгдэж, ард олныг зүйл бүрийн шулаачид туйлдуулж ирсээн.
Найрамдал-дружба маань нэг иймэрхүү. Шатахууны жишээн дээр л ярьлаа.
Колонкийн сүлжээ байгуулгахгүй бол шатахуун нийлүүлэхгүй ч гэж Кремль, Роснефть хоёр гэдийж байсан. Аягүйдвэл шатахууны цэрэг ч гэдэг юм уу, углеводородные войска ч гэдэг юм уу, ороод ирнэ. Гүржид цагаач осетуудын москва хийцийн тоглоомын улсанцарт железнодорожные войска гэгч орж ирээд, тэгээд л эзэлж аваад л, дайтаад л, “тусгаар тогтнуулаад” л, Оростой болон Орос-Беларусийн холбооны улс гээчтэй нэгдэх хүсэлт гаргуулаад л, даян дэлхийг яаж л алмайруулан хөшөөж байгаа билээ дээ.
Хөрш сайн гээд нэгдэж болохгүй, хөрш муу гээд нүүж болохгүй гэх үг байдаг. Манай эрх баригчид ч, “нэгдэхгүй бол шатахуун өгөхгүй нь ээ” гэж солиорчих гээд л хэцүүхэн сууж буй.
БНХАУ-д нэгдэх хүсэлтийг бол удаа дараалан, бүр аймаг сумын дарга нь хүртэл гаргаж байсныг дэлхийн мэдэж авсан. “Энэ улсын ард түмний төлөөлөгч болох төрийн түшээд нь олон жилийн турш манайд нэгдэх хүсэлтийг тавьж ирсэн тул, аргагүй ёсоор болгоход хүрлээ” гэж олон улсын өмнө тайлагнах гээд, архивлаад цуглуулж байдаг юм гээ биз дээ.
Харин тэр л хүсэлтийг тавьж байсан дарга нар өдгөө Хятадад ширүүн дориун хандчих гээд, тэр гүрэнтэй улс орноо муудалцуулчих гээд байдаг болсон нь учиртай. Өөр “атмааны” ивээлд орчихлоо гээд л пээдэлзэж, бацаан зангаа гаргаж байхгүй юу. Тараг уугаад л, ташраар нь толгой цавчсан тухайгаа яриад суудаг банди нартай адил царайлж чаддаг л хэрэг.
Тэд 1990 оноос хойш улс орноо Хятадаас дэндүү хараат болгосон. Хятадын өвчтэй эрхтэн л болгочихсон шүү дээ. Хамаг судас шөрмөсийг залгаж оёулсан.
Юманд учир, суманд гичир гэж буй. Өнөөдөр Хятадтай дайсагналцвал олон сөрөг үр дагавар гарахаар болсон. Хятадын хямд бараа бүтээгдэхүүн дээр суурилж худалдаа-үйлчилгээ эрхэлдэг үй олон хүн зон яах вэ.
Дан ганц Оросыг түшиглэсэн 70 жилийг давтах нь Монголын ард түмний туйлын хүслэн, оршихуйн утга учир мөн үү? Хойд Солонгос стилийн хачирхалтай нийгэм байгуулж буй хойд хөрш хэдийнээ дэлхийгээс тусгаарлагдаад эхэлчихсэн, “Оросын эсрэг бүх дэлхийн хуйвалдаан”-ыг ярьдаг болсон. Хүнсний гачаалд орох шинж тэмдэг тэнд илэрч буй. Нефтийн үнэ ч, рүблийн ханш ч унаж байгаа…
Энэ л улсын “үндэсний соёлын автономи” (ҮАС) гээч нь болох гээд яараад байна уу даа гэх хардлагыг дарга нар маань төрүүлээд байх юм. Автономиудаа устгаж эхэлсэн Москва тийм бүтцийн тухай ярих болсон л доо. ҮАС гэдэг нь юу ч биш л гэсэн үг юм. Тухайн хэлээр ярихыг хориглохгүй л гэсэн үг юм билээ (Оросоос өөр үсгээр бичихийг бол хуулиар хориглочихсон шүү дээ).
Хятадтай харилцаагаа хүйтрүүлэх гээд байна уу даа гэлтэй зарим деталь ажиглагдаж байгаа болохоос бус, байсан хандлага үндсэндээ хадгалагдаж буйг тэмдэглэх нь зүйлтэй юм. Нэг бус, хоёр улсын ҮАС болох магадлал илүү үнэмшилтэй байгаа билээ.

Дэлхийн хямрал ба бусад

“Америкийн аюул занал”, “Хөрөнгөт нийгмийн хорлол”… Социализмын үеийн эдгээр тэнэг мунхаг үзэл суртал эргэн ирж байна. 1990 оноос хойш унаж ирсэн оюуны түвшинд таарах болохоор тэр үү, аль эсвэл?
Дэлхийн хямралтай холбоотойгоор Америкийг хараан зүхэж байна. Монголын Их нуралт бол “ихэс дээдсийн” маань мулгуутай огт холбоогүй, харин дэлхийн хямрал, тухайлбал гайтай хөөтэй Америкаас л болсон юм байх.
АНУ, Европ, Япон бол Монголын тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, ардчилал, хөгжил дэвшлийн баталгаа юмсан. Манайд тэд л хамгаас их тусалж ирсэн, манай олон сайн сайхан тэдэнтэй холбоотой, тэдний гарант байгаагүй бол Монгол өдийд байхгүй…
Гэтэл эдгээр анд нөхөд, “гуравдахь” хөршүүдийгээ ад шоо үзэн хялайх болсон нь өрөвдөхөд өр өшиглөв гэлтэй хүний үнэргүй явдал мөөн.
АНУ хямрахад л дэлхий хямарна. Гэхдээ АНУ-ын хямрал гадаадын шалтгаантай байж болно. Антисемит үзлээр халхавч хийж, ашиг хонжоо хайсан олон орны баячууд еврей бизнесчдийг унагах, еврейг хавчин гадуурхдаггүй АНУ-ыг бас хяхан боох гэж чармайсны дүнд 1930-аад оны Их депресс болсоон гэж вээрс байдаг.
Азийн хямрал Монголд мэдэгдэхүйц нөлөөлөлгүй өнгөрч байсан. Дэлхийн хямрал ч Монголын нуралтад төдийлөн их үүрэг гүйцэтгэхүй байна. Зэсийн үнэ унасан хэдий ч, ашиг малтмалын ач тус гэж ард түмэнд ирдэггүй байсан болохоор нөлөөлөөд байх юм алга шүү дээ. Ноолуурын явдал бол хятадуудын эртний бөгөөд, урьдчилан харж бүрэн болох байсан төлөвлөгөө болохоос бус, дэлхийн хямралтай холбоогүй юм. Дотоодын хямралдаа л орно.
Монгол орон олон улсын банк-санхүүгийн ертөнц, үндэстэн дамнасан хувьцааны тогтолцоо, дэлхийн эдийн засгийн чиг хандлагатай холбоо сул, хамаарал бага нийгэмтэй, зүгээр л хувь хүн болгон нь “бие даасан” “нано эдийн засаг” болоод явдаг тул дэлхийн хямралд өртөөд сүйдэн майдан болоод байх явдал үгүй юм. Дотоодын хямрал болох Их нуралтдаа л нэрвэгдээд явнам, бид. G20 л гол нь хямраад байгаа шүү дээ.
Тэр Америкийг хараан зүхэж байхын оронд, хэн нэгнийг 3 жилийн цалинг нь өгөх болзолтойгоор халж байгаа, хүний төлөө гэсэн нийгмээс нь суралцаасай даа, манай дарга нар.
Нэгэн вээрсээр бол, дэлхийн хямралыг Хятад зохиогоод бантан хутгачихсан аж. Хямд бараагаараа бөмбөрцгийг дүүргэж, хөдөлмөрийн глобал хуваарийг эвдэж, хаа сайгүй ажилгүйдэл, дампуурлын үрийг тарьсан. Өөрсдөө бүсээ чангалж байж, олон жилийн турш дойлууран уул овоо хуримтлуулсныгаа гэнэт хямд үнээр зарж, ханшийг нь унагасан. Ингэснээр доллар, түүнтэй уягдсан валютуудын үнэ цэнэ буурч, юанийх өссөн. Доллар, холбогдох валютуудын масс ихтэй орнууд автоматаар ядуурч, Хятад юаний массаараа “баяжиж” ирэх жишээний.
АНУ, Барууны компаниуд валютын ханш унаад ирэхлээр, бүтээгдэхүүн-үйлчилгээнийхээ үнийг нэмэхэд хүрч, улмаар худалдан авагчгүйдэх, үнээ нэмэхгүй байсан ч бүтээгдэхүүн-үйлчилгээ нь үнэ цэнэгүйдэх, хямдрууллаа гэхэд хэмнэлтийн зарчимтай мөргөлдөөд, аргагүй гацаанд орон, уруудсаан.
Хятад бусад оронд хямд бараагаа улам ихээр (болж өгвөл үнийг нь зарим хэмжээгээр өсгөөд) борлуулж, мөн хямдарсан бүтээгдэхүүн-үйлчилгээг нь авах замаар тэдгээр орныг хямд ажиллах хүчнээ болгох, бас түүхий-эдийн үнийг өсгөөд монопольдон авч бусдыг улам доройтуулах, өөрөө оройлон хөгжиж, дэлхийд цойлоод манлайлан жанжлах төлөвлөгөөтэй байсаан. Хятадад, “ийм юм битгий хий” гэж том гүрнүүд мөн ч олон удаа хэлж байсан, тусыг олоогүй. 1980 оноос хойш үүнийг л чиглэж ирсэн улс болохоор, замаасаа буцахгүй.
“Дэлхийн хямрал гэтлэгдэхэд хүчин туслалц” гэхэд Хятад тэгьяа гээд, ахиад л их хэмжээний доллар, валют гаргаж ирж, ханшийг нь унагаад байсан. G20-ын чуулга уулзалтад Ху Жинтао долларыг шүүмжилж, дэлхийн валютын тоог нэмэгдүүлэхийг шаардаж, юанийг олон улсын төлбөр тооцоонд ашиглахыг санал болгосон нь “эдийн засгийн дэлхийн дайн”-ы төлөвлөгөөнийх нь эс ширхэг л буюу.
Ийм вээрс ч байдаг байна шүү, таминь ээ.
Хятад ашигт малтмалын үнийг өсгөх, өөр бусад шалтгаанаар ч өсч ирэх магадлалтай. Тэгэхлээр хямралыг гэтлэх манай гол хөзөр бол ашигт малтмалаа л галзуурч солиороод байлгүй шиг, хэвийн хүний ухаанаар ашиглах энгийн үйлдэл юм.
Гэтэл даунист төр маань гадаадаас урт хугацааны их хэмжээтэй зээл авах, гадаадын зээл тусламжид тулгуурлан төрийн том банк байгуулах, засгийн газрын бонд гаргаж гадаадад худалдаад олсон мөнгөө арилжааны банкуудад байршуулах, арилжааны банкуудын хувьцааг худалдаж авах – гээд л, янз бүрийн мөнгө босгож дарга нарт төрийн болон хувийн бизнесийнхээ шугамаар, аалзны торныхоо битүү тойргоор хувааж идэх боломж гаргаж өгөх л юм сэтгэж буй. Ашигт малтмалаас бол “зугтаад” л давхиад байгаа юм.
Хэрэв ашигт малтмалдаа зөв хандвал дэлхийн санхүүгийн хямралыг ихээхэн хожоотой ч давж гарч болно. Түр засаг гээчис маань харин хүн ардаа харгислаад л, ард түмний өмчийг гахай шиг хомхойрон идээд л, язарч дэлбэрчих гээд л түгшээн байна. Уг нь ухаалаг хандвал, хямрал дээр дөрөөлөөд хөгжчихөж өлхөөн болдог аж. Ялангуяа байгалийн баялагтай улсууд.
Дэлхийд ашигт малтмал хэрэггүй хэмээн эх орондоо элэг буруутай адгийн шаарууд арван жил чарлалаа. Өдгөө харин ашигт малтмалгүй нь гайтай хямарч, малтмалтай нь гайгүй хямарч байна. Ерөөс хүн төрөлхтний амьдралын материаллиг үндэс нь ашигт малтмал аж. Ашигт малтмал, түүхий эдийн үнэ өсч, тэдгээрээр бүтээсэн 2-догч, 3-дагч бүтээгдэхүүн, эсвэл ашигт малтмал дээр суурилаагүй бүтээгдэхүүний үнэ үргэлжлэн унах ялгарал гарч ирж байна шүү дээ.
20-р зууны 30-аад оны дэлхийн их хямралын үеэр ЗХУ тэр 2, 3, 4-дөгч бүтээгдэхүүнийг Баруунаас хямдаар авч, анхдагч буюу ашигт малтмалаа зөв эзэмшээд хөгжиж байсан түүхтэй. Энэ хямрал гараагүй бол, хичнээн гулаг-ольтриг байгуулаад өндийж босохгүй байсан юм.
Иргэний хөдөлгөөнийхөн, ардчилагчид, эх орончдыг “Эд харийнханд бэлэглүүлэхгүй байсаар байгаад, ашигт малтмалын үнийг унагачихлаа!” гэж харгис дэглэмийнхэн хилэнтэйеэ зэмлэж байна. Харийнханд 1997 оны хуулиараа бүрэн бэлэглэчихсэн байсан ч, үнийн нэмэгдлийн 68 хувь үгүй болох л байсан. Басхүү өөрсдөө харийн луйварчдын дунд авлигын уралдаан зарлачихаад, дүгнэлгүй удаашруулж, улам ихийг халааслан суусан нь 1997 оны геноцид-хууль нь хэрэгжээгүйнх нь гол шалтгаан шүү дээ.
Их нуралтыг тойрон хүрээлж буй гадаад нөхцөл байдлын талаар ярилаа. Хэрэв ашигт малтмалаа л эрүүл ухаанаар ашиглах аваас, гадаад нөхцөл байдал туйлын таатайгаар эргэх нь дамжиггүй.
...Аяа, 1990 оноос хойш үндэсний ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг хөгжүүлсэн бол...

Ч.Мөнхбаяр
MMVIII.XII.XVI

Их нуралт

(2-р хэсэг)

5. Хямралыг гэтлэхэд ялгаварлах хэрэггүй

Хятадууд манай ноолуур, МАА-н бусад түүхий эдийн үнийг хөөргөдөж, Монголын холбогдох үйлдвэрүүд сөнөж сүйрэхэд жинтэй хувь нэмэр оруулж, амьдрах аргагүйдсэн малчдыг хамаг бэлчээрээ ямаагаар мөлжүүлэхэд хүргэж, эцэст нь “бид ноолуурын 10 жилийн нөөцтэй болчихсон, МАА маань ч хөл дээрээн баттай зогсчихлоо” гээд ноолуур тэргүүтнийг авахаа байчихсаныг юу гэх вэ? Юу ч гэж болно. Ямар ч гэсэн тэр бодлогыг нь хэрэгжүүлэхэд манай төр бүхий хүчин чадлаа дайчлан ажилласаан.
Одоо ч гэсэн, “ямаа нь хүнээ идтүгэй” хэмээн, ноолуурын үнэ 10 мянга хүрэхгүй болчихсон байхад, малчдад төрөөс зөрүүг нь төлж байж, хүчээр 40 мянгад барих гээд л гүрийж буй.
Хоёр нам хоёулаа “ноолуурын үнийг буулгахгүй, өсгөнө” гэж, нөгөө нэг “Чингис хаанаа ноолуураар тахина” хэмээгээд түймэр тавьчихсан улс шиг л аюултай тоглоом тоглож ирэв.
Ямаа өсвөл ядрахын цондон гэж үг байж. Орчин үед, “С.Баярын үед хүн болж төрснөөс, ямаа болж төрсөн нь дээр” гэх үг гарлаа. Ард түмнээ малаас дор үзэж, малаар нь идүүлэх төр юм гээч.
Өнөөдөр ямаа гаарч байна. Атрын аяныг ч тэд ховдоглон залгиж, ходоодоо дүүргэсээн. Ноолуурын үнийг буулгахгүй байх амлалтаар хоолоо хийж чадахгүй малчид, бэлчээргүй, зах зээлгүй, Хүннүгийн үеийн арга барилтай аж ахуй нь найгүй хоцрогдсоны улмаас, мал маллахаан больж, хот руу үй олноор дүрвэх магадлалтай болчихоод байна. МАА-д нүүрлэсэн сүйрэл бол ердөө л өлсгөлөнгийн урьдал юм.
Малчдад төр ямагт л илүү “хайртай” байсаан. Татвар төлөхгүй, байгалийн нөөцийг үнэгүй ашигладаг, түүхийн эдийнх нь үнийг төр өндөр байлгаад байдаг, Төрийн онцгой ийм хандлага хуульчилчихсан... Энэ нь тэгээд ямар үр дүнд хүргэв? Аль аль талынх нь алсын хараагүйгээс болж, МАА ч сүйрэлтэй тулгарлаа, энэ сүйрэл улс орныг ч даалуун байшин шиг л нураах нь ээ.
Манай төр улс түмнийхээ бүх л юманд хамгийн тэнэг мулгуугаар хандаж ирсэн дүр зураг ажиглагддаг. Гэхдээ хэргийн учир тэнэг мулгуудаа биш, устгах сөнөөх эрмэлзэлдээ байх шиг. Тийм болохоор төр юунд л хүрнэв, тэр зүйл мөхчих гээд байдаг аа.
Малчдад олгох 30,5 тэрбум нь нөхцөл байдлыг өөрчлөх үү. Үгүй ээ. Харин ч улам хүндрүүлнэ.
Ард түмнээ дэмжиж бололгүй л яахав. Гэхдээ нэг хэсгийг нь онцгой “хайрлаад”, нөгөө хэсгийг нь хохироогоод байж болохгүй.
МАА-н гажуудал амьдрах аргагүй болгосон бол, малчид уул уурхай руу шилжих хэрэгтэй. Төр өнөөгийн малчдыг тэрхүү баримжаагаар л дэмжих хэрэгтэй байв. Харин МАА-г мах-сүүний чиглэлээр, фермийн хэлбэрээр, технологийн ололтоор эрчимжүүлэх, тооноос чанарт ойртуулах шаардлагатай.
“Атрын аян” гэх зэрэг популист кампани өрнүүллээ. Нийгмийн асуудлыг хөнгөвчлөв уу, талх, ногооны үнэ буурав уу? Огтхон ч үгүй ээ. Үрийн буудайг тээрэмдүүлж, УИХ- ын сонгуулийн сурталчилгаа болгож тараасан, тэнгэр хурмастыг хамаагүй буудаж, байгалийн гамшгуудыг үүсгэсэн, зээл авсан нэлээд “тариаланч” ганзагын наймаа хийж хийж, эцэст нь Хятадаас жижиг ширхэгтэй ногоо оруулж ирж, шавар шороотой хольж хутгаад, тайлан болгож танилцуулсан, дамлан худалдсан, дарга нар баахан худлаа өсгөсөн тоо цифрүүдээр ард түмнийг тэжээх гэсэн, ийм л зүйлүүд ихээр ажиглагдлаа ш дээ.
Дэлхийд кг нь 300 төгрөгөөр худалдагддаг буудайны нэг кг-ийг тарьж ургуулахын тулд 500 төгрөг зарсан гэх юм. Худалдах үнэ нь хэд байх вэ? Ногоочид Хятадаас ногоо оруулахыг хоригло хэмээн шаардлаа. Тэд ямар үнэ санал болгох бол?
Ийнхүү Монголын ХАА-д их нуралт ажиглагдаж байна. Нуралтыг зогсоохын тулд төрийн бодлого, эдийн засгийг үндсээр нь өөрчлөх хэрэгтэй. Гэтэл төр юу хийж байна. Хязгааргүй “баян” учраас мөнгийг л санал болгох гээд байна уу даа.
Хэрэв тэгж байгаа бол, бүгдэнд нь мөнгө өгөх хэрэгтэй. Наймаачдад шаталт, орлого бууралтынх нь нөхөн төлбөрийг өг. Үйлчилгээнийхэнд мөн алдагдал, хохирлынх нь нөхөн төлбөрийг гаргаад аль. Бүгдээрээ авцгаая, ард түмээн! Төрдөө хандацгаая, шаардацгаая! Малчдад, банкинд мөнгө өгч, шатахуун, гурилынхны татварыг хөнгөлж, тариаланчдад зээл олгодог шигээ бүгдэнд нь мөнгө өгч, татварын хөнгөлөлт үзүүлж, зээл олгог л дээ. Бүгдэнд нь л хэрэгтэй байна шүү дээ! Алаг үзэхээ болиг. Энэ бол ямар нэг муйхар барьцалт биш, шударга ёс гэдгийг хэн бүхэн зөвшөөрнө.

