ПЕНТАСТИКА

Дэлхийн монголчууд Их Монголын Холбоот Улс байгуулах сонирхолтой

2012-01-19T17:18:00.000+09:00

90-ээд онд олон хүн монгол туургатан нутаг дэвсгэрээр нэгдэх боломжгүй болсон гэж үзэж байсны нэг нь би юм. Тиймдээ ч хүн амаар нэгдэх нь зүйтэй гэж үзэж, 2001 онд уугуулшууллын үзэл санаатай үгүүлэл, 2005 онд уугуулшууллын хуулийн төсөл нийтлүүлж, 2006, 2007 онд төрд өргөн барьж, 2007 онд оросоор орчуулан нийтлүүлэх зэргээр явж иржээ.
Гэхдээ Монгол улсын нутаг дэвсгэр өөрчлөгдөж болно гэж бодож байв. Жишээ нь, нутаг солилцсоны дүнд далайд гарцтай болъё гэж бичсэн нь буй. Улсынхаа нутаг дэвсгэрийг тэгш хэмтэй, эвтэйхэн гоё хэлбэртэй гэж бахдагсад тохиолддог. Харамсалтай нь энэ нь гадны түрэмгийллийн үр дүн юм. Ар Монголын нутаг дэвсгэрээс 1921 (1944 ч гэж болно) онд ЗХУ Тагна Урианхайг, 1915 онд Хятад Шар сүмийн Торгуудыг тасчин авсан билээ л.
Тэгвэл өнөөдөр нөхцөл байдал өөрчлөгдөж байна. Хөрш улсуудад ардчилал, өөрчлөлтийн давалгаан, үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн (ҮЭЧХ) хүчтэй болж байна. Энэ бүхэн нь, бусад монголчууд бидэнтэй нутаг дэвсгэрээр нэгдэх боломжийг гаргаж магадгүй боллоо.
Үүнд бид бэлтгэлтэй байх нь чухал юм. Өнөөгийн бүх монголчуудын соёл, нийгэм, хөгжил, мэнталитэт, статус ялгаатай. Мөн засаг захиргааны нэгжийнх нь нутаг дэвсгэрт өөр үндэстэн олноор амьдарч байна. Их хэмжээний энэ ирмэл хүн ам үндэсний аюулгүй байдалд (ҮАБ) сөрөг нөлөө үзүүлнэ гэдэг нь ойлгомжтой. Тэгэхлээр шууд л тийм ийм аймаг гэж данслан нэгтгэнэ гэвэл дэндүү энгийнээр төсөөлсөн хэрэг болно.