6. Худалдаа-үйлчилгээний орчин маань дэндүү эрүүл бус

Бизнес бол ажил үйлчилгээг өмчлөх хэлбэр болохоос, тусгай салбар биш ээ. Гэхдээ л бизнесийн тухай тусгайлан ярих хэрэгтэй. Монголын хүн ам үндсэндээ “бизнесменүүд” гэж байгаа.
1990 оноос хойш төр хүн амаа наймаа, хар амиа хоохойлох зам руу түлхсэн. Бүгд л юм зарах гээд аваад ирсэн, бүгд шатаж, бараагаа эвдэж сүйтгэж бухимдах цаг ойрхон болоод байна.
“Өртөг зардлын бодит үндэслэлгүйгээр үнэ тарифаа нэмэгдүүлсний орлогыг төсөвт хураадаг болно” л гэнэ. Манайд үнэ нэмж жүликдэхээс өөрөөр амьдрах ямар ч арга алга. Хэт худалдаа- үйлчилгээний үед зарагдаж буй цөөн хэдэн юм нь үнэтэй л байх ёстой болдог.
Үнэтэй байгаад ч нэмэргүй. Миний л мэдэхийн, харсаар байтал сонины бизнес, номын бизнес, компьютерийн бизнес /компьютерийн бараа л гэхэд Хятад дахь үнээсээ хямдаар зарагддаг болсоон/ нурж, тэдгээрийг хийгээд амьдрах аргагүй, ямар ч бололцоогүй болсон ш дээ. Хаашаа ч хөдлөхгүй, орхихоос л өөр аргагүй, таг гацчихдаг байхгүй юу. Тэгдэг л юм билээ. Өөр олон бизнес ийнхүү нурж байгаа.
Бизнес явагдаад л байгаа мэт боловч, Монголын нөгөө мундаг цалингуудаас нь бага орлоготой, алдагдалтай, өрөнд баригдсан нь олонх болсон шүү дээ. Янз бүрийн бизнес өөрийн гэсэн хичнээн гажиг, солиотой, арга ядсан ертөнцтэй гэж санана аа. Бүгд мэднэ дээ.
Зарим нэг нь болох болохгүй элдэв арга чарга хэрэглээд томордог. Компаниуд сүүлдээ томрох тусам бараа-үйлчилгээгээ борлуулж чадахаа больдог. Тэгээд л эзэд нь мухардсандаа хамаг байдгаараа дэнчин тавиад л улс төр лүү ордог. Хаа сайгүй л мухардал, мухардал, бас дахин мухардал… Бүгд бие биедээ урдаас оруулж ирсэн хэдэн бараа зараад амьдарна гэж байхгүй л болж байна.
Ийм байдал руу төр л түлхсэн шүү дээ. Зарцгаа, зарцгаа, “социалист бүтээн байгуулалт”-аа хог хаягдал гээд гаргацгаа, хог хаягдал ч авчирч зарцгаа, ямаагаар улсаа идүүлээд ноолуурыг нь ч зарцгаа л гээд байсан. Юунд хүрэв?
“Нэг нь ягаан пялтаа оруулж ирээд хэдийг зарахаар, мянган хүн оруулж ирээд бүгд шатчихдаг” гэсэн наймаачдын амны уншлага байдаг. 1990 оноос хойш Монголын эдийн засаг, хөдөлмөр бүтээл гэж “ягаан пялтаархуу” л байлаа.
Ягаан пялтаа руу хуйлрахаа больё оо, уул уурхай руу оръё гэх хүн хэд байв. Хэд ч байсангүй ээ. Алт руу хуйларсан нь бас л тэр “ягаан пялтааны” стильтэй шүү дээ. Ганц ч атугай хүн зэс рүү хуйлраад, олборлоод, цэврээр гаргаж аваад, машиныг нь оруулж ирээд стандарт бэлдэц, хуудас, хоолой, утас гээд энгийн атлаа эрэлт ихтэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэе гэж бодов уу. Үгүй ээ.
Үйлдвэрлэсэн бол хятадууд булаалдаад л авах байсан. Хүрэл зэвсгийн үед өвөг дээдэс маань зэсээр тэр байтугай юм хийж байсан атал, өнөөгийн бид?
Бас Монголд, бизнесийн бүх салаа мөчирт нь харийнхан монголчуудыг “манай” төрийн дэмжлэгтэйгээр шахан зайлуулж буйг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй. Зарим бизнесийг гагцхүү харийнхан атгадгийн жишээ нь үүрэн утасны оператор компаниуд. Жилд тэдэнд монголчууд тэрбум доллар тушаадаг /гадаадаас Монголд үзүүлдэг нийт тусламж 300-400 сая доллар/. Ингэж л харийнхан монголчуудыг бүхий арга хэлбэрээр тонон дээрэмдэж, шулж мөлжиж, шим шүүсийг нь сорж байдаг аа. Дарга нарын ярьдагчлан, хамтын ажиллагаа, шударга өрсөлдөөн гэхчилэн, худал хэлэх арга байдаггүй л байхгүй юу.
Барилга гэдэг “пялтаа” руу бас бүгд хошуурсаан. Бие биеэсээ өрсөөд л, өчнөөн хужаа нарыг оруулж ирээд л, бушуу туулай борвиндоо баастайн үлгэрээр бариад л, тууз хайчлангуут нь нураад л, цуураад л, ховхроод л, хагараад л, жорлонгийн ус татахад бохирыг урсгах биш, өөдөөс цацаад л… Ганц баллын газар хөдлөлтийг ч тэсвэрлэлгүй ан цав гарч байдаг шавар шорооны /арматур нь ч шавар шороо/ овоолонгоо тэнгэрт тулсан өндөр үнээр үнэлж, хорвоо дэлхийд ямар ч хязгаар гэж байдаггүй юм шиг л туйлцгааж байсаан.
40 мянган айлын орон сууц барина гэж, 40 мянган хужаа оруулж ирсэн байх шүү. “Манай грүпп барьж байгууллаа” л гэдэг, чанх ард нь хятад компани л лого мого, туг дарцаг, уриа лоозонтойгоо бужигнаж байдаг байв л.
Байрны үнийг хөөргөдөхтэй зэрэгцээд, барилгын материалын үнийн хөөргөдөлт эхэлсэн. Гэтэл хэдхэн байр барьсан атал худалдан авагчид дуусчихлаа, худалдан авах чадвар нь барагдчихлаа. Ингээд л, зүтгүүр огцом тоормословол, вагонууд нь хойно хойноосоо мөргөлдөөд онхолдохын адил юм болов шүү.
Уг нь барилгынхан ч, байр худалдан авагчид ч зээлээ авчихсан, банк руугаа мөнгө нь эргэж төлөгдөөд л, дугуй эргээд л байх ёстой асан мэт. Гэвч гаж буруу нийгэм, амьдрал, тогтолцооны мухардал дугуйг гацаасан. Хонгилын үзүүрт бас ч гэж гэрэл асч байсан хэдий ч, улс төрийн ¹1 болж тодрох гээд байгаа хүний амбицаас болоод гэрэл бөхсөн гэнэ шүү.
Тэрбээр хотын фракц гээчийг нам дарах, санхүүжих эх үүсвэрийг нь устгахын тулд барилгын салбарыг бодлоготойгоор хорлон сүйтгэж, унагасан гэнэм. Малчдыг атгахын тулд ямааны нугалааг улам үргэлжлүүлж, тэр хэрээрээ МАА-г ч унагаж, ноолуурт намын монополь тогтоох гэхдээ, ноолуурын мангас “Буян” Жагаагийн хөрөнгийг хураалаа. Хүн амын төлбөрийн чадвартай хэсгийг туйлдуулах, бас намын элдэв өрсөлдөгчдөө сөгтгөхийн тулд банк руу довтолж, нураах гэнэ. Их нуралтыг зогсоох биш, гардан хийж гүйцэтгэчихье гэх хүн байж л байгаа юм. Өөрийгөө цорын ганц аврагч гэж сурталчлуулах боллоо.
Өлсгөлөн гуйланчлалд автсан улс түмнээ тэр Лениний аргаар аварна. Ленин иргэдээ талцан байлдуулж, хөрөнгө байтугай шанага будааг нь хуу хурааж, буй бүхнийг устган сөнөөж, цуглуулсан алт мөнгө, тариагаараа улсынх нь дайсан болох Германаас ард түмнээ харгислах зэр зэвсгийг авч, аливаа эсэргүүцлийг дээд зэргийн харгис хэрцгийгээр нухчин дарж, улмаар өлбөрсөн зон олондоо модны үрдэс, хог шороотой хольсон талхны булан түгээж, бурхан хэмээн тахигдсан билээ л.
Манай “аврагч” элгээрээ мөлхсөн хүн зоныхоо өвөг дээдсээс нь өвлөгдөн ирсэн хамаг алт баялгийг харийнханд 1997 оны дайснуудын хуулиар /одоо ч мөрдөгдөж л байгаа хууль шүү дээ, шинэ гээч нь огт хэрэгжихгүй байгаа юм чинь/ зүгээр өгч, сүү саалийг хамсны хусмыг түгээн, шүтэгдэж тахигдах юм гэхчивлээ. Хийлгээд байгаа сурталчилгаанаас нь тэгж л ойлгож байна, тэр нь амьдрал дээр ч батлагдаж буй.
Тэр хүнийг манай нэг улаан “ардчилагч” байснаа улаан “хамгаалагч” болчихоод байгаа сэтгүүлч “цорын ганц аврал”, “1997 оны хуулиас өөр ямар ч боломж байхгүй”, “энэ хүнээс өөр жам, тавилан, сонголт үгүй”, “аугаа гээд магтчих гээд байх юм, яанаа” гээд л учир зүггүй, арай дэндүү магтаж, өргөмжилжээ. Бүх л юманд хязгаар бий. Яг л тэр барилгын хийрхэлд хязгаар байсан шиг.
“Аугаа аврагч” Монголын хуулийг зөрчдөг ч, байгалийн хуулийг зөрчиж чадахгүй...
Ганц хүн л ийм их балагтай байж чадаж байна шүү дээ. Гэтэл иймэрхүү хүн мянга мянга бий, бүгд устган сөнөөх, хүйтөрөлгүйтгэх /геноцидлэх/ бүхий хүчин чадлаараа л ажиллаж байна…
500 айлын “Баян Монгол” хорооллыг нураах гэнэ. Хориотой бүсэд, шууд дураараа дайрч ороод л барьчихсан юм байх. Орон сууцнууд нь бүгд худалдагдчихсан. Гэвч нураах л болно. Хийрхэл ээ, гэж.

7. Их Нуралтыг популизмаар бус эрүүл ухаанаар давна

Популизм бол ямар ч хамаагүй аргаар таалагдах гэсэн улс төрийн арга бач, манай нийгмийн архаг хүнд өвчин. Силикон хийлгээд, хорт хавдартай болдгоос л өөрцгүй.
“Аль нь популизм, аль нь жинхэнэ юмс үзэгдэл, түмэн бодос вэ” гэдэг нь ч ялгагдахаа больчихсон нь Монголын нийгэм билээ.
“1,5 сая төгрөг өгнө өө” гэж амлаж сонгуульд оролцдог улс төр дэлхийд ер нь өөр байдаг болов уу. Арай л дэндүү бодлогогүй, алсын хараагүй, хэтэрхий авлигач, хахуульч ийм хандлагыг яах вэ, таминь ээ.
Сонгуулийн дараа л амлагсад бүгдээр “тэр мөнгийг өгөх боломжгүй” гэж тал бүрээс нь нотолж гарсан. 10 хувийг нь мөнгөөр, үлдсэнийг нь бараг арван хэдэн янзын эрх, хөнгөлөлт зэрэг хуурамч “үнэт” цаасаар, өвдөл цөвдөл цуглуулж байж “өгөх” янзтай. Өөрсөддөө болохоор 1 тэрбум төгрөгийн цэвэр орлогыг УИХ-ын гишүүн болсны шагнал болгоод урамшуулчих санаачлага гаргаад сууж байна. Хэрэв үүнд нь ерөнхийлөгч хориг тавибал тэдгээр улайрсан дээрэмчид алж ч мэднэ гэнэ шүү.
“Хамаг улсаа нэгмөсөн хааж, зогсоож, сөнөөчихөөд, тэр 1,5 саяыг нь өгч санаа амрая” гэх популистууд ч буй. Амьжиргаанд ямар ч тус нэмэр болдоггүй, харин хувийн хэвшлийнхнийг дампуууруулах балагтай, цалин тэтгэврийг нэмэгдүүлэх арга хэмжээгээр л бүхнийг шийдчих мэт санадаг популистууд ч байна. Хүн амын багахан хувь болох төрийн албан хаагч, өндөр настнуудын цалин тэтгэвэр нэмэгдсэнээр дэглэм эдгээр үнэнч албатуудынхаа мунхралаар улам бэхжихийг санаархдаг, харин бусдынх нь аж амьдрал энэ арга хэмжээнээс болж улам л доройтдог оо.
Ямар ч л гэсэн, популистуудын “өгөх” мөнгийг эргүүлээд бид өөрсдөө л төлнө. Асар их үнээр шүү. Тэр мөнгө бол гадаад улсын хүүтэй зээл, харийн махчин компаниудын барьцаалалт шүү дээ (тэр мөнгө сүүлийн үед ашигт малтмалын үнийн өсөлтийн буюу нэмэгдсэн үнийн 68 хувиас зохих хэмжээгээр гаргагддаг болж ирсэн).
Ирэх онд, улсын бараг цорын ганц орлого болох 68 хувь /1000 төгрөгийн ашигт малтмалын үнэ 1100 болж өслөө гэхэд төр 68 төгрөгийг /6 хувь/, харийнхан 1032 /94хувь/ төгрөгийг нь авна гэсэн үг. Популизмын үнэ гэж ийм л байдаг/ үгүй болж буй. 8100 долларын үнэтэй байсан зэс 4000 болж буурсан тул, төсөв шууд 400 сая долларын алдагдалд орсон, дээрээс нь бас харийн компаниуд “үнэ буурснаас болж үүссэн бидний алдагдлын 68 хувийг Монголын төр нэмүү үнийн 68 хувийг авдаг байсан шигээ төлөх учиртай” гээд байгаа гэсэн.
Нөгөө 68 хувийг /6 хувь л даа/ тэнгэрийн умдаг атгасан аятай үзэж сагсайж багсайсан удирдагчид маань хэний ч үгийг сонсохоо байж, ОУВС-ийн хуралд сангийн сайд нар цуглахад очилгүй пээдэлзэж, буух газраа мэдэхгүй дэвхэрдэг царцаа шиг л авирлаж байсан чинь одоо популизмийнх нь санхүүжилт үгүй болчихоод, яахаа ч мэдэхгүй ангайж хоцорцгоосон. Төсөвтөө ирэх онд зэс 6700 доллар байна гээд “зөгнөчихсөн” ч гэх шиг. Ийм л “алсын хараа”-тай улс дээр заларч байна шүү дээ.
Юмны үнийг хөөргөдөж, өөрсөддөө асар их ашиг унагадаг нь дарлагч дарга ангийнхаан. Хэт хөөргөдсөн үнэ аргагүй л буухад, буулгасан дүр үзүүлээд өөрсдийнхөө л монополист компаниудад нөхөн олговор олгуулж давхар давхар хөлжинө. Тэгээд “бид үнэ буулгалаа, ард түмнийг харж үзлээ” гэж популизм хийнэ. Их нуралтын нэг том шалтгаан нь дарга нарын үнэ хөөргөдөлт юм шүү.
“Атрын аян” гэдэг популизмийг санацгаа. Тийм сэдэвтэй реалити-шоуг дарга нар хийлгэсэн нь Хойд Солонгосын улаан галзуу коммунист ертөнц шиг л юм байсан. Өөрсдөө дураараа жаргаж, дунд чөмгөөрөө жиргэж, торгон дээр хөлбөрч, тосон дээр өнхөрчихөөд, ард түмэнд ийм л юм зэхнэ шүү дээ. “Социализмийг санагалзах ностальги үүсгээд, тэрэн дээр нь давхар тоглоод, баллаж тавья” гэж санаж.
Хоёр намын хамтын ажиллагааны гэрээ гэсэн чинь үсрэнгүй хөгжил, үнийн өсөлтөөс хамгаалах хүнсний тусламж, малчид гар утас ашиглах нөхцөл бүрдүүлэх, цөмийн эрчим хүч гээд л нуль популизм байсан. Монгол хүн ашигт малтмал олборлохыг хориглоно гэж ойлгож болохоор заалт сэм оруулсан байв. Хоёр намын дундын хуйвалдааны байгууллага болох Зөвлөлдөх хороог байгуулна гэдгээ төгсгөлд нь бас дурдсан байсаан…

8. Ашигт малтмал л аврал хайрлана

Саятан дарга, олигарх нарын эгэл иргэнд хэлэх дуртай үг нь: “Чи тийм сүрхий ухаантай юм бол саятан байх нь яасийм?”. Иймэрхүү үг унагачихаад, мадалчихав гээд маадайдаг байхгүй юу.
Дээрх үгэнд хариу хэлэх амархан юм. “Чи тийм сүрхий саятан юм бол ухаантай байх нь яасийм?” гээд л болоо. Ухаантай хүн саятан болдоггүй, тэнэг хүн саятан болдог нийгэм байдаг. Манайх тийм болчих гээд байгаа. Гэхдээ, хуулийн дагуу тэр омог бардам тэнэгүүдийн хөрөнгийг хурааж, өөрсдийг нь шоронд хийж, ашигт малтмал олборлуулах цаг ирэх л билээ.
Одоо ч яахав, дураараа дургицгааж л байна. Авлигатай тэмцэх газар /АТГ/ байгууллаа гэсэн чинь, Авлигыг цагаатгах газар /АЦГ/ байгуулчихаж. Нэг ч авлига илрүүлсэнгүй гэж шүүмжлэгдсээр байгаад, аргагүй л ганц ч болтугайг илрүүлэх гэсэн даргыг нь алчихаж байгаа юм. Тэгээд л өөрсдийгөө Топ-10 энэ тэрээр тодруулгаад л /“Топ-10 бялдуулчлал” гэвээс зохилтой сон/, 40 мянгатын хулиган байсныгаа гавъяа хэмээн бичүүлж, гэмт хэрэг, танхайрлыг сурталчлаад л…
Тэд сонгогдохдоо ч, сонгогдсоныхоо дараа ч нийгмийн өвчнийг ярьдаггүй. Тийм болохоор эмчлэхгүй. Уг нь үзээд, чагнаад, шинжилгээ хийлгүүлээд, рентген зургийг нь авахуулаад, оношийг нь хайр найргүй тогтоогоод, хэлж ойлгуулаад, шуурхай, эрчимтэй эмчилгээнд оруулдаг эмнэлгийнхэн шигээр, өвчтэй нийгэмд хандах хэрэгтэй. Эмчлүүлэх гэхээр, мэс засалч: “би танд бичиг хийгээд өгчихье, та ар гэрийнхэндээ “мэс засалд орсон, эдгэсэн” гээд л хэлчих, хэн хэндээ амар” гээд явуулчихдаг, хулгай л хийгээд завгүй байгаад байдаг бол ямар байхав. Өвчнийг ярих байтугай, нуун дарагдуулдаг эмч байдаг бол яах вэ? Хор найруулаад өгчихдөг эмнэлэг байвал юу болох вэ?
Манай төр, төрийн зүтгэлтнүүд тийм л юм хийдэг шүү дээ. Хамгийн “овоо муу гар” нь гэхэд л, тулаад уулзахлаар ажлынхаа талаар юу ч мэдэхгүй, ойлгохгүй, хүлээж авахгүй, “за, энэ хүнд ямар хор найруулчихъя даа” л гэж, өөр юм санаж шаналсан хар санаатнууд л байдаг аа.
Дотроо ч бие биенээ хорлож, бие биеийн ажилд саад болж, бие биеэ доош хийх гэсэн улс л овооролдоод, юу ч амжуулж, хийж чадахаан байчихсан. Дандаа хор найруулдаг улсыг үнэлээд цуглуулчихсан чинь могойн чуулган болчихсон дүр зураг төрийн, улс төрийн олон байгууллага, бүтцэд ажиглагддаг.
Их нуралтыг тэд яаж гэтэлгэх гэж байна? Ердөө л амжиж идээд, арилж зугтацгаах гэж буй. Аливааг бүхлээр нь залгичихаад хөдөлж чадахаа байчихсан, хоолоо шингэхийг хүлээн бутанд нуугдаж хэвтсэн анаконда л гэсэн үг.
Бусад орны төвшнөөс 2-3 дахин их, ДНБ-ий 40 хувьтай тэнцэх төр-захиргааны үргүй зардлыг багасгах нь их нуралт даамжрахаас сэргийлж болох нэг том алхам. Популизмаа хязгаарлах нь бас нэг том алхам байх жишээтэй. Юуны өмнө өөрсдөө татвараа шударга төлдөг болох гэхчилэн, хэдхэн ач холбогдолтой алхам хийчихэд, нөхцөл байдал тун ч учиртайхан болоод ирэх буюу.Гэтэл худалдаж авах гэж байсан төдөн ширээ сандлыг өд болгов, төчнөөн машиныг өчнөөн болгож төлөвлөв гээд яльгүйхэн бууруулаад биччихсэн л, хямралыг “гэтлээд” сууж байгаа ажээ.
Өөрсдийн буй болгосон хямралынхаа талаар юу ч мэдэхгүйтэй адил байцгааж байгаа. Хямрал үүсгэж л чадахаас бус, хямралын талаар тэд ярьж ч үл чадна. Хараад л байгаарай. Үсэг бичиггүй шахуу албатуудынхаа оросоос орчуулмар болоод, сонин нэртэй дэглэмийн ухуулах хуудсуудад нийтлүүлсэн, дэлхийн хямралын тухай материалыг л уншиж бэлдэж байгаад, өөрийгөө рекламдах захиалгат нэвтрүүлэг, ярилцлагадаа ордог. Шалтгааныг нь зайлуулах хэрэгтэй байна гээд л, “өрөвдөхөд өр өшиглөв” гэгчээр их төлөв АНУ-ыг муучлаад, аврагч царайлаад бураад байдаг, гэтэл шалтгаан нь өөрөө л байж байдаг, зайлуулах ч хэрэгтэй байдаг.
Манай төрд чинь, Монголын мөнгө төдөн ширхэг байснаа өдөн ширхэг болчихсон гэх ня-бо л байхаас, бодлого модлого мэддэг эдийн засагч энэ тэр ганц ч байдаггүй юм гэнэ шүү, базарваань. Жишээ нь, алтыг зарж, худалдаж авч, хөдөлгөж амьдрах учиртай атал, хав дарж, улсын сан хөмрөгийг зүгээр сууж байгаад л 300 сая доллараар дундруулчихсан гэж байгаа. “Бид маш сайн бодлого явуулсны хүчинд долларын ханш буурлаа” гэж тэд сайрхдаг гэнэ. Гэтэл энэ нь сайрхаад байх зүйл биш бөгөөд манай валютын сан хөмрөг энэ ханш бууралтаас болж, бас л олон сая долларын алдагдал амсчээ.
Хор найруулж, хавийн амьтнаа “чадхийлгэн” байж дарга болчихсон, баян болчихсон л болохоос биш, жамаараа явсан бол ямар ч байгууллагын ямар ч ажил үүргийг итгэж найдаж болохгүй, тийм бүтэлгүй, арчаагүй, чадваргүй, гудамж метрлэхдээ л таарсан улс дээр заларч байдгийм. Багш Ленин нь “Тогооч авгай төр барих цаг ирлээ” хэмээсэн. Тэгвэл өнөөгийн эрх баригч нар захын тогооч авгай нараас долоон дор, ухаан нь уландаа орсон улс байдаг буюу.
Муу л юм хийж чадна. 1,5 сая төгрөгийн “хишгээ” түгээхийн тулд бас мөнгөний ханш унагаагаад, дундаас нь өчнөөн ашиг олох гээд байна гэж байгаа.
Банкинд байсан хадгаламж эзэмшигчдийн мөнгийг дарлагч ангийнхан хамаатнууддаа олгуулсан. Тэдгээр нь эргүүлж өгөхгүй нь ойлгомжтой тул, улсын эрсдэлийн сангаар орыг нь нөхлөө. Ингэж л улс түмнээ хувааж идэж байна.
Эрсдэл гарвал яах вэ? Мөнгийг өсгөж үржүүлэх бус, алга хийж л чаддаг /алга хийх ч гэж дээ, зүгээр л хуваагаад авцгаачихдаг, луйвардчихдаг, дээрэмдчихдэг юм чинь/ “монгол” маягийн банк эрсдлийн санг ёроолгүй эргүүлэг шиг л живүүлчихнэ шүү дээ. Юуг ч тэгнэ.
Хадгаламжийг баталгаажуулах хууль гаргана гэнэ. Гэтэл учир мэдэх улс нь байхгүй мөнгийг яаж баталгаажуулах юм бэ гэж гайхаж байна. Даатгалд хамруулна л гэдэг. Асуудал нь бас л адилхан. Ноёлогч ангийнхан өөрсдийгөө л баталгаажуулна, даатгана, харин улс, ААН-үүд, ард түмэн мөнгөгүй болж, дампуурч, татан буугдах гэж байна!
Бодит байдал иймэрхүү болчихоод байхад дэглэм маань “Компьютерийн тоглоомд донтох өвчин гэж аюул гарлаа!” гээд л дүйвүүлдгийг уншигчид мэднэ ээ. Хулгайч “хулгайчийг бариарай!” гэж хашхираад, хаашаа ч хамаагүй заадагтай л адил юм шүү дээ. Тийм дон өвчин гэж сүйдтэй юм алга. “Тийм өвчин гараад байна” гэж хийрхэх, хий юм үзэх өвчнийг дэглэм түгээхийг оролддог.
Харин ар хударгаар нь, “гадаадынхантай хамтран стратегийн орд эзэминэ, төр өөрийн хувь мөнгөө тэдэнд гаргаж өгнө” гээд баахан мөнгө хөрөнгө босгож аваад, тэр харийнхантай нийлж зувчуулах нэг хувилбарыг сэтгэж, зохион байгуулж л суудаг гэнэ. Монголын их буянг гадны хулгайч дээрэмчдэд зүгээр бэлэглээд зогсолгүй, “дээрээс нь бас яаж тэдэнд элдэв мэх гохоор асар их мөнгө хөрөнгө бэлэглэж, улс ард түмний өв хөрөнгийг хоослон цөлмөе дөө л гэж суудаг удирдагч нартай улс шүү дээ, бид чинь.
Тэднийг бид сонгочихсон юм л гэдэг. Үнэн ч юм уу, худлаа ч юм уу, бүү мэд. “Сонгоогүй ээ” гээд л ард түмэн хувьсгал хийгээд, нам засгаа хөмрөөд хаячих дөхсөн бус уу.
Төрийн ордны чанх ардахи байрнууд дунд, ядуучуудын умгар ганц гэр байх агаад, 10 хүн “Бээлий” үлгэрт гардаг шиг л чихэлдэн, хажуудахи хогоо бараадан амьдарна. Одоо чинь хогийн савны дэргэд айл буучихдаг, хогноос амьжиргаагаа залгуулдаг болоод байна шүү дээ. Ой гурван сартай хүүхдээ хог руу л мөлхүүлчихдэг, цаадах нь тэндээс хоолоо олоод идчихдэг гэнэ. Харин төрийн ордныхон өөрсдийгөө тойруулж хашаа хэрэм бариад л, “Сүүлчийн эзэн хаан” кинон дээр гардаг шиг эрэмдэг зэрэмдэг “Хаалттай хот” байгуулаад л. Ийм улсыг бид дуртайдаа сонгочихоод, дуртайдаа мөлхөөд явна уу, аль эсвэл...
Дубай. Энэ үг ашигт малтмал ямар хөгжил цэцэглэлд хүргэж болдгийн бэлгэдэл ажээ. Хүний гараар бүтсэн дал модон арлынх нь нээлтийн ёслолын буудлага Бээжингийн олимпийнхоос хэд дахин давсан агаад, сансраас ч ажиглагдаж байж. Уг арал дээрх тансаг орд харшууд бүгд зарагдаж, дубайчууд арал, хотхоныг байгуулсан зардлаасаа хэд дахин давсан ашгийг олжээ. “Атлантик” хэмээх дэлхийн хамгийн үнэтэй газруудын тоонд л орох буудал нь мөнгөний үйлдвэр болоод буй. Дубай – газар дээрх диваажин юм. Харин Дубайн /АНЭ-ийн/ ард иргэд энэ диваажингийн эзэн ноёд нь билээ.
Монголчууд тэгж л амьдрах ёстой байсан. Тэрнээс ч илүү амьдрах ёстой байв л. Алт зэс гэдэг нефтьнээс үнэтэй шүү дээ. Гэтэл гол ордныхоо дэргэд хогон дээр амьдрагчдыг үүсгэчихсэн ноёлогч давхаргынхныг хэрхэх вэ?
АНУ-ын иргэн Цюань Шэн Шу гэдэг “эрдэмтэн” түүхэн эх орон Хятаддаа пуужингийн нууц технологиудыг хулгайлан зарж байсан нь илэрчээ. 68-тай уг иргэн Хятадаас 200 мянган доллар авсан гэнэ. Түүнийг “эх орноосоо урвасан” гэж 25 жил хоригдох ялаар яллаад, 2,5 сая долларын торгууль оноожээ /хөрөнгийг нь хураасан/. Урвагчид ингэж л ханддаг байна.
Гэтэл манай урвагч нарын хэн нь ч Цюань овогтынхтой зүйрлэшгүй их нүгэлтэй билээ.

(Үргэлжлэл бий)
Ч.Мөнхбаяр
MMVIII.XI.XXVII

P.S. Би энэ хэсгийг үндсэндээ XI.XX-нд бичиж дуусгасан агаад, XXVII-нд зассан. Харин өнөөдөр, төр хадгаламжийг баталгаажуулж, эзэмшигчид нь хохирвол төлөх болсныг мэдлээ. Нэг сэтгүүлч, банк дампуурна гэж түгшүүрийн харанга дэлдэгсэд амаа барин харамсаж байгаа байх, түмний төлөө байдаг төрөө шүүмжлэхээ больцгооё гэжээ.
"Түймэр гарах нь" гэж түгшүүрийн харанга дэлдсэн хүн, унтраачихвал амаа барин харуусах уу? Харин галдан шатаагчид л дуугүй байх юм уу, "бүх зүйл сайхан байна, түмний төлөө байдаг төрийн л ач" гэж ярина.
Тэгээд ч банк дампуурчихсан. Төр Хөгжлийн болон Эрсдэлийн сангаар амилуулаад, зомби болгох юм гэхчивлээ. Улс хөгжихөө болино, эрсдэж болно, ийм л болчихлоо. Ард түмний сангуудаас ард түмэнд илүү ач холбогдолтойгоор очих ёстой байсан мөнгөөр хувийн банкнуудыг тэтгэчихлээ. Таны нэг халааснаас 1000 төгрөг авчихаад, нөгөө халаасанд тань байсан 1000 төгрөгийг бас авчихаж л байгаа хэрэг шүү дээ. Ингэлээ гээд, хэн ч хариуцлага хүлээсэнгүй (зохих шийтгэлээ авсангүй).
Төр хохирлыг даах учир банк дампууруулах нь нэн ашигтай бизнес болох нь ээ. Хоёр сангаар дээрэмчдийн тугийг тахичихлаа. Дараагийн удаад төр ийнхүү "ард түмнийг" ивгээхдээ бүх ашигт малтмалаар (харийнханд 1997 оны галзуу хуулиар өгнө) туг тахих юм гэнэ билээ.