Сүвэрэн улс, автономийн статустай байснаа түүнийгээ бууруулан, хөдөөний аймгийн статустай болгохыг газар газрын монголчууд тэр бүрий зөвшөөрөхгүй. Шилжилтийн үе шатуудгүй байх аваас, соёл төлөвшил, хөгжил дэвшил, нөхцөл байдлын зөрүүнээс болж ямар ч зөрчил үүсч болно.
Ар Монголын бидний хувьд иймэрхүү яриа уран зөгнөлийн мэт санагдаж болох нь ард түмний эсрэг дэглэмийнхний үйл ажиллагаанаас үүдсэн хэрэг. Тэдний суртал ухуулгад мунхраагүй хилийн чанадын монголчууд маань эрүүл ухаанаар, бодтой хандаж, ирээдүйн Нэгдсэн Монголын талаар эргэцүүлэн тунгааж ирсэн юм билээ. Жишээлэхэд, холбооны улс байгуулна гэж нэлээд хэлдэг. Хамтдаа тэр улсыг төсөөлөөд үзэцгээе!
Хилийн чанадын монголчуудын ҮЭЧХ-ий зүтгэлтнүүдийн дунд, ирээдүйд: одоо бүрэлдэхүүнд нь байгаа улсынхаа холбооны сүбект байна, тэр улсынхаа цөөн тоот үндэстнүүдтэй нийлж холбооны улс байгуулан тусгаарлана, бие дааж автономи (сүвэрэн) улс орноороо тусгаарлана, Монгол улстай унитар (холбооны бус) зарчмаар нэгдэнэ, фэдэраци, конфэдэрацийн буюу холбоот улсын зарчмаар нэгдэнэ гэсэн байр сууриуд байдаг. Фэдэрацийн зарчмыг дэмжигсэд хамгийн олон нь юм.
Нэг гол шалтгаан болгож ирмэл хүн амыг (колонистууд) дурддаг. ҮЭЧХ эрчимжих, ялах, гүнзгийрэн хэрэгжих явцад колонистуудтай холбогдсон ямар ч асуудал гарч болно гэдэг. Тэр колонистууд, холбогдох асуудлуудыг Монгол улстай нэгтгэмээргүй байна, мэтрополи, импэрийн болзошгүй аюул эрсдэлт үйл явдлуудад Монгол улсыг татан оролцуулмааргүй байна гэдэг.
Юутай ч атугай, эхлээд тусгаар тогтноход хүрэх юм. Учир нь тусгаар тогтносон улсууд холбоот улс байгуулах олон улсын жишиг буй. Түүнээс бус, өөр улсын хэсгийг өөртөө нэгтгэн холбоот улс байгуулна гэж үгүй.
Тусгаар тогтнолын асуудалтай зэрэгцээд колонистуудын асуудал шийдэгдэх учиртай. Тэднийг зааглах уу, үгүй юу, зааглавал яаж зааглах вэ. Хэрэв ҮАБ-д аюул учруулахаар олон колонист байвал зааглахаас өөр аргагүйд хүрэх билээ. Тэдний бөөгнөн суусан нутгийг улсынхаа нутагт хамруулахгүй байж болно. Мөн автохтон, колонист хүн амын холбоот улсыг (конфэдэраци) сэцэссийн эрхтэйгээр байгуулж, цагийн байдлаас шалтгаалан сэцэссийг хэрэгжүүлэх замаар зааглаж болно.
Унаган нутгаа алдана гэдэг харуусалтай ч, тийм аргагүй алхам хийсэн олон тохиолыг түүх мэднэ. Хүн ам, нутаг дэвсгэр солилцох, анклавжуулах, шилжүүлэн суурьшуулах зэрэг арга замыг эрэлхийлэх хэрэгтэй. Эдгээр арга зам боломжгүй байх нөхцөл ч бас бүрдэж мэднэ.
Хилийн чанадын монголчуудын маань нутаг дэвсгэр өргөн уудам тул, колонистууд харьцангуй бага талбайд бөөгнөн суусан байдаг юм билээ. Тиймээс их нутаг, баялаг алдагдахгүй байх боломжтой.
Хэрвээ колонистууд ҮАБ-д аюул учруулахааргүй тоотой бол монголчуудын шинэ тусгаар улсын доторх автономиор зааглах юм уу, зааглахгүй байж болох юм.
Ийнхүү тусгаар тогтнож, колонистын асуудлыг шийдвэрлэсний дараа, фэдэрациа байгуулах нь зүйтэй. Зарим хүн “Юун тусгаар тогтнол вэ?” хэмээн гайхаж магад. Импэри задрахад шууд тусгаар тогтнож болно. Импэри ардчилагдахад, сэцэссийн (бүрэлдэхүүнээс гарах) эрхтэйгээр статусаа дээшлүүлж, улмаар энэ эрхээ эдлэн тусгаар тогтнож болно. Ийм прогноз хийж болохуйцаар, нөхцөл байдал өөрчлөгдөж байна.