Их нуралт

1. Оршил

Зөвлөлтийн колоничлолоос анги-жирсан ч, неоколоничлолын талхин дор орсон Монголын нийгмийн уруудан сөнөх процессийг би 18 жилийн турш ажиглалаа, бичлээ. Худалдаа болон зарим үйлчилгээ хэтэрсэн, МАА гаж буруу хөгжсөнөөр л тодорхойлогдох, төрийн гэмт бүлэглэлүүд болон олигархиудын авлига, хулгайн хэрэг дор нухлагдаж гүйцсэн энэ эдийн засаг нурж унах нь ээ гэж анхааруулсан, сануулсан. Сонгуулийн дараа нийгэм-эдийн засгийн Их нуралт болох нь ээ гээд л сэрэмжлүүлсэн.
Зөн билгийн тулаан гэж байдаг. Миний бие нийгмийн явцыг ажигласаар, тийм “зөн билигтэн” мэт ч боллоо. “Тэр аягүй бол тэгсэн дээ”, “одоо ер нь тийм юм болно” гээд хэлсэн, бичсэн олон ч зүйл маань батлагдлаа, биеллээ. Их нуралтын хувьд ч мөн адил.
УИХ- ын сонгуульд АН ялна, гэхдээ албан ёсны үр дүн нь сонгогчдын саналаас хамаарахгүй гээд л бичиж байж билээ. Юу болов? “7.1” боллоо. Иймэрхүү үймээн болно гэдгийг би нийтлэлдээ ч, “Монгол Омен” улс төрийн романдаа /2007 оны 6-р сар/ ч бичиж байсан /Ер нь “Монгол Омен” романы олон үйл явдал амьдрал дээр давтагдсан/. “7.1”-ний дараа тэрхүү роман дээр дүрслэгдсэн мэт дэглэм бүрэн бэхжин, тогтнолоо ш дээ.
Гэхдээ би зөвхөн ингэнэ тэгнэ гэж ёрлож суудаггүй ээ. Яаж болзошгүй сөрөг үзэгдлүүдээс зайлсхийх вэ гэдэг талаар олон нийтлэл бичиж, санаачилга, уриалга гаргасан.
7.2-нд гэхэд л би нийгмийн хурцадмал байдлыг тогтвортой болгохын тулд үндэсний их эвлэрлийг тогтоох хэрэгтэй байна гээд л багц саналыг дэвшүүлж байсан /хожим нь улам цар хүрээг нь өргөжүүлж, сайжруулаад хэд хэдэн удаа дэвшүүлсэн/. Анх дэвшүүлсний дараа үндэсний эвлэрэл, өршөөлийн хууль, хөшөө босгох зэрэг санаа оноонууд маань янз бүрийн хэмжээгээр түгж, хэрэгжлээ.
Гэхдээ нэг зүй бус явдал байх юм. Анх санаачлагчийн нэрийг орхигдуулж, талархлаа илэрхийлэхээ “мартчихаад” байх бололтой. Боломжтой хэвлэлүүд, сайтуудад тавьж сурталчлаад байхад, тиймэрхүү зүйл сонирхдог хүмүүс үзэж харалгүй нүдээ аньж байгаад л, ав адилаар сэтгэчихнэ гэж байхгүй /байлаа ч, анхдагч нь сэдсэнд тооцогддог, давуу эрхтэй буюу/.
Бичсэн маань хэвлэгдсэний дараа бусад хүмүүсийн ухаарал, нам засгийн бодлого болоод л гараад ирдэг. Санаануудыг маань хулгайлаад, мөлжөөд идээд дууслаа. Эшлэх ёс, оюуны өмчийн тухай хууль хаана байна?
Ядаж нэрийг минь дандаа биш ч гэсэн, заримдаа дурдаж баймаар юм. Би санаачилж, эрээ цээргүй нь өөрсдийн сэдсэн зүйл хэмээн гүйж харайдаг бараг жишиг тогтлоо. Хуультай, оюуны хулгай шүү дээ. Нийтлэлүүдийг маань ч бишгүй л хуулах юм. Аргагүй, шударга бус, цөхрөм байдал л намайг ийм үгс бичихэд хүргэж байна.
Нийгэмд ач холбогдол ихтэй хэдэн арван санаачилгыг би дэвшүүлсээн. Эсвэл ойлгодоггүй, дэмждэггүй, хүлээж авдаггүй, эсвэл хулгайлдаг, ийм хоёр янзаар л хандаж ирэх шив дээ. Гэвч би мохохгүй ээ. Идсэн эрүү хувхайрч, идүүлсэн бут ургадгийг үзэж харж л явлаа. Тэгдэг л юм байна.
Эрээ цээргүй этгээдүүдэд зориулж бус, ард түмнээ аврах үйлсэд зориулж, санаж сэдэж, бичиж нийтлүүлж явдаг болохоор би энэ чиглэлээрээ ажилласаар л байх болно.

2. Сонгуулийн дараа их нуралт эрчимжив

Нэг бүдрэхэд, долоо бүдэрнэ гэгчээр, сонгуулийн дараа Их нуралт эрчтэй эхэлж, тун ч тууштай өрнөсөн. “7.1” бол дэглэмийн том нуралт мөөн. Энэхүү үймээнийг нам дарчихаад, “баганагүй” болсон дарга нар найр наадам хэсэн жаргаж явахад, нийгэм ямагт уруудан доройтсоор л байлаа.
Сонгуулийн өмнө, Их Нуралтын процессийг дэглэм хиймлээр, алсын хараагүйгээр, гажуудаар, эрүүл бусаар тогтоон барьж байсан. Операцид орох шаардлагатай хүн архидаад л, “би зүгээр байна аа” гээд явдаг шиг байдалд нийгмийг тэд оруулсан.
Аятайхан сэтгэгдэл төрүүлж байгаад л, ахин сонгуулиар “гарч”, Монгол гэдэг тогоог улам шавхах гэсэн тэд Их нуралтад санаа зовохгүй ээ. Нурвал, долларын саятан, тэрбумтан болсон дарга нар маань, Европ, Америк, Солонгост бариулсан орд харш руугаа зугтаж, Швейцарийн нууц дансан дахь асар их мөнгөө хүүлээд л, нүд аньтлаа жаргаж хэвтэх хойно.
Францын “Өлсгөлөнгийн эсрэг хөдөлгөөн” гэдэг байгууллага Монголд өлсгөлөн өргөн хэмжээнд хүрчээ гэж дүгнээд, тусгай үйл ажиллагаа явуулах болов. Монголчууд түүхэндээ өлсгөлөнг үзээгүй ард түмэн гэдэг шүү дээ.
С.Баяр сайд ч өлсгөлөн гарна гэсэн утгатай мэдэгдлийг хилийн чанадад хийж, дэлхий нийтээс тусламж хүсэх болсон. МАА уналтад орох нь өлсгөлөнгийн нэг гол шалтгаан. Дотоод эдийн засгийн хямрал, ажилгүйдэл, худалдаа-үйлчилгээний дампуурал, үнийн өсөлт, инфляци, шинэ колоничлогчдын хорт бодлого гээд л өөр олон шалтгаан буй.
Дэлхийн хямрал ч нөлөөгөө үзүүлж л байгаа. Манай Их нуралттай хавсраад л дарж өгч байна шүү дээ. Ашигт малтмал, түүхий эдийн үнэ унаж байна. Эрүүл бус, ашигт малтмалынхаа нэмүү үнийн 68 хувийг л авдаг, боловсруулах бүх үйлдвэрээ хог хаягдал гээд гаргачихсан улсын хувьд бол дэлхийн хямрал хүндээр тусна. 68 хувь ч байхгүй, МАА-н түүхий эдээ ч борлуулж чадахгүй.
Харин эрүүл нийгэм бүхий, олборлогч, түүхий эдтэй улсууд танагтай давах төдийгүй, тийм юмгүй улсуудаас давуу талтай болж, хөгжиж дэвжих юм билээ. Саудын Арабын хаан “бидний хөгжиж дэвжих цаг ирлээ” гээд л 500 тэрбум доллар гаргаж ирж байна. G20 улсууд хямарчихаар, тэдгээр өрсөлдөгчгүйгээр чөлөөтэй хөгжих боломж нь байгалийг баялагтай улсуудад гарч ирж буй. Манайд л үгүй. Хамгийн солиотой, Зимбабвегээс галзуу нийгэмтэй юм чинь.
Алсдаа ч дэлхий улам хямарна. Дэлхийн улс төр, эдийн засаг, түлш, хүнс ус, байгалийн тэнцвэрийн асуудал доройтсоор байгаа. Хязгаартай энэ ашигт малтмалаа эцсийн бүтээгдэхүүн болгож, гамтай зарж үрэхгүй бол, олсон 500 тэрбум доллараараа бараг автарки эдийн засаг босгож ирэхгүй бол аврал байхгүй.
Байгаль, цаг уурын гамшиг нэмэрлэвэл Монгол улс өндийж сэхэхгүй ээ гэж нэг эдийн засагч бичиж. Тэр гамшгууд нь тохиолдоод байгаа шүү дээ.
Өчнөөн л үер, түймэр, гал, аянга, шуурга, цаг уурын цочир үзэгдэл тохиож, шувуу, зээр, хиарч, хортон шавьж үржиж, малын халдварт өвчин гарлаа.
ЭВ-71 гээд, дарах талаар нь төр засаг юу ч хийгээгүй аюулт өвчин гагцхүү Монгол улсад байж л байна. Бусад оронд бол устгачихсан. Хүйтэнд анх дэгдэж эхэлсэн энэ өвчний тухай “Хүйтэн эхлэхээр өөрөө алга болчих байлгүй дээ” гээд л, холбогдох яамны дарга сайд нар нь зориулалтын мөнгийг нь идээд л сууж байгаа. Нэгэнт туссан хэдэн мянган хүний хувь заяа хэрхэх вэ? Ааг омгоо багтааж ядсан гэмт дарга нар “хохь нь” гээд л тавлаж суугаа биз ээ. Одоо чинь тэгдэг л болсон шүү дээ. Тэдэнтэй харьцаад үзээрэй. “Хохь чинь” л гэнэ. Ард түмэн мэдэж ч байгаа биз.
Каксаки-А гэдэг аюулт вирус дэгдээд эхэлсэн. Ер нь монголчууд маань неоколоничлогчдын боол дарга нарын ачаар хавтгайгаараа өвчтэй ард түмэн болчихсон юм билээ. Судалгаагаар тэгж гарч буй. Цусны даралт, чихрийн шижин, хавдар, сүрьеэ, БЗХӨ бараг хүн бүхнээс илэрч байна гэж судалгааны дүн гарч. Дээрэс нь мөнгөн ус, меламин, хортой хүнс, эм гээд л.
Бүх талаар л доройтож байна. Ийнхүү бичих сонин ч гарахгүй байж мэднэ. Захиалах үнэ нь 10 мянгын сонинд 13 мянгын төлбөрийг шуудан оногдуулж байна гэнэ. Үнээ 2-3 дахин өсгөхөөс өөр аргагүйд хүрч. “Намын үнэн” сонин л үлдэж, мянгуужин-ньюсээ түгээх юм биз дээ.

3. Энэ бүхэнд хэн буруутай вэ?

Үерт автсан айлуудын дуудлагаар онцгой байдлынхан хөдөлж, 3 цаг хайгаад ололгүй, ерөнхий сайдтай тохиолдсон онигоо шиг тохиол байдаг. Манай төрийн ажил энэ шүү дээ. Онцгой байдлынхан нь зүгээр нэг жирийн иргэнээс дор, ерөнхий сайд нь намын пиар хийгээд, гүрнийг хэсч явсан байдаг.
Ченжүүд хэмээх эвгүй гарууд махны үнийг тууштай хөөргөдсөөр 4000-д хүргэсээн. Хүнд оногдох малаар тэргүүн байр эзлэх хэрнээн, малгүй орных мэт үнэтэй мах идэж заяагүйтэцгээв л. Үнэндээ, үнэ хөөргөдөхгүйгээр орлого олох аргагүй, бүгдээрээ хөөргөдөөд л, цугаараа ядуу байсаар өдий хүрлээ дээ.
1500-2500-гаар авсан махаа ченжүүд 3000-4000-аар зарж хэсэг туйлцгаасан. Зарим нь махнаас гарч, ядарч туйлдаж эхэлсэн. Гэтэл өнөөдөр нөгөө л мах 1800-2000 болж буурлаа. Энэ бол ердөө л муу дохио шүү дээ. МАА ашиггүй болсон тул өчнөөн олон малчин малаа нэн цөөрүүлж, мөнгөтэй болохын тулд маш их хэмжээний мах бэлтгэж, зарим нь бүр хотоо харлуулаад, нулимс дуслуулан нутаг усандаа залбирчихаад, нийслэл рүү нүүдэллэж байна. Дараа нь мах олдохоон байж, үнэ нь тэнгэрт хадахын л дохио. Өчнөөн малчин ажил амьдралгүй болж, нийгмийн асуудлууд бүр ч хүндрэхийн дохио юм.
Сонгуулийн дараа л юмны үнэ нэмэгдээд эхэлсэн шүү дээ. Наадмаар нэлээд нэмэгдсэн. Гүйлгээ борлуулалт удаашраад, мөнгөний ханш муудаад л ирсэн 18 жилд үнээ л хөөргөдөж амь зогоосон наймаачдыг ч, ченжийг ч нэг их буруутгаад яахав. Морь унасан толгойгүй хүн-төр л буруутай. Толгойгоо хайж, таарсан бүхнийгээ толгойг хяргадаг морьтонтой төр адилхан болсоон.
Хямралын эсрэг арга хэмжээ болгож, “цахилгаан дулаан, нийтийн тээвэр, шатахуун гээд л олон төрлийн гол чухал зүйлүүдийн үнийг эхний ээлжинд, дараа нь бүх бараа үйлчилгээний үнийг ямар ч хяналтгүй бүрэн чөлөөтэй болгох” гэсэн хувилбар нам засаг дээр яригдаж байгаа. Ард иргэдийн нүдийг хуурах гээд үнийг хэсэг барьдаг, гэтэл худалдаа-үйлчилгээнийхэн босчих гээд байдаг. Үнэ чөлөөлж, хэдэн төгрөгтэй улсыг нь түшиг тулгуураа болгодог юм уу гэж сонголтоо хийх сурагтай.
Тэгэхлээр амьжиргаа ямар болохов. Ер нь, төр чөлөөлсөн чөлөөлөөгүй, үнэ дийлдэхээ болих, хяналтаас бүрэн гарах магадлал тун ч өндөр байгаа. Зимбабве-д ханш 12 сая хувиар унаж, хүмүүс нь тор мөнгөөр тор талх авдаг болсон нь Монголд давтагдах гээд л байгаа шүү дээ. Сүх далайтал үхэр амгалан л болохоос биш.
Зун Монголын хувьцааны ертөнц сүйрч эхэллээ л гээд байсан. “Хэт их хувьцаа гаргаж байгаагаас болж үнэгүйдлээ, гүйлгээ уналаа, ер нь хувьцаа ашиггүй болж ирлээ, удалгүй хувьцааны хохирогчид гэж ХЗХ-ны хохирогчид шиг олон улс гарч ирэх нь ээ л” гэж байсан даа. Одоо аягүй бол сүйрчихсэн биз. Нөгөө хувьцааны хохирогчид нь үймээн самуун дэгдээсэн хэрэгт холбогдон, 1937 оны байцаалтад орж, таслагдахаас эмээгээд, чимээгүй байгаа байж болох юм.
Хохирогчдын тоо нэмэгдсээр л байх болно. Банкны үй олон хохирогч буй болох төлөвтэй байна. Монгол орон-хохирогчдын ороон.
Аль зун л банк зээл гаргахаа байчихсан. Үүнийг ард түмэн мэдэж л байгаа. Яагаад зээл гаргахгүй, хадгаламж эзэмшигчдэд хүү төлөөд л, алдагдалд ороод сууж байдаг болчихов оо? Хариулт нь маш энгийн: ердөө л мөнгөгүй болчихсон. Мөнгөгүй болно оо гэдэг чинь дампуурлаа гэсэн үг мөн үү? Мөөн.
Ингэж бичлээ гээд, цуу дэгдээсэн хэрэгт орж магад гэнэ. Цуу бол дүгнэлт, прогноз, ажиглалт, таамаглалаас өөр юм шүү. Би цуу дэгдээгээгүй, хорт муу зорилго агуулаагүй, учрыг мэдэх том улс төрчид, эдийн засагчдын үг, мэдээлэл, илчлэл дээр суурилж, ард түмэн, улс орноо сүйрлээс сэрэмжлүүлэх гэж л бичиж суугаа юм.
Барилгын салбар луу хуйлрхан хийрхсэн, худалдаа-үйлчилгээ хэтэрсэн нь хамаг зээлийг ор мөргүй залгичихаад байна. Янз бүрийн авлига, хахууль, хураамж, татвар, рэкет, дам зэргээс болж, барилга босох өртөг өндөрссөөр, байрны үнэ ч тэнгэрт хадсаар байсан. Зээл гаргаж өгсөн хүн л гэхэд 10 хувийг нь авчихдаг.
Барилгын материалын худалдаачид үнэ хөөргөдсөн нь бүр ч нэрмээс болоод, сүүлдээ байр авах хүнгүй болж, барилгын ажил ч зогсож, санхүүжилтгүй болж, их хэмжээний зээл төлөгдөлгүй, банк хоосорлоо ш дээ. Төр барилгын салбарынхныг хийрхэлд автуулж, бодлогогүйгээр санхүүжүүлж, цээж дэлдсэн уриа лоозон дэвшүүлж байснаараа үүнд мөн ч их буруутай.
Зээл олгогдохгүй болсноор ААН-үүдийн үйл ажиллагаа, эдийн засаг, амьдралын түвшин бүгд уруудан доройтож ирсээн. Нам засаг улсын хөрөнгийг ёроолыг нь гартал шавхаад л, хувийн банкнуудад подароклаад байдаг болж. Бодлогогүй банк түүнийг нь бас л алга хийчихнэ ш дээ. 20 хувийн зээл гаргах юм гэнэ. Авсан хүнээ гарцаагүй дампууралд хүргэх ийм зээлээр амжилт олох уу? Хар тамхи л наймаалахгүй юм бол.
Төр өөрөө ямар ч мөнгөгүй болж, Монгол улс тэр чигээрэ дампуурах нь байна ш дээ. Улс орон санхүүгийн хувьд дампуурсан цорын ганц тохиолдол болох биз.
Дампуурсан улсыг чинь НҮБ нь татан буулгаад, аль нэг улсын “асрамж”-нд өгөх байлгүй. Өөр яах юм? Янз бүрийн улс түмнийг “асрамж”- нд өгч л байсан шүү дээ. Германы колони байсан Намибийг “одоохондоо улс байх чадваргүй” гээд ӨАБНУ-ын асрамжинд өгч байсан, бусад жишээнүүд ч бий. Олон улсын тийм хууль угаас буй юм. Цаадуул нь “асрахын” оронд, элдэв референдум энэ тэр зохион байгуулаад, эсвэл зүгээр л муйхарлаад өөртөө нэгтгэчих явдлууд гарч байсаан.
Тэр асуудлаас наана банкны хохирогчдыг хэрхэх билээ? Уг нь, хувийн байгууллага хувь хүн хоёрын хоорондын явдлыг төр хариуцаад, хохирлыг нь барагдуулаад байж болохгүй л дээ. Хууль бус ч юм, чингээд байвал нийгэм ч утгагүй болно.
Гэвч манай төр бол тэгэхээс өөр аргагүй. ХЗХ-ны мөнгийг эрх баригчид их хэмжээгээр авч ашигласан, барилгын зээлийн явдалд ч хувийн ашиг сонирхлын үүднээс ихээхэн оролцсон, хутгалдсан. Бас популист өвчнөөсөө болоод “төр төлчихдөг юм” гэх ойлголтыг төрүүлчихсэн. Хохирогчид мөнгөө шаардаад л босоод ирнэ, мөнгөний асуудалд бол зоригтой болцгоочихдог ч юм билээ. Өгөх мөнгө нь төрд байх уу? Тэр бол маш эргэлзээтэй.
ХЗХ-ны хохирогч 100 гаруй хүн хохирсноосоо янз бүрийн байдлаар шалтгаалаад нас барсан юм гэдэг. Банкны бүр олон хохирогч, бүр олон нас барагч гарах магадлалтай байна. Хадгаламж үгүй болбол ард түмэн хохирогч болно.

4. 100%-ийн ажилгүйдлээ яах вэ?

Их нуралтыг гэтлэх явдлыг хүндрүүлэх нэг том нөхцөл байдал бол 100 хувийн ажилгүйдэл. Өнөөдөр Монгол орон тийм түвшний ажилгүйдэлтэй байгаа.
Дундаж цалин 350 мянга байгаа гэж нам засаг сурталчилдаг болсон. Тэр цалин хаана байн? Сэтгүүлч бид л лав 100 мянган төгрөгний цалинтай. Өөрөө багагүй орлого олдог төрийн, улсын зарим байгууллагад 350 мянгын цалин байсан байж болох ч, удахгүй тэгшитгэнэ гэсээн.
Ажил гэдэг бол цалин. Дундаж цалин гэдэг нь 1-10 мянган доллар юм. Дэлхий даяар тийм л байгаа. Монголд бол 100 доллар /бас Зимбабве-д/. Бүтэн сар хөдөлмөрлөөд ганц костюм авч дөнгөхгүй, тийм цалин гэж, хөдөлмөр гэж, утга учир гэж байж болох уу.
Амьдралын баталгаа болж чадах нэг ч ажлын байр гаргаж өгч чадахгүй байгаа ЗГ шүү дээ.
Монголд өндөр цалинтай байх боломж бол бий. ХААН банкны гадаад ажилтнууд 20-50 мянган долларын цалин авдаг байна /монгол ажилтнууд нь 100-200 доллар/. Боломж байгааг харж байгаа биз. Гэтэл монгол хүн эх орондоо харийнхнаас хэдэн зуу дахин бага цалин аваад л, боолын боол болоод явж байна. Хятад барилгачдын зарцаар ажиллаад, 2-5 дахин бага цалин авдаг л шүү дээ. Ийм л юмыг төр зохион байгуулж ирэв.
Иргэд нь цалинтай ажлаа, санаа амар хийгээд амьдардаг нийгэм л эрүүл нийгэм. Тийм биш нийгэм нь үхлээ хүлээгээд хэвтэж байгаа өвчтөнөөс ялгаагүй.
Манай улсад цалинтай ажил хийгээд амьдрах ямар ч нөхцөлгүй. Хэн бүхэн эрсдэлтэй худалдаа, үйлчилгээ эрхлэхэд аргагүй хүрч байгааг ажил гэхэд хэцүү байна. Тэр худалдаа-үйлчилгээ аргагүй сөнөж, мөхөж байна.
Улс орон дотоодын хэрэгцээт зүйлсээ ихээхэн хэмжээгээр үйлдвэрлээд, бас дэлхийн хөдөлмөрийн хуваарьт оролцоод, үүнээс буй болсон ажлын байрууд дээр очоод цалинжина уу гэхээс, бүгд худалдаа үйлчилгээ эрхлээд яах юм бэ. Нялх хүүхдэд ч ойлгомжтой шүү дээ.
Янз бүрийн хишиг түгээнэ л гэх юм. 4 жилд 1,5 сая буюу, сарын 30 мянган төгрөгөөр амьдралын түвшин ер нь дээшлэх үү, асуудал шийдэгдэх үү. Огтхон ч үгүй билээ.
Цалингийн индексийг хэвийн болгох ганц л арга хэмжээ цалинтай ажиллагчид юун түрүүн чухал аа. Цалингийн доод хэмжээ 1000, дундаж нь 10 мянга болох хэрэгтэй. Төр ийм болгох ч үүрэгтэй. Энэ үүргийг биелүүлж чаддаггүй бол төр биш ээ.
Манайх шиг байгалийн баялаг ихтэй айлд цалингийн индексийг хэвийн болгох бүрэн боломж буй.
Америкийн индианчуудыг ус нутгаас нь хөөгөөд, амьдралгүй болгож устгах гэхэд, бизон дагаад амьдраад байжээ. Тэгэхэд бизоныг нь алж дуусгасан юм гэдэг. Ингэж л индианчуудыг геноцидлэж чадаж дээ.
Неоколоничлол Монголын үйлдвэр, газар тариаланг устгаж, МАА, худалдаа-үйлчилгээг сөгтгөв. Ганц найдвар ашигт малтмалыг нь булааснаар, монголчуудыг бүрэн геноцидлэхийг зорьж байна.

Үргэлжлэл бий.

Ч.Мөнхбаяр. MMVIII.XI.XX
“Далд амьдрал”. 11.25

Хоёр нам үнэ хөөрөгдөлтөөр ард түмнийг шантаажилж, дураараа дэглэдэг болох нь ээ

Монголд эдийн засгийн их нуралт тохиож магадгүй

4-р сарын эхээр ч билүү, над нэг учир мэдэх хүн "Хоёр намын акулууд янз бүрийн салбарыг атгасан мафиуддаа зарлиг буулгаад сонгууль хүртэл юмны үнийг бариад байгаа юм. Сонгууль дуусангуут юмны үнэ сад тавина даа. Тэр л хэцүү байна" гэж байсан. Гэтэл өмнө нь үнийн далан зад үсрэв ээ. Дамчдын тэсвэр барагдав уу, эсвэл...
Гадаадад хар тамхины мафи л голдуу байх юм. Манайд бол бүх юм мафи. Махны мафи, гурилын мафи, талхны мафи, бензиний мафи, автобусны мафи... гээд л бэлээхэн харж байгаа биз дээ. Хогны мафи гэж хүртэл бий.
Монголын тал дор хаяж 51 хувийг эзэмшинэ ээ гэсэн жүжгээ тоглонгуутаа л, хоёр намынхан сонгуулийн өмнөх дайнаа эхэлсэн. Дээрх 51 хувь гэдэг нь Далан худалч, Бэлэн Сэнгэ хоёрын хошин шоу л байсан хийгээд, өдгөө аль аль намынхан дээрх зарчмын эсрэг байр суурьтай л байгаа. Тэгээд ашигт малтмалыг монголчуудад эзэмшүүлэхгүйн тулд Атрын аян, Үйлдвэржилт гэдэг дүйвүүлэх суртал ухуулгуудыг бодож олоод байна. Ялангуяа АН-ынхан их элдэвлэж буй.
Тэд МАХН-ын нэр хүндийг унагахын тулд цөөн хэдэн чаддаг юмныхаа нэгийг хийж, гурилан бүтээгдэхүүний үнийг хөөрөгдлөө. Үүнийгээ улс төржүүлж, МАХН-ынхны олхиогүй үйл ажиллагаанаас шалтгаалсан гэж харуулахыг оролдож, баахан санаанаасаа зохиосон тоо тоочив. Үнэндээ бол гурилыг атгасан АН-ынхны нээнтэгнээс эмээхдээ, МАХН-ынхан тэднийг кил нь дөрөв таван зуун төгрөгний үнэтэй гурилаар чухам булж байж. Бүх татвар матвараас ч чөлөөлсөн.
Харин АН-ын гурилчид бид бүтээгдэхүүнээ хямд зарсны, үйлдвэрлэлээ шинэчилсний татаас болгож 40 тэрбум төгрөг авна, эс бөгөөс үнээ улам л нэмнэ гэж солиорцгоож байна. Хаанаас Монгол оронд маань ийм олиггүй амьтас өсөж үржиж гарч ирээд байна аа? Аль эсвэл улс орон маань жинхэнээсээ "Нохой орон" болчихов уу?
Зүй нь алкоголик хүнс үйлдвэрлэгчид ч гэнэ үү тэдгээр этгээдүүдийг шоронд хатааж, шонд өлгөх ёстой. Үнэ хөөрөгдөх гэдэг чинь хуулиар хориглосон эрүүгийн гэмт хэрэг шүү дээ. Гэтэл одоо тэдгээр алкоголикуудын амнаас гарсан бүхнийг биелүүлэхгүй бол монголчуудын үгийн сангаас гурил гэдэг үг хасагдах юм байх.
Өөрсдөө үнэ хөөрөгдчихөөд АН-ынхан төв хэвлэлдээ "Өндөр үнэтэй мах, гурил, талх авахдаа таарсан заяагүй амьтад" гэсэн гарчигтай материал нийтлүүлж, ард түмнийг тавлан даажигнасан байна. Нэгэн гол үзэл сурталч нь хөөрөгдөөгүй л бол тэр үнэ нь хиймэл үнэ байдаг мэтээр цөөн тооны шүтэн бишрэгч молхи ухаантнуудаа мунхруулаад, ололт нь гэгддэг бүдүүлэг үг хэллэгүүдээ жагсаан, нотолгоо болгохыг оролдсон нь хачирхалтай. Нийгэмд ямар л бүдүүлэг үг хэллэг гарч ирнэв, тэр нь зөв зүйтэй, харин зөв бичгийн дүрэм бол хиймэл муухай зүйл, тэрэн шиг ямар л үнэ гарч ирнэв, тэр нь зөв үнэ, харин хөөргөдөлтийг бууруулбал хиймэл, болохгүй бүтэхгүй үнэ болчих гэнэ.
Аргаа барсан Ху нам Атрын аян хэрэгтэй гэх үгээ л давтан давтан бувтнаж бавтнаж байна. Нөгөөтэйгүүр "Атрын аяны" хийрхэгчид гурилчидтай далдуур хуйвалдсан гэх яриа ч гараад байгаа шүү. Үнэн худлыг бүү мэд.
Ардчилсан намынхан ард түмнийг эрхэндээ оруулахын тулд гурилаар шантаажилжээ. Тэгвэл Ху намынхан шатахуунаар шантаажилж байгаа аж. Ху намыг л дагахгүй бол автомашин, бензин, дорцоов, бамбрийшиг, өөр юу юу ч билээ үгс монгол хэлний үгийн сангаас хасагднаа хэмээн зөн билгийн тулаанчдын тааж мэднэ гэж байдаггүй ухаанд ч буучихаад байна.
Колонкийн гурван даргад "наад бензиний үнээ хөөргөд" гэнгүүт л үнэ нь лантууддаг тоглоомын бялуу шиг тээр дээр үсрээд, тэнэгийн эрүүг дэлсэж байна гэнэ шүү. Ингэснээрээ АН оросуудын дургүйг хүргээд ийм болгочихлоо гэж ойлгуулах, нэр хүндийг нь унагах зорилготой гэнэ. Бас нөгөө, өөрийнхөө нефтийг ус гээд Хятад руу гаргах, Персийн булангаас даян дэлхийг тойруулан зөөж авчирсан нефтиэрээ бензин үйлдвэрлэх, ингэснээр урьж залсан олигархуудынхаа нөлөөнөөс ангижрах гээд л харганы ноос цуглуулж эсгий хийх үлгэр аятай юм яриад байдгаа дэмжүүлнэ. "Үйлдвэржилтийн" хийрхэгчид колонкчидтой далдуур хуйвалдсан гэх яриа ч гарсан. Ийм нэг хөл толгой нь ороолдсон сонин юм болцгоогоод байдаг хүчнүүд.
Ленин багш хамаг хүнийг Герман руу зөөж, олсон мөнгөөрөө ард түмнийг буудах буу сум, алуурчид цуглуулж, улс орноо өлсгөлөн зовлонд автуулчихаад, хөгцөрсөн талхны булан түгээж шүтүүлж байсийм. Тийм юм давтагдах гээд байна уу, үгүй юу. Хамаг өнгөтэй өөдтэйг харь руу зөөлгөж, олсон мөнгөөрөө ард түмнийг дарлаж, улс орноо хямрал сүйрэлд автуулчихаад, хүнсээр нь хавчиж боогоод, зоргоороо хөдөлгөх гээд байдаг болсон байх чинь. Тэгэхгүй бол талхгүй болно, ингэхгүй бол унаагүй болно гээд л. Өөр олон мафи бий шүү. Бүх юманд мафи бий.
Тэд ингэж хандаж байхад адилхан л харьцах хэрэгтэй дээ, ард түмэн минь. Хүлээгээд, алгуурлаад байх цаг байхгүй. Цаана чинь засгийн эрхээ гартаа аваад, ашигт малтмалаа зүй зохистой эзэмшиж эхлэн амь тариа хийхгүй бол ИХ НУРАЛТ нүүрлэнэ ээ гэж эрдэмтэд прогнозлоод байдаг болсон шүү.

Ч.Мөнхбаяр. "Далд амьдрал", №1, 2008.04.25

Сонирхолтой нийтлэлүүд (латин үсгээр)

Та энэ зурган дээр дарж томруулан уншина уу.

Сонирхолтой нийтлэлүүд (латин үсгээр)

Та энэ зураг дээр дарж томруулан уншина уу.