Холбоот улс нь фэдэраци, конфэдэраци гэж байх бөгөөд, фэдэраци нь аль болох нэгдэж нягтрах чиглэлээр байгуулагддаг (импэри хүчээр, хуурмагаар байгуулаагүй бол), конфэдэраци нь заавал тийм зорилгоор байгуулагдах албагүй, тарж бутрах нь түгээмэл. Өнөөдөр дэлхийд олон фэдэраци байна, конфэдэраци үгүй гэхэд болно. Хамгийн сүүлийн үед байгуулагдсан Серб-Черногор, Чех-Словак зэрэг конфэдэрацийг л санагтун. Швейцарийг конфэдэраци гэдэг, эхэндээ жижиг овог аймгууд харийн түрэмгийлэгчидтэй хүч хамтатган тэмцэх гэж конфэдэраци байгуулсан ч, түүхэн тун ховор тохиолоос болж, ойртон нягтарч, олон үндэстний фэдэраци болон хувирчээ.
Конфэдэрацийн гишүүн сүбектүүд олон улсын хууль-эрх зүйн бие даасан гишүүн байж болдог. Амэрик-Пуэрто Рико, Орос-Беларусийн жишээ буй.
Монголын фэдэраци нь яваандаа унитар улс болон зорилготой байх болно гэж бодож байна. Нэгэн ардчилсан үндсэн хуульд захирагддаг, төрийн эрх барих дээд байгууллагуудын: холбооны, сүбектийн гэсэн хоёр төвшинтэй, сүбектүүд тухайн үеийн онцлогтоо зохицсон хууль, улс төрийн бие даасан байдлуудтай, мөн өөрийн иргэнчлэл зэрэг сүвэрэнитэтийн атрибутуудтай байж болно. Гэхдээ сүбект гадаад улс төрийн харилцааны сүбект болж болохгүй, сэцэссийн эрхтэй байж боломгүй. Фэдэраци, конфэдэрацийн нэг гол ялгаа нь сэцэссийн эрхтэй, эрхгүй гэдэгт байдаг (гэхдээ фэдэраци сэцэсситэй, конфэдэраци сэцэссигүй ч байх тохиолдол бий, Монголын холбоот улсад сэцэсси байж боломгүй ч, буй болгох шаардлага гарч ч болно).
Монголын фэдэрацийн сүбектүүдийн хууль-эрхзүйн статус нь ассиммэтрик буюу, төвшингийн ялгавартай байх болов уу. Фэдэрацийн гишүүн сүвэрэн улсууд дотор автономи, тэр автономи дотор ч автономи байж болох юм. Сүбектийн сүвэрэн статусын тухайд гэвэл, нэгэнтээ сүвэрэн статустай байгаа улсууд түүнийгээ бууруулан автономи болгохыг зөвшөөрнө гэдэг эргэлзээтэй (жишээ нь Монгол улсын иргэд Ар Монголын автономит улс болохыг зөвшөөрөх үү дээ). Харин хилийн чанадын монголчуудын сүвэрэн-сүбект улс дотор ирмэл хүн амын, үндэсний уугуул цөөнхийн автономи байж болно.
Холбооны сүбект үүсэх зарчим нь газар нутгийн (сүвэрэн улсуудын хил нь өөрчлөгдөхгүй), угсаатны (сүвэрэнитэт доторх автономи), мөн холимог шинжтэй байж болно.
Холбоот улс гэрээний үндсэн дээр байгуулагдах агаад (өөр байгуулалтай улс шинэчлэгдэн зохион байгуулагдаж байгаа бус, тусгаар тогтносон улсууд нэгдэж байгаа тул), гэрээгээ сайн байгуулах тусам улс-үндэстнийг байгуулах явц сайн бүтэх болно.
Сүвэрэн улсууд, автономиуд өөрсдийн хууль тогтоох байгууллагатай байх нь зүйн хэрэг. Холбооны парламэнт хоёр танхимтай байж, дээд танхимд холбооны чанартайгаар сонгогдсон гишүүд, дэд танхимд орон нутгийн элч төлөөлөгчид чуулна. АНУ-ын сэнат, төлөөлөгчдийн танхимаас бүрдэх конгрэссийн жишээ буй.
Өнөөдөр дэлхийд олон холбоот улс байна. Учир нь эхнээсээ үндэстэн-улс болж оршиж ирсэн тохиол нэн цөөн юм. Олон үндэстний улс байж төлөвшсөн, эсвэл үндэстэн хожуу нэгдсэн тохиолдлууд давамгайлдаг. Энэ нь холбооны улс үүсэх үндэс болох нь түгээмэл. Нэг үндэстэн нь хүн амын дийлэнхийг эзэлсэн, нэг үндэстэн дийлэнх болоогүй, нэг үндэстний ч холбоот улсууд байна.
Монгол бол сүүлийн хэлбэрт нь багтах холбоот улс болохыг эрмэлзэх хэрэгтэй юм. 11, 19, 21, 45 оны монгол үндэстэн нэгдэх боломжуудыг харахад фэдэрацийн зарчим дутагдсан шиг санагддаг.
1911 онд Нийт Монголыг Орос, Япон хоёр нөлөөний хүрээндээ хуваачихаад (1907) байлаа. Хэрэв аль аль улсын дэмжлэгтэй бүс нутгуудын холбоот улс байгуулагдсан бол яах байв? Чин улсыг тусдаа улсууд болгож задлалгүйгээр тэд нөлөөний хүрээндээ хуваагаад байцгааж л байсан шүү дээ. Тэр хоёр улс өөр өөр үзэл сурталтай болоход холбоот улс задарч, Зөвлөлтийг дагасан, Японыг дагасан Монгол улсууд болох байсан байж мэднэ. Гэвч дэлхийн дайны дараа ахин нийлж (ЗХУ-ын ивгээл дор) болох л байсан бус уу. Гэтэл Богд хаант унитар улсыг байгуулж, Оросыг түшиглэх болоход Япон эсэргүүцэж, эхнээсээ нэгдэх нь бүтэлгүйтэж эхэлжээ.