Шамбалын орон

Шамбалын орон. Энэ тухай дуулаагүй хэн байх билээ дээ. Бурханы шашны ном сургаальд Шамбалын орон хэмээх төгс төгөлдөр ертөнц хойд зүгт буй хэмээжээ. Үүнийг үе үеийн хүмүүс гайхан биширч, эрин зууны чанадаас “Тэр үлгэрийн дагшин орон хаана байна вэ” хэмээн эрэлхийлж, мөрөөдөж ирж дээ.
Даян дэлхий дээр ер нь диваажин байдаг юм биш биз, тийм гайхамшиг бүхий улс орон аль зүгт буй хэмээн газар газрын хүн ард хүсэмжилж, тэмүүлж байв аа. Тэр л эрмэлзэлдээ автан, газарзүйн их нээлтүүдийг хийсэн бус уу?
Эртний грекүүд Гиперборея гэдэг төгс төгөлдөр орон Төв Азид буй гэдэг асныг хожмын судлаачид Монголтой холбон үзжээ.
Бас сөнөсөн тивийн хүмүүс атлантид нар Монголд очсон, тэгээд хуваагдаж Шамбал, Агарти хэмээх хоёр хүчирхэг хаант улс үүсгэсэн, Шамбалд нь байгаль, хүн төрөлхтнийг захирах хүч буй болсон, Агартийн иргэд цэвэр бясалгалд автсан гэх домог буй.
Америк үзмэрч Э.Кейси “Атлантчууд Египет, Төв Америк, Монгол руу явсан. Говьд алтан дээвэртэй сүм, бүсгүй хүний цул алтан баримал байж. Би энэ бүхнийг үзэж харлаа” гэжээ.
Өөр нэг домгоор бол Эдем Говьд байсан, суурин дээр нь Цагаан арал гэдэг орон үүссэн, энэ орныхон Шамбал, Агарти орон болж хуваагдсан, нэг хэсэг нь өрнө рүү явсан нь арийчууд гэдэг. Агартид ч гэсэн агуу хүч бий хэмээдэг бөгөөд, үүнд итгэгсдийн нэг зохиолч Ф.Оссендовский Монголд Агартиг хайж явжээ.
Бурхад, гэгээн хүмүүсийн орон болох Сүн далай, Сүмбэр уулс Монголд байсан гэж зарим нь таамагладаг.
Оросын судлаач С.Волков Говьд далай байхад тэнгэрээс ариун чулуу унаж, түүнийг тойрон хуурай газар өргөгдсөн, тэнд төгс сайхан орон байв гэх домгийг сонсчээ. Асгарт гэдэг гайхамшигт хотынхон Монгол руу явж, газар дор хот байгуулсан гэх домог ч бий.
Оросын судлаач Н.Пржевальский, Г.Потанин, О.Козлов, Н.Рерих нар Монголд нууцлаг орныг далдхан хайж байв. Зөвлөлтийн эрдэмтэд ч ийм ажлыг сэм хийж байв.
Германы оккультчид, эзотерикчид, мистикчид нууц орны тухай домгуудад онцгой анхаарч байлаа. “Монголын Говьд агуу хүч буй. Үелзэлтэйгээр хүмүүст хүрдэг. 30-40 мянган жилийн өмнө арийчууд уг хүчийн ачаар тэнд өндөр соёл иргэншлийг үүсгэсэн. Дараа нь хүчгүй болж, өрнө зүг рүү явсан. Дорнын хүч арийчуудыг ивгээх цаг өдгөө нэгэнт иржээ” гэхчлэн номлож байв.
Тэд хайгаад л байв, хайгаад л байв. Гэхдээ Шамбалын орныг олсонгүй ээ. Шамбалын орон байсангүй юу? Эндүүрч төөрөлдсөн байж уу?
Яагаад тэд Монголыг аугаа их эрч хүчтэй, ер бусын гэж таамаглаж ирээ вэ? Ямар учраас сүсэглэн бишрэх хүртэл хэмжээнд очиж байгаа вэ? Монголын нууцлаг хүч, энергийн тухай зохиол, судалгаа, өгүүлэл бишгүй л бичигдэж. Оросын философич Соловьёв “Панмонголизм” гэдэг шүлэгтээ Монголын эрч хүч л хорвоо дэлхийг хямрал сүйрлээс аварна гэж зөгнөсөн байдаг. Дуулиан шуугиант онол дэвшүүлэгч Мулдашев ч Монголд гайхамшигт орныг хайж ирээ л биз дээ.
Их Чингис хааны маань сүр тэднийг бишрүүлсэн хэрэг үү. Тийм ч байж болох. Гэхдээ яг ч бас тийм биш юм. Монголыг бишрэх олон шалтгаан харийнханд байж дээ.
Жишээ нь, палеогеологийн ухаанд “Монголын өндөрлөг болбоос, бүх дэлхий далай тэнгисээр хучигдсан байх үед анх товойн гарч ирсэн хуурай газар мөн болой” хэмээн онол байдаг. Биологид гэхэд л хуурай газрын амьдрал, амьтан ургамлын олон бүлэг Монголд эхлэн үүссэн юм гэх онол буй.
1857 онд Америкийн эрдэмтэн Ж.Лейди Монгол бол хүн үүссэн голомт гэсэн таамаглал дэвшүүлжээ. 19-р зууны эцсээр мөн Америкийн судлаач Г.Осборн “Монголын Говьд эртний организмуудын олон грүппийн үүслийн төв оршиж байна” гэв. Оросын эрдэмтэн А.Борисяк мөн тэгж дүгнэжээ.
Эдгээр онолуудыг батлахаар Р.Эндрюсийн алдарт экспедици 1922-1929 онуудад Ар Өвөр Монголд ажиллаж, дуулиант нээлтүүдийг хийлээ. Амьтдын овогсын өвөг болсон шинэ зүйлүүдийг нээлээ, үүний дотор хүн сармагчин зэргийг багтаадаг примат овгийнхны өвөг заламдалестес гэдэг амьтны ясыг олсон. Сармагчны ясыг ч олсон. Динозаврыг өндөг гаргадаг, түүнийгээ дардаг, халуун цустай, шувууны өвөг амьтан байсныг нээсэн. Хожим Польшийн экспедици дээд хөхтний өвөг амьтны ясыг олсон гэхчилэн дээрх онолыг батлах бишгүй л материал олдож дээ.
Гэхдээ шинжлэх ухаанаас Монгол бол Шамбал амуй гэсэн дүгнэлт гарахгүй. Далд ертөнцийн ер бусын хүчинд итгэгчид Монголд Шамбалыг хайсаар л байх болно.
Харин бидний хувьд Шамбалын орныг хайгаад байх шаардлага байхгүй. Монгол маань тэр аяараа бидэндээ Шамбалын орон билээ. Сэр сэр салхитай, бур бур бороотой Бумбын орон билээ.
Энэ л сайхан орон минь биднийг ивээнэ. Бид энэ сайхан орноо Шамбал болохыг нь ойлгосоор, мэдсээр, мэдэрсээр ирсээн. Энэ бол бидний итгэл, эрхэм шүтээн. Бид Монголоороо амьдарна, Монголоороо л оршино.
Монгол хүн болж төрөх нь Дээд Тэнгэрээс заяасан их хувь тавилан. Монголчууд аугаа ард түмэн байж, хүн төрөлхтний хувь заяаг эргүүлж, даян дэлхийд хосгүй түүхийг бүтээсэн юм. Монгол хэмээх Шамбалын орны, монголчуудыг л ивгээгч хүчийг авч байсан учраас тэр бүлгээ.
Монголын энерги, эрч хүч агуу. Хэрэв Монголоо гэсэн сэтгэлтэй явбал бүх түүхийн далай их эрч хүч маань хүн ардад харамгүй түгж очих нь мэдээж билээ. Монголынхоо эрч хүчийг авч байсан учраас Модун, Таньшихуай, Шэлүн, Елү-Амбагай, Даши, Чингис, Зүчи, Цагаадай, Өгөөдэй, Тулуй, Бат, Гүюг, Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Төмөр, Бабур, Зэв, Зэлмэ, Сүбээдэй, Мухулай, Боорчи, Хасар, Шихихутаг, Чуумэргэн, Чингай, Жамуха, Хабул, Тогоон, Эсэн, Мандухай, Батмөнх, Түмэн, Баатар, Галдан, Цэвээнравдан, Галданцэрэн, Даваач, Амарсанаа, Чингүнжав, Ханддорж, Намнансүрэн, Цэрэнчимэд, Хайсан, Дамдинсүрэн, Магсаржав, Дамдинбазар, Бавуужав, Тогтох, Сумъяа, Мэндбаяр, Жамцарано, Ринчино, Доржиев, Бодоо, Данзан, Сүхбаатар, Дэмчигдонров, Болдчинсан, Сагансэцэн, Чойжи-Одсэр, Мянгат, Үлүгбэх, Ёндонжамц, Ишбалжир, Агваандандар, Агваанхайдав, Агваанбалдан, Лувсанпэрэнлэй, Лувсанчүлтэм, Заваадамдин, Дандарон, Занабазар, Бурхинов, Корнилов, Бадмаев, Калмыков, Сердюков, Иринчинов, Тундутов, Хардаваа, Чойбалсан, Цэдэнбал, Дамбийжанцан, Норгой, Калмык, Вампилов, Илюмжинов, Гүррагчаа, Ойдов, Баянмөнх, Мөнхбат, Будаев, Дагвадорж, Даваажаргал нар хүчтэй байсан юм. Монголоо гэсэн сэтгэлтэй явбал энэ бүх хүчтэй хүмүүсийн эрч хүчээс ч хүртэнэ. Үе үеийн баатрууд, өвөг дээдсийн сүр сүлд ивээх болно оо.
Эх орон маань хязгааргүй их эрч хүчтэй онцгой нутаг. Монгол Тэнгэр хоёр нэг мэт ч санагдана. Учир нь, Монгол бол Тэнгэрийн эрч хүч. Бурхан Тэнгэрээс хайртай хүүхдүүддээ бүтээж өгсөн өлгий нутаг. Монгол бол бидний амин сүнс. Монголгүй бол бид юу ч биш болно. Эрч хүч ч үгүй, оюун ухаан ч үгүй, амь ч үгүй, сүнс ч үгүй, амьсгал төдий л болцгооно.
Хэрвээ Монголоо мэдэж, ухаарч, хайрлаж, биширч, шүтвэл сая бид хүн төрхтэй байна. Өөр зам огт үгүй юм. Монголоо дээдэлбэл монгол хүн бүр амьдралын утга учир, аз жаргалтай болно. Асар их эрч хүчээр байнга тэтгэгдэж байх болно.
Монголынхоо сүлд хийморь, ид шидийг хүртэж байхын тулд хэрхэх хэрэгтэй вэ? Юуны өмнө Монгол улс үндэстэн, байгаль, баялаг, газар шороогоо хайрлаж, энэ чинь миний өлгий нутаг, гэр орон шүү дээ гэдгийг ухаарч мэдрэх хэрэгтэй. Энэ бүхнийгээ хэнд ч яасан ч алдаж болохгүй, хязгааргүй үнэ цэнэт эрдэнэс болохыг нь ойлгож, өмгөөлж хамгаалан тэмцвэл зохино. Монголын сайхан оронд аюул учрах нь гэр оронд аюул учирснаас огт өөрцгүй. Улс гэрээ алдсан монгол хүнд жинхэнэ амьдрал гэж үгүй болно.
Эх түүхээ ариун судар мэт үзэж мэдэгтүн. Монголын түүх монгол хүн бүрийн өмнөх амьдрал. Түүхийн сургамж хойчийг заах гэрэл гэгээ. Монголын гарамгай хөвүүдээ бишрэн шүтэгтүн. Тэдний эрч хүч хэзээ ч бөхөшгүй. Үлгэр дууриал нь өнийн явдлыг гийгүүлнэ.
Монголын төлөө цохилох зүрхийг амьдралын бамбараа болго. Монголоо дорой буурай биш, Их болгохын төлөө тэмц. Их Монгол гэдэг нэгэн шүтээнийг сэтгэлдээ үүсгэ. Бүх Монголын эв нэгдэл бүх монголчуудын гэгээн үйлс байх ёстой.
Монголчуудын хэл соёл үнэлж баршгүй өв мөн билээ. Олон зууны өмнөөс шинжлэх ухааны үндэстэйгээр хөгжин дөтөлсөн монгол хэлний төгс төгөлдөр нь бахархлыг төрүүлсээр ирсэн. Монголын нүүдэлчдийн соёл хорвоод хосгүй. Төрөлх хэл соёл маань биднийг монголоор минь байлгагч гол хүчин зүйл билээ. Монгол хэл соёл үгүй бол хэрхэн бид монгол байх аж. Унаган хэл соёл судсаар гүйгч цус мэт тэтгэнэ.
Газар нутгийн хүч агуу. Монгол газар нутаг Мөнх Тэнгэрийн хэмжээлшгүй их энергийг шингээсэн. Газрынхаа хүчийг хүртэж мэддэг байх үедээ монголчууд хүчирхэг байсан. Тэр байдлыг Гумилёв пассионар буюу оргилмол чанар гэж томъёолсон байдаг. Энэ газар нутагт эцэг өвгөдийн маань мянга мянган жилийн хүч, эр зориг, илч дулаан хуримтлагдсан юм. Бидний монгол нутаг монгол хүндээ хязгааргүй ээлтэй, ивээлтэй. Хөл нь газарт хүрэх тусам хүч ордог Антэй баатартай бид адил. Газарт амьдын хүч, амьдрал тэтгэгч эрчим дүүрэн лугшиж байдаг. Хөрсөн дээр гишгэхэд эрч хүчийг мэдэрч, хүртэж, эцэг дээдсийн сүнстэй нэгдэж, ивээлийг авдаг.
Монгол бол эх эцэг, хайрт хүмүүс, гэр орон, унаган нутаг, төрөлх хэл соёл, оюун ухаан, үнэлж баршгүй эрдэнэ, үзэсгэлэнт байгаль, эрч хүч, сүлд хийморь, амьдралын утга учир, өөрийн гэсэн бүх юм, амин сүнс. Монголынхоо төлөө бурхан тэнгэртээ залбир. Монголоо хайрла, тэгвэл Монгол таныг хайрлана.
Монголыгоо шүтнэ, биширнэ гэдгийг хий хоосон мухар сүсэг гэж ойлгож болохгүй. Монголынхоо төлөө хийж бүтээж, сурч мэдэж, ухаарч явцгаая аа.
Ингэж би үеийн залуустаа хэлмээр байдаг аа. Энэ эссегээрээ ч хэлж байна. Монголоо таньж мэдэх тусам л Монголоо ойлгож мэдэрч, Монголоороо бахархаж, Монголоороо амьдарч эхэлдэг ээ.
Хосгүй, хосгүй, хосгүй... Мянга түмэн хосгүйг Монголынхоо тухайд хэлж болно. Монгол маань үнэхээр биднийхээ хувьд Шамбалын орон билээ. Үүнийг эцэг өвгөдөөс өгсүүлээд өнөөгийн олон монгол хүн харж, мэдэрч ирсээн. Гадныхан Шамбалын орныг хайж л байг, тэд Монгол тэр чигээрээ Шамбалын орон болохыг харж чадахгүй байна. Харин бид хардаг, яагаад гэвэл бид монголчууд учраас.
Гэхдээ Шамбалын орон байх уу, үгүй юу гэдэг нь биднээс мөн шалтгаална. Гэм нүгэл тэр хүний бүх ертөнцийг там болгон хувиргана. Алийг сонгох вэ? Мэдээж, буянаар оршигч, бүтэгч Монгол хэмээх Шамбалын орноо сонгоцгооё оо.

Ч.Мөнхбаяр

Эв нэгдэл биднийг Тэнгэр заяат болгоно

Монголчууд бид өөрсдийгөө Тэнгэр заяат хэмээдэг. Бидэнд олон сайхан нөхцөл байдлууд заяасан нь үнэн. Жишээ нь, зүй зохистойгоор ашиглавал хишиг буянаа харамгүй хайрлах алт эрдэнэс, ашигт малтмалын нөөц байна. Гэхдээ нэгэн гол хүчин зүйлийг бид ямагт санаж, бүрдүүлж явахгүй бол Тэнгэр заяандаа хүрэхгүй байж ч болох бүлгээ.
Яадаг ч байсан л Тэнгэр заяатай явах хэрэг биш юм. Түүнийг бид сонгох, түүнээс бид татгалзахгүй байх хэрэгтэй. Сайн явбал сайн заяатай байх болохоос, муу явбал тийм биш ээ.
Тэнгэр заяанд хүргэх тэрхүү нэгэн гол хүчин зүйл юу вэ? Тэр бол ЭВ НЭГДЭЛ. Эв нэгдэлгүй бол хичнээн үндэсний үзэлтэй байгаад ч нэмэргүй. Үндэсний үзэлт гэх хүмүүс хоорондоо нутаг ус, ястан, улс төрийн баримтлал, биширдэг хувь хүн зэргийнхээ ялгаанаас болж, хагаралдаж, таарч тохирохгүй байх нь зөндөө л тохиолддог. Эв нэгдэлгүй бол мэдлэг боловсрол, ажил хөдөлмөр, ахиц дэвшлийн аль нь ч сөрөг үр дагаврыг арилгахгүй төдийгүй, нэмэгдүүлнэ.
Модун хаан 24 өвөг монгол аймгийг нэгтгэн зангидаж, хүчирхэг гүрэн байгуулсан нь МТӨ 209 он. Тэр үед Өрнө зүгт Ром, дорно зүгт Хүннү гэж хоёр хүчирхэг, дайчин, дэлхийд нөлөөтэй гүрнүүд байсан агаад, хоорондоо харилцаатай байсан нь тогтоогдсон. Ингэж сайхан хүчирхэгжиж байтал, I зуунд Хүннүгийн Жижи хаантай дүү Хуханье нь зөрчилдөн, тал Хүннүг босгон, иргэний дайн өдөөжээ. Үр дүнд нь их гүрэн задарч, хүннүчүүд Евразиар нэг цацагджээ.
Өвөг монголчууд ахин нэгдэж, Сүмбэ улсыг байгуулваа. “Сүмбэ улс Хүннүгээс хүчтэй болов” гэж сударт тэмдэглэгдсэн нь буй. Гэвч бас л эв нэгдэлгүйд идэгдэж, Нирун, Тоба, Муюн, Тогоон зэрэг улс болон бутарч, хоорондоо удтал тэмцэлджээ. Үүний харгаагаар өвөг монголчуудын нэлээд хэсэг 555-924 онд Түрэгийн, Уйгурын, Киргизийн ноёрхолд автаж, ихэд зовж зүдэрчээ.
Кидан буюу Төмөр гүрэн гэж хүчирхэг, соёл боловсролтой өвөг монгол улс байлаа. 1063 онд хаан ачийнхаа эсрэг тэмцсэн өвөг Елү Жуньюань үймээн самууны эхийг тавьж, улсаа доройтуулсан байх юм.
Монгол овог аймгууд хоорондоо дайсагнаж, “Хөнжилдөө орох завгүй Хөвчилдөн тулалдаж, Орондоо орох завгүй Орчилдон тэмцэлдэж” байсан хар бараан үе бий. Тэр бүх зөрчил хагарлыг таслан зогсоож, Их Монгол улсыг байгуулж, эв нэгдлийг бадраасан нь Чингис хаан. Монголчуудын эв нэгдэл ямар хүчтэй байдгийг даяаршлын далбаан дор орсон дэлхий тэгэхэд мэдэж авсаан.
Чингис хаан насан эцэслэсний дараа үр хойч нарынх нь дунд зөрчил тэмцэл үүссэн нь тун ч харамсалтай. Харамсалтай төдийгүй, эмгэнэлтэй. Үндсэндээ Манжийн дарлал хүртэл тархай бутархай, дайсагнан байлдаж явсан нь монгол ноёд, аймгууд. Эсэн тайш, Мандухай хатан, Батмөнх даян хааны үед монголчууд хүчирхэгжиж, Мин улсын түрэмгий цэргийг бут цохин, тусгаар тогтнолоо амжилттай хамгаалж байсан нь эв нэгдлийн л ач.
Манжид эзэрхэгдэх үед монголчууд хагарч бутрахын балгийг маш их амссан. Зүүнгар улсын хүн ардын ихэнхийг Манжийн цэрэг алж хядсаныг дурдахад хангалттай. Түүнээс хойш монголчууд хоорондоо дайсагналцаж, иргэний дайн өдүүлэх явдлыг огтхон ч гаргаагүй юм.
Харин ч эв нэгдлийг эрхэмлэж, харийн дарлалаас ангижрах нэгэн үзүүрт сэтгэлд хөтлөгдөн тэмцэж ирсний үр дүн нь тусгаар Монгол улс билээ. Энэ бидний улсыг байгуулахад Ар Монголын төдийгүй, Өвөр Монгол, Барга, Буриад, Халимагийн эх оронч хөвүүд амь бие хайргүй хүчин зүтгэж байсныг түүх мартаагүй.
Дэлхийн хамгийн олон хүн амтай, империйн эзэрхүү мөн чанартай Манж Чин гүрнээс салан тусгаарлаж чадсан, улмаар бүх туургатнаа нэгтгэнэ гэж мэдэгдсэн дорой буурай, жижиг Монголыг тухайн үед даян дэлхий их л гайхаж байсан гэдэг. Гэхдээ дорой буурай, жижиг байсангүй юмсанжээ. Эв нэгдэл Монголыг хүчтэй, их болгож байжээ.
Монголчууд харийн бодлогын сөрөг нөлөөн дор ихээхэн хэлмэгдэж, сөнөж мөхөж буй гэгдэж явсан атал, социализмын он жилүүдэд эх орныхоо төлөө гэсэн нэгэн сэтгэлээр зүтгэсээр хөл дээрээ баттай зогсож чадсаан.
Эв нэгдэлтэйгээр Ардчилсан хувьсгалаа мандуулж, бүрэн дүүрэн эрх чөлөөг сонгоцгоов. Зөвлөлтгүйгээр энэ орон гарцаагүй сүйрнэ гэж таамаглагчид олон байв. Тэгсэнгүй. Бие даан оршин тогтнож сурлаа, аль ч гүрэнтэй эрх тэгш харьцдаг боллоо. Социалист асан зарим орнууд шиг дотооддоо хагаралдан тэмцэлдээгүй, эв нэгдэлтэй байсан учраас л тэр шүү дээ. Бүх юм төгс төгөлдөр байлаа гэж хэлэх гээгүй, гэхдээ эв нэгдэл байсан юм шүү. Монголоо гэсэн сэтгэл зүтгэл байсан, байгаа ч юм шүү.
Өнөөдөр Монгол орон нэгэн зааг үе дээр ирээд байна. Тэр нь юу вэ гэвэл байгалийн баялгаа өргөн хэмжээгээр ашиглах асуудал. Энэ л асуудал Монгол орны нийгмийн бүх салбарыг, хүн бүрийн амьдралыг өөрчлөнө.
Тэрхүү зааг үеийг давсны дараа зарим улс орон хөгжиж дэвших бус, эсрэг байдалд орж байсан түүхийн сургамж буй юм. Эв нэгдэлгүй байсан нь л тийм гайг дуудаж авчирч байжээ. Эв нэгдэлтэй нь харин үлгэрийн диваажин болон хувилжээ.
Эв нэгдэл бол аз жаргалын алтан түлхүүр. Эв нэгдэлтэй байх аваас, Монголын ард түмэн алтан түлхүүрээр газар дээрх диваажингийн үүд хаалгыг нээх л болно оо.
Монголчууд эв нэгдэлгүй үедээ л уруудаж доройтож, хямарч сүйрч, бүр мөхлийн ирмэгт ч тулж байж. Харин эв нэгдэлтэй үедээ гарцаагүй мандаж бадарч, сүлд хийморь, хүчтэй болж байж. Эв нэгдэл л биднийг Тэнгэр заяат болгоно оо.