1919 онд Буриад, Барга, Өвөр Монгол, Ар Монголынхон нэгдэх санааг талархсан ч, аль аль нь өөрсдөө ноёрхсон унитар улс байгуулахыг эрмэлзэн зөрчилдөж, бүр баргуудтайгаа байлдах, эрх мэдлийг Ар Монголд оноолгүй хувааж авах зэрэг явдал гарч, мөн эхнээсээ бүтэлгүйтэж байжээ. Хэрэв дөрвөн улсаас бүрдсэн фэдэраци байгуулна гэсэн бол ийм их зөрчил үүсэхгүй байв л. Тэр үед Японыг түшиглэн Нэгдсэн Монголоо байгуулаад авсан бол хожим Зөвлөлт хүчирхэгжиж, Япон доройтлоо ч, Монгол улсын асуудал өнөөгийнхөөс өөрөөр эргэх байв.
1921 оны хувьсгалын дараа Төв Монголд монголчуудыг нэгтгэх плацдарм буй болов. Тэгэхэд, нийт монголчуудыг нэгэн коммунист үзэл суртал, социалист байгуулалд хамруулан ижилсүүлж, унитар улсад нийлүүлэх үйл ажиллагаа ЗХУ, Коминтэрнийн дэмжлэгтэйгээр явагаж байжээ. Хэрэв фэдэраци байгуулна, бүс нутгуудын онцлогийг харгалзана гэсэн бол уг үйл ажиллагаа илүү их амжилт олох байв. Зарим монгол улс орнууд дахь зөвлөлт маягийн нийгэм бусад монголчуудыг болгоомжлон сэрэмжлэхэд хүргэж байсан тул, хилийн чанадад хангалттай өргөн дэмжлэгийг олохгүй байлаа.
1945 онд боломж гарахад “Монголын Сталин” Чойбалсан жанжнаар толгойлуулсан унитар улс байгуулах санаа Улаанбаатарт ноёлж байв. Харгис жанжин, хэрцгий нийгмийг (ийнхүү ойлгогдохоор сурталчилгаа хилийн чанадад их хийгдэж байв) шууд дагах уу, тусгаар тогтнож өөрийнхөөрөө улс гэр байгуулах оролдлого хийх үү, Мао нарын амлаж буй “олон үндэстний диваажинд” ороод үзэх үү гэсэн бодол өмнөд монголчуудын толгойд эргэлдэж, санал хувааж байв. Хэрэв холбоот улс байгуулъяа гэсэн бол тэгж санал хуваагдах байсан уу, үгүй юу.
Түүхэнд хэрвээ гэж байдаггүй юм, их гүрнүүд л бүхнийг шийднэ шүү дээ гэх хүмүүс байдаг. Их гүрнүүд хамаг бүхнийг шийддэг юм бол, яагаад колонийн систэм нуран унасан юм, бодоод үз. Яагаад расизм, апартэид буруушаагдан, албан ёсны бодлогуудаас нь хасагдав. Яагаад их гүрнүүдийн хүссэн бүхэн биелэхгүй байна вэ? Яагаад гэвэл их гүрнүүд ид шидтэнгүүдээс бус, эгэл хүмүүсээс бүрддэг, их гүрнүүдэд ч хязгаар, сул тал байдаг. Их гүрнүүд бага улсуудаас цөөн наслах нь олонтаа.
Түүхийн хувьд ч хэрвээ гэж ярьж болно. Хэрвээ ингэсэн бол, ингээгүй бол гэж ярьж байж л түүхээс сургамж авна. Хэрэв бага үндэстэнд сонголт байхгүй, их гүрнүүдийн хүсэл зоригоор л хамаг юм болж ирсэн гэх аваас, хэзээ ч ямар ч сонголт гарч ирэхгүй. Гэтэл хүний малаас ялгарах шинж бол сонголт. Хүн сонголтын төлөө байх ёстой. Сонголтгүй мэт боллоо ч, сонголттой байхын төлөө тэмцэх ёстой. Бидэнд сонголт бий, сонгох ч болно. Фэдэраци гэлгүйгээр, унитар улс байгуулах аятай таатай боломж бүрдчих ч юм билүү, хэн мэдлээ.
Эцэст нь Монгол улсын төрд болон, монголчууддаа:
-Алсын хараатай монгол туургач стратэгийн бодлого боловсруулж хэрэгжүүлдэг байх;
-Монгол туургатан газар нутгаар нэгдэх боломжийг судлан тодорхойлох;
-Тийнхүү нэгдэхэд тал бүрийн бэлтгэлтэй байх;
-Нэгдэх, холбооны улс байгуулагдахыг бүхий боломжоороо дэмжих;
-Энэ чиглэлээр бүх монгол туургатнаараа хамтран ажиллах;
-Дэлхийн шударга улсууд, байгууллагууд, зүтгэлтнүүдээр дэмжүүлэх ажил өрнүүлэхийг уриалж байна!

Ч.Мөнхбаяр

ММХII.I.VI

http:// moenhbayar.blogspot.com

Тийм ээ, бид Монголдоо очиж амьдрах дуртай

2012-01-19T17:16:00.002+09:00

Одоогоос 4 жилийн өмнө Өвөр монголын зохиолч Б.Түмэн-Өлзий Өвөр монголоос малчин оруулж, манай хязгаар нутагт суурьшуулах төслийг төр засгийн тэргүүнд өргөн барьж байжээ. Манайхан “боломжгүй” гэсэн хариулт өгчээ. Ерөнхийлөгч Элбэгдоржийн “Монголчууд аа, монголдоо ирж амьдраач “гэсэн уриа хилийн гаднах монголчууд, тэр дундаа хятадын колоничлолд байгаа өвөрлөгчдийн дунд хаврын салхи, зуны хур мэт амилалын хүч өглөө. Дэлхийн монголчуудын хүчийг нийлүүлбэл манай улс хөгжихгүй гэж зовохгүй гэж бодогдуулнам. Өвөрлөгч зохиолчийн бичсэн энэ төслийг бүрэн эхээр нь хэрэгжүүлэх боломж магад үгүй боловч 4 жилийн өмнө бичсэн зүйлийг өнөөдөр эргэн уншихад бас л сонирхолтой зүйл харагдана.

Nuuts.mn

Тийм ээ, бид Монголдоо очиж амьдрах дуртай

Б.Түмэн-Өлзий

Монгол улсын ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн “Монголчуудаа монголдоо ирж амьдарцгаая” гэсэн уриалга монгол хүн болгоны чихийг халуу оргиуллаа.Монгол улсын төрийн тэргүүний амнаас энэ үг унахыг бид 20 жил хүсэн хүлээсэн юм.Түүхийн буурал аянд 20 жил урт биш. Гэвч түүхийн хүрд буцан эргэлддэггүй нэгэн хатуу хууль буй.Түүх гэж өртөөнөөс нь өнгөрүүлчихээд буцаад ирээ, сууя гэж болдоггүй вагон шүү дээ.
Элбэгдорж ерөнхийлөгчийн уриалгаас хэдэн жилийн өмнө Монгол улсын сэтгүүлч Ч.Мөнхбаяр нар монгол аймгуудаа Монгол улсад суурьшуулах хуулийн төслийг их хуралд өргөн барьж байхыг би телевизээс хараад хийрхэл догдлолд автаж байсан минь өчигдөрхний хэрэг шиг.Төр засаг өврөө сөхөөгүй ч ард түмэн гараа сунгаж байгаад баярлаж байсан.

Өвөр монголчууд Монгол улсад нүүдэлчилбэл энэ хэсэг газрыг хятадад бэлэглэчих биш үү? Энд бүгдээр уусаж дуусахын оронд Монголдоо нүүж ганц улсаа бататгах нь дээр юм биш үү? Ийм 2 зөрчилтэй сэдвийг өвөр монголын үндсэрхэг хүмүүс тоогүй маргалдаж толгой тархиа шавхсаар ирсэн нь үнэн.
Мөрөөдлийн хүчинд би Монгол улсад очсон. Хувь заяаны эрхээр зургаан жил амьдарсан. Халхын хавтгайд хаврын хамхуул шиг тэнэн хэсүүчлэхдээ улс төр сонирхдог зохиолч хүний хувьд Өвөр монголынхоо гарах замыг хайсаар байлаа.Үүний нэгэн жишээ нь өчигдөр hard дискээ тэглэхэд гарч ирсэн хэдэн жилийн өмнө Монгол улсын засгийн газар,төрийн тэргүүнд өргөн барьж байсан төсөл юм. Олон хоногийнх нь дараа засгийн газрын ажилтан:
-Таны энэ төслийг хүлээн зөвшөөрч чадахгүй нь ээ! гэж хүйтнээр инээн хариулж байсан хариулт Шү Шү Жаны зураг, ширмэн сумтай үхэр бууны хамт үндэсний түүхийн музейд үүрд хэвтэх болоосой гэж би хүсэж байна.