Ч.Мөнхбаяр

Өмнөд хөршид зорчсон тэмдэглэл

(Үргэлжлэл)

2. Бээжингийн дардан зам

Нэгэн найз маань “Хятадад амьдрал ямар байна?” гэж асуусаан. “Бээжин хүртэл бол манайхаас дор, Бээжиндээ бол манайхаас дээр л байдаг юм байна” гэхэд тэр үнэмшсэнгүй. Үгээгүй ядуу тосгодын тухай ярихад, “тэд чинь цаанаа өчнөөн мөнгөтэй тэрбумтнууд байхгүй юу” гээд л зүтгэв. Төмс байцаанаасаа өчүүхэн бага ашиг олдог, хямд үнээр л хоорондоо өрсөлддөг, бүхий амьдралаа хүнд хүчир ажилд нухчуулан зовж зүдэрч өнгөрүүлдэг хөөрхий тэр ногоочдыг би тэрбумтан гэж бодохгүй ээ.
Үй олон хүн амтай, байгалийн баялаггүй энэ улсад амьдарлын төлөө тэмцэл нь дэндүү бэрх, хурц ширүүн өрсөлдөөнтэй юм билээ. Ачааны дугуйгаар цемент зөөвөрлөх, зулайгаасаа үл хүртлээ цав цагаан болчихсон эрийн зовлонт харцыг би мартахгүй. Тас хар болчихсон ногоочдын харц бас л тийм байлаа.
Энэ улсад байгаль- хүн амын асуудлаас нь үүдсэн гачлан, ядуурал их байна. Төдийчинээ хэмжээгээр төр засаг нь иргэдийнхээ төлөө гэсэн бодлого явуулж, халамж тавьдаг нь ажиглагдсан. Харин манай төр засаг 1990 оноос хойшхи 18 жилд эсрэг нөхцөл байдалтай Монголд асар их гачлан зовлон, ядуурал гуйланчлалыг буй болгочихсон нь муу ёрын гайхамшиг юм даа.
Хятадууд Монголд болон, улсдаа огт өөрөөр биеэ авч явдаг гэлтэй. Манайд тэд хичнээн хэл ам, хэрэг зөрчил тарьж, таагүй сэтгэгдэл, уур амьсгалыг үүсгэдэг билээ. Харин Хятадад бол цагаан цайлган, найрсаг нөхөрсөг, тусч эвсэг улс бишгүй л байгаа бололтой.

Бээжин рүү хөдлөхийн өмнө

Туршлагагүйгээс болоод, дан хятадууд зорчих хот хоорондын автобусанд сууж орхиход, Бээжинд шөнө буугаад өвөр монгол хүнтэйгээ холбоо барьж чадалгүй мунгинахад, тэндхийн элдэв газрааар явахад аль болох тусалж дэмжих гэсэн, эсвэл зүгээр л найрсаг нөхөрсгөөр хандсан хятад хүмүүнүүд зөндөө л тохиодсоон. Монголын иргэн гэдгийг маань мэдэж байгаа мөртлөө шүү дээ. Урьд нь бол ”Монгол манай хэсэг!” гээд л бариад идчих ухааны юм төсөөлж байсныг нуух юун.
Бээжин бол дэлхийн том мегаполисуудын л нэг болж. Токио, Осака, Сөүл, Гонконг ийм харагдаж болох биз ээ. Мегаполист байдаг бүхэн энд байна. Мегаполис буюу хэт хотод байдаг дутагдлууд ч буй. Жишээ нь, бүх юм нь нүсэр, аварга энэ хотод хүн өчүүхэн жижиг шоргоолж болж хувирах мэт дарамттай сэтгэгдэл төрнө. Тэр нүсэр, аварга чанар нь хүний чанараас хэтэрхий давамгайлаад байх аж.
Улаанбаатарын гол ажил үйл хотын төвд л өрнөдөг. Тэр хэсэгт бол явган таваргаад л байхад болно, явган таваргах нь ч илүү хурдан. Нэг өдөр сондгой, нөгөө өдөр тэгш дугаартай машин хөдөлгөөнд оролцдог Бээжингийн ширээ шиг өөгүй тэгш замаар ямар ч саадгүй хичнээн хурдлавч, хаанаас ч хаашаа хүрсэн, цаг гаруй давхичих гээд байх аж. Хэт нүсэр хотод ажил амжуулахад бэрхтэй ийм хүнд асуудал гардаг байна.
Таксины үнэ нь манайхаас хямд ч гэлээ, таксидаад байвал багагүй мөнгө үрнэ. Автобус нь гэж вагон шиг том, шил толь болсон, ямагт суудалтай, кондуктор нь халамжилсан унааны тасалбар нь ердөө 1 юань. Метроны билет нь 2 юань бөгөөд, газар дээрх унаануудаасаа хурднаараа давуутай юм билээ.
Бээжингийн компьютерийн худалдаа нь Жонгуанжун ч билүү гудамжинд нэлээд төвлөрөлтэй агаад, олон давхар шилэн байшингуудтай хотхон-зах байсан. Эндхийн компьютерийн барааг үзэж сонирхъё гэвэл бүтэн сар ч явж магадгүй.
Энэ хотод нартай байх нь тун ховор. Ямагт бүрхэг байх агаад, зүг чигийг ч мэдэх аргагүй, бороо харин элбэг. Нам дор газар байрлах тул агаар нь нягт бололтой. Амьсгалахад хүнд, чийглэг агаар нь монгол хүнд нэн зохимжгүй гэлтэй. Дээрээс нь бас өчүүхэн төдий салхигүй бүгчим, халууныг нэм. Гэхдээ дасчихаж л байгаа юм. Эрс тэс бөгөөд, дундаж байгалийн нөхцөлтэй бид дасан зохицох чадвараар муугүй бололтой. 9-р сард, яванхынхаа өмнө би “халууныг нь яана” гэж халширч байсан ч, энд ирээд, дороо дасаад, тоохоо байсаан.
Хүнсний асуудал Монголоос бусад бүх л оронд хүнд байдаг бололтой. Бээжинд, Монголын жирийн гуанзны хэдэн хуушуур шиг нүнжигтэй хоол олж идье гэвэл хэдэн зуун юань зарах юм уу, хаашаа юм. Тэнд гахайн шарсан мах идсэн чинь огт үл амссаны дайтай “цатгасан” агаад, Монголоос авчирсан боорцог харин хавьгүй илүү нүнжигтэй санагдсан нь юуны учир вэ. Хичнээн идсэн ч өлсөөд байдаг асан Оросын, оюутан насны минь цаг үе санаанд орж байв. Харин гадныхан Монголд ирээд, манай ямар ч үндэсний хоолыг идээд гэдэс нь өвдчих гээд байдаг нь үнэн бус уу.

Монголчууд их төлөв буудаг буудал

Бээжин – сайхан хот оо. Шил толь, гял цалд нь болж байгаа юм биш. Хүний төлөө гэсэн сэтгэл тэнд байдаг нь хамгийн сайхан санагдсан. Автобусны буудал дээр тусгай ажилтан байх агаад, хаачих нь вэ, ийчих нь вэ, ийшээ зогсвол зохистой, энд зогсвол сүүдэртэй, тэнд та сууна уу гээд л зорчигчдод үйлчилж гарах жишээтэй.
Өнгө үзэмжийн хувьд биширч бахдана уу гэхээс, өөлөх юм даан ч үгүй. Хуучин барилга байшин нь хааччихсан ч юм. Монголын төр засаг улс орноо сөнөөсөн хугацаанд Хятадын төр засаг их юм хийж бүтээжээ.
Тэр олон сайхан барилга байшингийн дунд нүд эрээлжилж, толгой эргээд нэгийг нь ч тогтоож, нүдэлж чадаагүй. “Олимпийн бамбар” гэдэг нэг байшин л санаанд тодхон хоногшсоон. Шавар, модон тагзны бохир заваан хот байсан Бээжин хэний ч өмнө нүүр улайлгахгүй, орчин үеийн гайхалтай сайхан шилэн хот болжээ.
Улаанбаатар ийм болж чадах байсан уу. Мэдээж чадах байсаан. Ашигт малтмалаа зөв ашигласан арабууд Дубай-гаа ямар үлгэрийн хот болгож байна. Бид ч тэгж чадах байсан. Өөдгүй муухай дарга ангийнхан л Улаанбаатарыг маань утаандаа дарагдаж, шороондоо булуулсан, дэлхийн хамгийн тааруухан нийслэл болгож хувиргав.
Ойр дотны хүмүүс, дурсамжууд, Монгол улсын нийслэл, монголын соёл-нийгмийн төв, гэр орон, төрөлх хот гэсэн талуудаас нь аваад үзэхлээр Улаанбаатар минь яриангүй сайхан.
Хэрэв би харь хүн байсан бол Улаанбаатар ямар харагдахав. Газар дээрх там мэт л үзэгдэх байсан буй за. Ийм зүйлүүдийг бодон, Бээжинд барайж явав л. Энэ хотын сайханд бас баясч явав л.
Бээжингийн автовокзал дээр монголын наймаачидтайгаа тохиов. Тэд Бээжин-Эрээний ганцхан автобусанд л сууна. Өөр зөндөө автобусанд суух хятадууд энд хүлээж байлаа. Гэвч хэдэн монгол маань хятадуудаас хавьгүй их дуулиан шуугиан дэгдээн, түмэн “гахай” юугаа хятадуудаар зөөлгөх нь зөөлгөж, өөрсдөө үүр дүүрч, өнхрүүлэх нь өнхрүүлсээр орж ирэх нь аргагүй л нэг эрч хүчтэй. Монгол, хятад хүмүүсийг даан ч нэг ажиггүй ялгаж таньж болохыг мэдлээ. Царайг нь харахад л, шууд л нүдэнд дулаан, нүнжигтэй, хүчтэй шинж мэдрэгдээд ирж байгаа юм. Гэхдээ хятадууд муу муухай гэх гээгүй шүү, өөрийнхөн маань өөр юм аа л гэж байгаа ухаантай.
Унтлагын автобусандаа бид багтаж цөхөн чихэцгээлээ. Гучаад монгол ачаатайгаа холилдон хөглөрч хэвтсэн ганц том күпе-нд орчихсон адил хөгжилдөн аяллаа. Унтах нь унтаж, уух нь ууж, худал ярих нь худал ярина. Харин улсдаа байж, харьд буй мэт байдалд орсон хэдэн хятад бишүүрхэн болгоомжилно.

Эрээнд буцаад ирлээ

21 цаг өнгөрөөгөөд автобус нэг хоолны газрын гадна зогсов. Өөр автобусууд ч байлаа. Улсын ач холбогдолтой, замын чухал буудал аж. Гэвч би амьдралдаа ийм бохир зааван газар үзээгүй. Цөм л илээр бие засацгаана. Харин ч тэнд нь гуанзныхан ногоо тарьчихсан. Ийм дүр төрх Хятадад энгийн л юм билээ. Бээжин орох замд нэг хоолны газрын гадаа зогсоход, бүсэлхээр татсан ганц тоосгон хаалт л байсан нь хоёр талд нь эр эм хүндрэх учиртай, ил гэхэд дэндүү ил “жорлон” байсан агаад, зорчигчид түүгээр түвэггүй үйлчлүүлж байсансан. Арга ч үгүй юм. Хятадын хот хоорондын автобусны нэг зовлон гэвэл зогсоно гэж огт үгүй. Хятадууд үүнд тэсвэртэй хандан гүрийж суух бөгөөд, нэгэнтээ автомат буутай харуулуудын дэргэд сарьцгаана билээ. Харин монголчууд маань хурдны замд зогсож болохгүй гэсэн жолооч нарыг барьж зодох дөхөн эсэргүүцэж, хүссэн цагт л зогсч байх болгон, буулт хийлгэж билээ...
Замын-Үүдэд ирээд, гуанзанд нь хоол идсэн чинь хөлс чийхрав. Тааруухан л хол байсан, гэхдээ Хятадад би ийм сайхан хоол олж идэж чадаагүй ээ.
Вагоны билет олдохгүй гээд, хүмүүс урдаас өглөө эрт орж ирдэг, гэтэл галт тэрэг маань болохоор 18 цагаас хөдөлдөг сонин зохион байгуулалт байх аж.
Тэр хүртэл эндхийн буудалд орж унтахаар шийдэв. Энэ хотод харц тогтоох юу ч үгүй, ганц хоёр алхахад л гутал элсээр дүүрч, агсам согтуучууд хялайж, өчүүхэн төдий сүүдэрлэх зүйлгүй гудамжийг нь говийн нар хайр найргүй шарах тул өөр яах билээ.
Буудлын 2 хүний өрөө цагт 2000 төгрөгийнх хөлстэй аж. Дүү бид хоёр 10 мянган төгрөг төлөв. Эрээний “Зүн Юань” гэдэг буудлын бидэндээ орд харш мэт өрөөнд хоноход 88 юань, өөр нэг тохь муутай буудалд хоноход 20 юань төлж байсан билээ.
Гэтэл Замын-Үүдийн энэ буудал 20 юаний буудлаас ч дор аж. Эрээнийх нь давхартаа жорлонтой байсан бол, энэ 3 давхар буудал подвалдаа жорлонтой бөгөөд, тааз нь тонгойход хүргэнэ. Өрөөндөө зай завсар ч байхгүй, хана, таазных нь шохой нурчихсан, хаалга нь салхинд хүн тогших, сэгсчих мэт туж дуугарна. Нэг хананд нь унтахаас бусад бүх зүйлийг хориглосон уртаа гэгч жагсаалт хадаатай. Нөгөө хананд нь зурагт, хөргөгч, агааржуулагч, ширээний чийдэн зэрэг огт байхгүй зүйлүүдийг ч оруулж байгаад хөврүүлсэн, эвдэж үрэгдүүлбэл гурав нугалуулж төлүүлнэ гэж мэдэгдсэн, мундаг мундаг гарын үсэг, тамгануудтай жагсаалт хадаатай байх ажээ...

Ч.Мөнхбаяр
ММVIII.IX.XXI

Өмнөд хөршид зорчсон тэмдэглэл

1. Эрээний гуниг

Элсэндээ шигдэх дөхсөн Замын-Үүдийн хүйтэн өглөө, хилийн хоёр хотын хооронд л мөлхөх манай халтайсан навтгар автобусны пиг чихэлдээн, бие биеэ түлхэлцэн гаалийн оочир луу ухаан жолоогүй гүйлдэх авгай хүүхнүүд, 1943 онд тээшээ шалгуулж байгаа германы хөөрхий еврей нар шиг дүр төрх.
Манай гааль “хятадууд оруулдаггүй юм” гээд монгол хэл дээр байгаа ном сонинг хичээнгүйлэн хурааж байв. Уг нь “гадагш монгол хэлээр байгаа ямар ч зүйлийг гаргаж үл болно” гэсэн Монголын хууль дүрэм байдаггүй л байлтай.
Хятадуудын ажлыг хийдэг монгол гаалиасаа гарахад нэг цүнхэн дээр хоёр гурваараа овооролдож, монголоор “Хөөе!”, “Яв аа!” гэхээс өөр харьцааны соёлгүй өмнөд хөршийнхөн маань угтав. Бас ч гэж вагонд уншиж явсан детектив романыг маань ямар ч яриа тайлбар, ёс төргүй л хураачив. Өчүүхэн төдий ч оочир дараалал үүсгэлгүй, шуурхай шалгах нь тайвшруулах ч, амбаардах дөхөн хөөж тууж, зандарч омогдох нь “Шиндлерийн бүртгэл”-ийг санагдуулаад байв аа.

Эрээний "Шинэ зээл"-ийн нэгэн гуанзанд арилжаа наймааны ажил явдлаа ярин суугаа нь

Хятадын гаалиас өнгөртөл, диваажин гээч нь энэ үү гэлтэй дүр зураг угтав. Нар дээр хөөрч, бээрсэн биеийг бүлээцүүлэн ээнэ.
Асар том солонгын дүрсэт арк. Хүн амьтангүй, нүд алдам цэлийсэн цэмцгэр гудамж талбай. Хүч хайрлалгүй тарьсан, цэл ногоон навчист алаг цэцэг, мод бут.
Автовокзал дээр бужигнах ахан дүү өвөр монголчуудтайгаа уулзлаа. Гэтэл тэд маань монгол хэлийг тун чиг халтуурдаад сурчихсан харийнхан шиг, эсвэл орбоотууд шиг санагдаад болж өгдөггүй. Харьцааны соёл гэдгийг энэ насандаа дуулаагүй янзын тэд “Хөөе! Явъя аа!”, “Буудал явъя аа!”, “Зах явъя аа!” хэмээн омогтой шаардаж, баривчлах мэт гар хөлөөс чангааж, булаагч шүүрэгчид адил ачаанаас үгтээнэ. Юун нөгөө ахан дүүс байхав. Сүүлдээ дургүй хүрч, уур оволзоод ирдэг юм билээ.
Хайнгууд харахад хотын үзэмж гоё сайхан ч үнэн янз байдал нь их л гэнэн. Нэгэн гол талбайд нь нүцгэн европ эмэгтэйн дүртэй, ренессансын үеийнхийг санагдуулам томоо гэгч барималтай усан оргилуур буй бөгөөд, утга агуулга нь юу вэ? Гурилдсан, халтуурдсан зүйлс ч зөндөө.

Буусан буудлынхаа өмнөх нэгэн гоё усан оргилуурын дэргэд саатсан минь

Цэвэр, шинэ гудамжийн хажууд аймшигтай бохир заваан, хар бараан, манай гэр хороолол хажууд нь гэгээ болом хуучин гудамжнууд тохиолдоно. Ерөөсөө хэдэн гайгүй гудамжаас нь хадуурчихлаар нь тийм ертөнц угтана. Манай нэг ТВ-ээр саяхан Эрээнийг бурхны орон байгаа адил шагшин магтаж, “хөгжил нь Улаанбаатараас хол тасарчээ” л гээд байсан. Тийм биш юм.
Өргөн зам гудамжаар нь машин, хүн тоотой хэд үзэгдэнэ. Машинтай хүн энд ховор, харин жирийн болон “мянгын” дугуйтай нь бол тэднээсээ хавьгүй олоон. Нэг гэм нь элдэв дугуйтнууд явган хүний замаар ч, зах зээлээр ч хаа хамаагүй сүлжилдэн давхиад амар заяа үзүүлэхгүй. Эл хульхан байхын учир нь, монголчуудад л худалдаж, үйлчлэх гэж босгосон энэ хотын ард иргэд цөм дэлгүүр хоршоо, гуанз, буудалдаа нуугджээ.
Шинэ зах нь шилэн дээвэртэй, чулуун шалтай, гял цал болсон газар. Даанч, манай “Нарантуул”-тай зүйрлэх аргагүй. Амь амьдрал гэж даанч үгүй. Уртаас урт, өргөн гудмуудад нь хаа нэг хэдэн монгол үзэгдэнэ.
Лангуунуудаар ороход эзэн олдохгүй байх нь ховор биш үзэгдэл. Чанх дээр, 2-р давхарт нь байх гэртээ бүгчихсэн байх аж. Аль нэг мухарт нь ТВ үзээд, хоол идээд сууж байх юм уу, хэвтээд унтаж байх зэргээр “үйлчилнэ”. Ажилч хичээнгүй л гэдэг, залхуу, санаачлагагүй улс уу гэж бодогдоно. Манайд тийм наймаачин байдаггүйсэн.
Эрээний зах “үнийн диваажин”. 7 мянган төгрөгийн костюм зэрэг элэг хөшмөөр зүйл ч тохиолдоно. Нэгэн лангуунд дэлхийн хамгийн алдартай виски, коньяк, дарс, манай “Чингис”-үүд ч 7-10 мянгаар л овоолоостой байв. Оригинал эсэхийг таних “мэргэжилтэн” би ч ялгахааргүй л юм билээ.
“Улаанбаатарын ориг бараа” гэсэн хаягтай лангуун дотор Монголын цөөхөн брэндүүд хэд дахин хямд үнээр өрөөстэй. “Gobbi” гэдэг манай брэндийн тусгай лангуу ч бий.
Даян дэлхийн бүхий л нэртэй зартай бүтээгдэхүүн ирийнэ, ярайна. Манайд байдаг бүхэн л байх юм билээ. Хүнс л байхгүй. Ерөөс хүнс гэдэг Хятадын хүнд асуудал болох нь ойлгогдсон. Хүнсний төлөө л Эрээн хот боссон аж.
Монголын худалдаачид цөөн үзэгдэх хэдий ч, барааг “дарж” өгнө дөө. Тэдний ярихыг сонсвол, хамаагүй чихэж баглаж байгаад, “гахай”-гаа дэлбэлдэг гэнэ. Яг л гранат дэлбэлсэн шиг юм болж, хүмүүс нь хийсч ойчоод, бараа нь өөдөс үртэс болчихдог юм гэсэн. Үнэн худлыг бүү мэд.
Захынхаа гудмын голд энд амьдардаг наймаачид хамаг хогоо овоолоод хаячихна. Хогийн сав гэж мэддэггүй бололтой. Овоорсон хогийг золбин нохой муур онгично. Ариун цэврийн талаарх ойлголт, төлөвшил нь ондоо. Улс нь сайн сайхан юм барьж босгож өгөөд байхад ингэх ч гэж дээ гэж өмнөөс нь харуусна. Авто замын голд нэг томоо гэгч хүүхэд баагаад сууж байхад буруутгах амьтан олдохгүй л байсан.

Элсэн дээр ийм гоё цэцэг ургадаг юм байна

Захаа тойроод монгол наймаачдад зориулсан жижиг буудлууд шавчихсан. Тэр буудлуудын үүдэнд Монголоос “гаальтай” машинууд маань ирж үйлчилнэ. Би нэг тийм буудалд шөнө Бээжингээс ирээд хоносон чинь, өглөө нь 20 юань л авсан юмдаг. Тэндхийн эзэн нөхөр гэргий хоёр буудлынхаа үүдний дэргэд ороо засаад л унтдаг, хоол ундаа хийгээд иддэг, эндээ амьдардаг л юм билээ.
Эрээний тэнгэр цэлмэг, агаар цэвэр тунгалаг, гудамж талбай тоос шороогүй. Монгол хэл мэдэхгүй хүн гэж үгүй, бүгд л хэрэндээ найрсаг, уриалгахан. Түүнийг нь өвөрмөц харьцааны “соёлоос” нь болоод хэгжүүрхэж, янз үзээд байна уу гэж ойлгох явдал бий. Дасаад ирэхлээр тун ч дажгүй санагдах хот юм билээ.
Гэхдээ Эрээний уйтгар гуниг гэж бий. Худалдаа үйлчилгээ хэтрээд ирэхлээр ажил амьдрал утгагүй болдог байна. Эндхийн худалдаа үйлчилгээ Монголын хэрэгцээнээс өчнөөн дахин давчихаж л дээ. Чингээд борлодоггүй бараа, үйлчилгээнийхээ дэргэд гансарч цөхөрсөн, монгол хүн нааш харвал царайчилж, аргаа барсан, тийм хүн ардын хот болчихжээ.
Манайх ч гэсэн, өнөөгийн янзаараа явбал тийм л болно. Харин Хятадад засгийн газар байдаг болохоор Эрээнийг үйлдвэржүүлэх, олон салбарт эдийн засагтай болгох арга хэмжээ авч буй нь харагдсан. Тэр нь Монгол орны хэтийн төлөвт аятай таатай нөлөөлнө гэж үү дээ.
Бас Эрээний хүн ардыг өвөр монгол, хятадын аль болохыг мэдэх арга үгүй. Бүгдээрээ л адил царай зүс, дүр төрх, соёлтой, монголоор муухан, хятадаар ус цас ярьдаг. Бид ч бас ийм болох вий дээ гэсэн уйтгар гуниг эзэмдэн байсан авай.

(Үргэлжлэл бий)
Ч.Мөнхбаяр. MMVIII.IX.XXI

Надаас болж дайн гарах дөхлөө

Удахгүй...

Уриалга

“Цагаатгах тухай” хуулийг гаргуулан хэрэгжүүлцгээе!

7.1-ний үйл явдлаас хойш нийгэмд буй болсон сөрөг уур амьсгал, тогтворгүй, эрсдэлтэй нөхцөл байдал өдийг хүртэл хадгалагдсаар ирэв. Хоморголон баривчилсан хүмүүсээ өмгөөлөгч, гэрчгүйгээр; эрүүдэж, дарамтлан шүүж гаргуулсан мэдүүлгийнх нь л үндсэн дээр; хууль бусаар; ямар ч хөнгөвчлөх хүчин зүйлийг авч үзэлгүйгээр; хүн нэг бүр 7.1-ний үйл явдлын гол буруутан мэт хандаж; бөөн бөөнөөр нь яаравчлан яллаж эхэлсэн нь нөхцөл байдлыг улам хурцатгаж, ардчиллын үйл явцыг үлэмж ухрааж, Монгол улсын нэр хүндийг дэлхийн тавцан дээр унагаж, 1937 оныхоос өөрцгүй, хүн ардынхаа эрх, хувь заяаг улан дороо гишгэн талхчисан, өргөн хэмжээний жинхэнэ хэлмэгдүүлэлт болон хувираад байна.
Монгол төр гэж байгаа бол хэлмэгдүүлэлтээ зогсоох, ухаарах сэхээрэх цаг нь болжээ. Өнөөдөр юуны өмнө, 7.1-ний үйл явдалтай холбогдсон “Цагаатгах тухай” хуулийг гарган, хэрэгжүүлэх шаардлагатай болоод байна.
Миний бие 7.2-нд бичсэн (7.9-нд нийтлэгдсэн), Үндэсний их эвлэрлийг тогтоох хэрэгтэй гэж уриалан, үүний тулд 4 арга хэмжээг эвлэрлийн хүрээнд хэрэгжүүлбээс зохилтой хэмээсэн өгүүлэлдээ 7.1-ний үйл явдалтай холбогдсон “Өршөөлийн тухай” хууль хэрэгтэй гэсэн саналыг анхлан дэвшүүлсэн билээ. 7.24-нд бичсэн (8.4-нд нийтлэгдсэн) өгүүлэлдээ Үндэсний их эвлэрлийг шинээр томъёолсныгоо, 8.5-нд тусгай 8 зүйлт уриалга болгон гаргаж (8.9-нд нийтлэгдсэн), түүн дотроо “7.1-ний үйл явдалтай холбогдсон Цагаатгалын тухай” хуулийг гарган, хэрэгжүүлэх санаачлагыг дэвшүүлэх зэргээр эвлэрлийн үйлсэд хувь нэмрээ оруулж ирэв.
Гэмт хэрэг үйлдсэн нь хууль ёсоор бүрэн тогтоогдоод ялаа эдэлж байгаа этгээдийг өршөөдөг болохоос; хоморголон баривчлагдаад гэм буруу нь бүрэн тогтоогдоогүй, хэргийн бүрдэлгүй атлаа хууль бусаар яллагдсан иргэдийг өршөөнө гэвэл зүйд нийцэхгүй гэдгийг тэгэхдээ дурдсан. Өршөөх аваас; хууль бусаар ялласныг, гэм буруутайг хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг болно. Тэднийг гагцхүү цагаатгах хэрэгтэй.
Тэгж байж л Үндэсний эвлэрэл тогтох учир, “Цагаатгах тухай” хуулийг дорхи төсөл, үзэл санааны дагуу тогтоож хэрэгжүүлцгээе.

“Монгол Улсын Хууль
Цагаатгах тухай

Нэгдүгээр бүлэг
Нийтлэг үндэслэл

1 дүгээр зүйл. Хуулийн зорилт

1.1. Энэ хуулийн зорилт нь “7 дугаар сарын 1-ний үйл явдал”-тай холбогдон яллагдсан, сэжиглэгдэн шалгагдаж буй иргэдийг цагаатгахтай холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино.

2 дугаар зүйл. Хуулийн үндэслэл

2.1. Энэхүү хууль нь Монгол Улсын Үндсэн хууль, Цагаатгалын тухай хууль, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль дээр үндэслэнэ.

Хоёрдугаар бүлэг
Цагаатгах хэлбэр, хүрээ

З дугаар зүйл. Ялаас өршөөн хэлтрүүлж цагаатгах

3.1. “7 дугаар сарын 1-ний үйл явдал”-ын үеэр (7 дугаар сарын 2-нд бүрэн таслан зогсоогдох хүртлээ үргэлжилсэн нь хамаарна) гэмт хэрэг үйлдсэн гэж яллагдсан иргэдийг ялаас өршөөн хэлтрүүлж цагаатгана.

4 дүгээр зүйл. Эрүүгийн хэргийг хэрэгсэхгүй болгон цагаатгах

4.1. “7 дугаар сарын 1-ний үйл явдал”-ын үеэр гэмт хэрэг үйлдсэн гэж сэжиглэгдэн шалгагдаж буй иргэдийн хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах, шүүхээр хянан хэлэлцэх шатанд байгаа эрүүгийн хэргийг хэрэгсэхгүй болгон цагаатгана.

5 дугаар зүйл. Цагаатгахад хамааруулахгүй тохиолдол

5.1. “7-р сарын 1-ний үйл явдал”-ын үеэр дорхи гэмт хэргүүдийг үйлдсэн нь хууль ёсоор бүрэн тогтоогдсон тохиолдлуудыг цагаатгахад хамааруулахгүй:
5.1.1. Хүний амь насыг бүрэлгэсэн;
5.1.2. Хүний эрүүл мэндэд санаатайгаар биечлэн хүнд хохирол учруулсан;
5.1.3. Төрийн албаны хариуцлагыг алдах, эрхийг урвуулан ашиглах хэргийг хүний эрх, эрүүл мэнд, хууль ёсонд хүнд хохирол учруулан үйлдсэн.

Гуравдугаар бүлэг
Хууль хүчин төгөлдөр болох

6 дугаар зүйл. Хууль хүчин төгөлдөр болох хугацаа

6.1. Энэ хуулийг ...-ны өдрөөс эхлэн дагаж мөрдөнө.

Монгол Улсын Их Хурлын Дарга”

“Цагаатгах тухай” хуулийг гаргуулан хэрэгжүүлэхийн төлөө, 1937 оны хэлмэгдүүлэлтийг давтагдуулахгүйн төлөө тэмцэхийг ард түмэн, улс төр, төрийн зүтгэлтнүүддээ уриалж байна.
Монголчууд бидний эрүүл ухаан ялах болтугай!

Чөлөөт сэтгүүлч
Ч.Мөнхбаяр
2008.10.22

Үндэсний их эвлэрлийг тогтоох уриалга

7.1-ний үйл явдлаас хойш улс оронд эвдрэл хагарлын уур амьсгал арилсангүй, нэг намживч, нэг хурцадсаар байна.
Миний бие монголчуудыгаа талцан бутрах вий гэж зовнисондоо, 7.2-нд бичсэн (7.9-нд нийтлэгдсэн) өгүүлэлдээ Үндэсний их эвлэрлийг тогтоох хэрэгтэй гэсэн санаачилгыг дэвшүүлж, бүх нийтийн гашуудал зарлах, 7.1-ний үйл явдалд оролцсон хүмүүсийн хэргийг шүүхийг хойшлуулах, “7.1-ний үйл явдалтай холбогдсон өршөөлийн хууль” гаргах, дахин сонгууль явуулах гэсэн 4 арга хэмжээг Үндэсний их эвлэрлийн хүрээнд хэрэгжүүлбээс зохилтой хэмээн томъёолсон билээ.
Тухайн үед би хүний амь нас эрсэдсэн, олон хүнийг хоморголон баривчилсан зэргээс үүдэн ахин дургүйцэл өрнөж, хүчирхийлэл гарах вий хэмээн түгшиж, дээрх арга хэмжээнүүдийг санал болгож байсан. Саналыг маань дэмжсэн үү, аль эсвэл адилаар сэтгэсэн үү, түүнээс хойш Үндэсний эвлэрэл, Өршөөлийн хууль хэрэгтэй гэсэн дуу хоолой их сонсдох болсоон. Ямар ч атугай нийгэмд хэрэгтэй зүйлийг дэвшүүлсэн минь тодорхой.
Улс төр, мэдээллийн нөхцөл байдал өөрчлөгдсөнтэй холбогдуулж, миний бие 7.24-нд бичсэн (8.4-нд нийтлэгдсэн) өгүүлэлдээ Үндэсний их эвлэрлийг шинээр томъёолсон. Түүнийгээ тусгай уриалга болгон олон нийтэд хүргэж байна. Үндэсний их эвлэрэл тогтоохын тулд:
1-рт, нийгэмд ноёлж буй, хардлага сэрдлэг, хавчилт хяхалт, мөрдөлт мөшгилт, хорьж цагдалт, айдас түгшүүрийг дагуулсан хагас онц байдлыг арилгах;
2-рт, 7.1-ний үйл явдалтай холбоотойгоор амь насаа хөнөөлгөсөн гэмгүй иргэдийн дурсгалыг хүндэтгэн, бүх нийтийн гашуудал зарлах;
3-рт, улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг таслан зогсоохын тулд, “7.1-ний үймээн самууныг дэмжсэн” гэж баривчлагдан, одоо хоригдож байгаа болон гадуур шалгагдаж байгаа хүмүүсийг хүний амь насыг хөнөөсөн, анх гал тавьснаас бусад тохиолдолд “улс төрийн байр сууриа илэрхийлсэн” гэж үзэн цагаатгах “7.1-ний үйл явдалтай холбогдсон цагаатгалын тухай” хуулийг тогтоон хэрэгжүүлэх;
4-рт, 7.1-ний үйл явдлын үеэр болон, хожмын нөхцөл байдлуудтай холбоотойгоор, хариуцлагыг ноцтой алдах, эрх мэдлээ урвуулан ашиглах гэх зэрэг хэлбэрээр гэмт хэрэг үйлдсэн төрийн албан тушаалтнуудад хуулийн хариуцлага хүлээлгэх (гэмгүй иргэдийг буудан хороосон, зодож тамласан, эрүүдэн шүүсэн, хүчээр хэрэг хүлээлгэсэн, хоморголон баривчилсан, хэлмэгдүүлэн хорьсон, гүтгэн гүжирдсэн, хагаралдуулан бутаргасан, талцан сөргөлдөх замаар өдөөн хатгасан г.м. олон ноцтой гэмт хэрэг гарсан, зарим нь одоо ч гарсаар байна);
5-рт, өндөр урамшил амлаж, дээрх 4-р зүйлд заагдсан гэмт хэргүүдийн талаар мэдээлэл цуглуулж, гэм буруутнуудыг тодруулах;
6-рт, улс төрийн цагдаа буюу жандармерийн үүргийг ихээр гүйцэтгэх болсон цагдаагийн байгууллагыг өөрчлөн байгуулах юм уу, татан буулгаад шинэчлэн байгуулж, хууль ёсны үүргийг нь гүйцэтгүүлэх;
7-рт, УИХ-ын сонгуулийг дахин явуулах;
8-рт, худал хуурмаг, гүжир гүтгэлгийн чанартай суртал ухуулга явуулах; ард түмнийг хагаралдуулах, турхирах, үзэн ядалцуулах, нийгмийн уур амьсгалыг тогтворгүй болгох, хонзогнолд өдөөн хатгах; хэвлэлүүдийг хууль бус орлогоор санхүүжихэд хүргэх, захиалгат материал гэдгийг тодотгуулалгүй уншигчдыг хуурч мэхлүүлэхээр албадах, цензүрдэх зэргээр олон хуулийг зөрчиж, улс үндэстний эрх ашигт ноцтой хохирлыг учруулж буй МАХН-ын ХМА-ны үйл ажиллагааг зогсоож, хуулийн хариуцлага оногдуулах шаардлагатай байна.
Дээрх 8 зүйлийг хэрэгжүүлэхийн төлөө олон нийт, төр, намууд, ТББ, нийгмийн янз бүрийн салбарын нэр хүндтэй зүтгэлтнүүдийг хамтран ажиллаж, хагарч бутарсан эх орондоо Үндэсний их эвлэрлийг тогтоохыг монгол хүмүүний итгэл сэтгэлээсээ уриалж байна!

Чөлөөт сэтгүүлч Ч.Мөнхбаяр
2008.08.05