Саяхан АНУ-ын Хүний эрхийн сэдвээр бичдэг

шилдэг сэтгүүлчийн шагналыг хүртсэн,

АНУ-д суугаа Б.Түмэн-Өлзий

Мэдээж хэрэг энэ төслийг би 12 онд Америкаас бичсэн бол арай өөрөөр зурваслах л даа.Тэгсэн ч яахав,ийм нэгэн юм байж өнгөрсөн юм гэдэг утгаар л энд нийтэлж байгаа.Тухайн цагтаа чухамхүү аргаа барсан арга юм шүү дээ.
Тархан бутарсан улс аймгаа хураан цуглуулж дархан төрөө бадрааж байсан суут хүмүүс манай түүхэнд цөөнгүй.Тийм хүмүүс хэрэгцээтэй үедээ мэндэлж байснаар Монгол гэдэг нэгэн нэр ертөнцийн сонороос арчигдаагүй өнөөг хүрчээ. Тэр үед саран илд саадаг нумаар ярьдаг байсан бол өнөөдөр арай өөр,ширээний 2 талаас шилэн хундага мөргөлдүүлж байгаад ярьж бас болж байна.Магадгүй хожмын хүмүүс Цахиагийн Элбэгдоржийн хөшөөн дээр “Тархан бутарсан монголоо 21-р зуунд хураан цуглуулах гарааг эхлүүлсэн хүн” гэж сийлнэ. Нэг монгол хүнд үүнээс агуу үнэлэлт гэж юу байх уу?
Өвөрлөгч эгэл иргэн би Монгол улсын ерөнхийлөгчдөө хандаж хэлэх ганц зүйл бол: Уриалгаа бодит зүйл болгох хуулийн төслийг аль түргэн их хурлаар хэлэлцүүлж батлуулах талаар төрийн тэргүүн та алтан цагаа гарздуулан анхааралдаа байлгана уу?

Туркмен Ниязов өөртөө үйлчилдэг, Монгол Ниязов харийнханд үйлчилдэг

2012-01-19T17:12:00.005+09:00

Хуучны социалист анд нөхөр, нэг лагерийн ахан дүү асан Туркменистан хэмээх улсад маань Сапармурат Ниязов гэдэг гаж мангас гарсан билээ. Тэрбээр галзуу солиотой үйлдлүүдээрээ эцэг хүү Ким, Иди Амин, Бокасса нартай ч өрсөлдөх болсон. Бид ч уг мангасыг шоолон хөхрөлддөг асан. Харин сүүлийн үед Монгол Ниязов гэж байна бус уу гэж бодогдох боллоо.
С.Ниязов өөрийгөө Туркменбаши буюу туркменүүдийн эцэг гэж албан ёсоор нэрлүүлсэн. Ард иргэддээ, өөрийг нь овог нэрээр нь хэлэхийг хориглосон. Гэтэл монгол Ниязов өөрийгөө үндэсний аугаа удирдагч гэж асар ихээр сурталчлуулж, бялдууч зохиолч сэтгүүлчдээр магтуулан бичүүлж, хаан хүний 35 шинж бүрдсэн хэмээн өргөмжлүүлж ирсэн билээ.
С.Ниязов биеэ насан туршийн ерөнхийлөгчөөр өргөмжилсөн. Монгол Ниязов улс орны насан туршийн толгойлогч байхаар мачийн зүтгэж буй. Толгойлогч гэдэг нь төрийн бус, мафийн маягийн албан тушаал. Тиймээс ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд, спикер хэмээх местүүдэд сэлгэн суух, улмаар ерөнхийлөгчөөр сонгогдоход хугацаа, удаа гэсэн хязгаарлалтгүй болгох хууль гаргуулах замаар Монголбаши болохоор зорьж буй.

С.Ниязов сайдууд сөхөрч гарыг нь үнсдэг ёсыг санаачилсан. Монгол Ниязов ах захаар золгодог ёсыг албан тушаалаар золгодог болгон өөрчилж, өөрт нь сөгдөж золгох ёсыг үүсгэв. Ж. Бямбадорж дарга анхны алтан хараацай нь болсон.
С.Ниязов шашныг үйлчлэгчээ болгож бурхан тахилтай зургаа зэрэгцүүлэн тавихыг шаардаж шүтэн бишрэх эрх чөлөег боогдуулсан. Монгол Ниязов мөн Монголын буддын сүм хийдийг өөрийн үйлчлэгч болгосон, сүсэг бишрэлийг ивээгч, Буддаг ч ивээгчийн дүр эсгэх, шашны хэрэгт хэт хутгалдаж, өмнө нь бөхөлзөх тэргүүн хамбын дэргэд Богд Жавзандамба мэт өмсгөлтэйгээр гэдэлзэх болсон. Хэн нь шашны тэргүүн юм гэдгийг сүсэгтнүүд ойлгохоон ч байсан. Мөн Богдын өмсгөлт гэрэл зургаа тарааж бурхан тахилын дэргэд залуулчихаад байгаа. Бүх шашны итгэн бишрэгчдийн эрх ашгийг шамшигдуулж л явдаг нөхөр.
С.Ниязов "Рухнама" гэдэг далдгар зузаан ном бичиж, түүнийгээ үндэсний канон судар болгон шүтүүлэхийг оролдсон, "Коран "-тай ч эн зэрэгцүүлэхийг зарлигдаж нүгэл хийсэн, харь гаригийнхан уншиг гээд оросын хөлгөөр сансрын орбитод аваачуулж мөнхөд хөвүүлсэн. Монгол Ниязов яаж дутахав гээд 8 ботион гаргаж шүтүүлэхийг оролдож байгаа. Гэхдээ энэ ажил нь манай төрийн гэх онцлогтойгоор явагдсан. Учир юу хэмээвээс уг номыг хэвлүүлэх борлуулах ажлыг нэгэн компанид даалгасан бөгөөд хариуд нь хэвлэх үйлдвэр амласан. Уг компани Солонгосийн бизнесмен эмэгтэйд "өөрөө зардлыг нь даагаад дээд зэргээр хэвлүүлж ир" гэж санал болгосон агаад, хариуд нь алтны уурхай амласан. Хэвлэгдээд ирэхэд нь
"хэн гуай энэ номоо заавал ав гээд байна" гэж хэмээн тулгалт хийгээд төрийн байгууллага, бизнесменүүдэд олноор нь шахаж эхэлсэн. ОБЕГ гэхэд л 300 багц боть авсан нь 45 сая төгрөг зарлагадахад хүргэсэн бөгөөд, энэ нь өчнөөн "Иридиум" утас, тоног төхөөрөмжний мөнгө, ОБЕГ-ын аврагчид "Иридиум"-гүйгээс болж амиа алдсаныг санаж байгаа биз дээ.
С.Ниязов, Л.Брежневийн бишрэн шүтэгч бөгөөд, арга барилыг нь их ашигладаг байж. Монгол Ниязов ч улирсан баларсан нийгмийн аль л болохгүй бүтэхгүйг улс орондоо хэрэгжүүлэх гээд байдаг. Жишээ нь хамаг баялгаа харьд өгөх гээд ч байх шиг. Тэрбээр урьдын тоталитар нийгмийн олон зүйлийг сэргээсэн, сэргээхийг завдаж байгаа.
С.Ниязов Шинжлэх ухааны академи, номын сангууд, дуурь, балет, филармони зэргийг үгүй болгосон. Манайд ч үгүй болчихоод байгаа. Академи дэглэмийн боол, бэртэгчнүүдийн үүр болсоон. Номын сангууд нь номуудаа уурын зуух, нойлын цаасанд тушаагаад дуусгасан. Дуурь балетийг үздэг амьтан байхгүй, драмын театр нь тайчих урлагийн газар болсон. Тэр бүхэн монгол Ниязовыг соёл боловсролын сайд байхад ид хэрэгжсэн гэж байгаа.
С.Ниязов боловсролыг унагаж, ард түмнээ мангар тэнэг болгох бодлого явуулсан. Манайд ч мөн тийм бодлого явагдсан. Дунд сургуулийн сурах бичгүүдийг оюуны хомсдолжуулсан, олон жил тэнэгтүүлэхийн тулд ангийн тоог нэмсэн. Дээд сургуулийг төгсөгчид нь юу ч ойлгодоггүй. Нийт хүн амыг маанагжуулах хөтөлбөр удаан хугацааны турш нэн амжилттай хэрэгжиж ирлээ.
С.Ниязов чөлөөт хэвлэлийг устгаж, өөрийг нь магтдаг ТВ, сонингуудыг үндэслэсэн, улсын хөрөнгөөр тэтгэдэг байсан. Монгол Ниязов ч мөн адил бичиг үсэггүй, тархи толгойны гажигтай, эмгэг бялдууч "сэтгүүлчдийг* ихэд таашаадаг.
С.Ниязов Америк, баруунд дургүй атлаа антитерорист эвсэлд нь орсон, үүний зэрэгцээ лалын хийрхэгчидтэй ганзага нийлж хар тамхи зардаг байсан, ард түмнээ гадаад ертөнцөөс тусгаарласан. Манай хүн мөн адил. Орос, Хятад хоёрт сүйд болдог, өрнөдийнхнийг шударга нь дэндсэн новшнууд гээд хялайдаг. Эсрэг тэсрэг бүх эвсэлд хамаа намаагүй нэгдчихсэн. Дипломат алба нь хар тамхины наймаачид болж хувирсан. Ард түмэн нь даян дэлхийн чиг хандлагын талаар ойлгохгүй тул Монголд бүх юм болж бүтэж байна, ийм л байх ёстой байлгүй гэж боддог, боол болж гадагшаа явлаа ч нүхэнд бүгж байгаад л ирдэг. Бас л гадаад ертөнцөөс тусгаарлагдчихсан байгаа юм.
С.Ниязов хөдөөгийн эмнэлгүүдийг хаасан, анагаахын салбарыг сөнөөсөн. Манайд ч ялгаагүй. Улам бүр л, Хятадад очиж эмчлүүлэхээс өөр аргагүй болоод байгаа. Даанч тэнд эд эрхтнээ хулгайлуулаад, солиулж алдаад ирдэг болсон нь гачлантай.
С.Ниязов фонограммыг хорьж, зөвхөн ардын хөгжмийг зөвшөөрсөн. Монгол улс маань ч фонограммыг хорьсон хоёр дахь орон болсон. Рок попынхныг хар тамхины хэргээр удаа дараалан, бөөн бөөнөөр нь шоронд суулгаж хулхийг нь буулгаад байгаа. Янз бүрийн юм дуулчих гээд өрвөлзөөд байдаг болохоор нь тэр. Харин оронд нь морин хуурыг тахиулсан.
С.Ниязов өөрийг нь эсэргүүцэж зүрхлэгсдийг гянданд хатаадаг, цөлдөг, алж хороодог. Монгол Ниязов бас тийм. Хүрэлсүхийн фракцийг яаж л байна. Өрсөлдөгчдөө элчингүүд рүү цөлж ч явсан. Олон нэрт зүтгэлтнийг түргэн тусламж, вертолёт өөр юу юугаар ч билээ алж хороосон гэгддэг. Нэг нэрт сэтгүүлч эмэгтэй яриад л байсан даг.
С.Ниязов 50 км бүрт НАХЯ-ны застав байгуулж, ард түмнээ хянаж мөшгөж цагддаг байсан. Монголд ч тиймэрхүү нөхцөл байдал бүрдсэн. Хүчний байгууллагын дарамт дэндүү их болсон. Монгол Ниязовын гэргий тагнуулын газрын зөвлөхөөр ажиллаж нөхрийнхөө хамаг фактыг устгаж, бусдынхыг нь цөмийг нь олж авсан бөгөөд эдгээр нь шантажид ашиглагддаг.
С.Ниязов улсын мөнгийг үрэн таран хийдэг, завшдаг байсан. Пингвиний дархан цаазтай газрыг цөлд байгуулсан. Ганц "Дойче банк"-д л түүний улсаас хулгайлсан гурван тэрбум доллар байдаг. Монголын нөхцөл байдал үүнтэй төстэй. Ямар ч төсөлд шаардлагатайгаас арав дахин их мөнгө үрэгдэж байгаа. "Мянганы зам" зэрэг эргэлзээтэй аварга төслүүд "хэрэгживч" үр дүнгээ өгдөггүй. Монгол Ниязовыг долларын тэрбумтан, асар их хөрөнгө мөнгөтэй, эх үүсвэр нь хууль бус гэлццэг.
С.Ниязов Туркмений нефтиэс ард түмэнд юу ч хүртээгээгүй. Авторитар дарангуйлагч болохыг эрмэлзэж ирсэн Монгол Ниязов улс орныхоо хамаг алт мөнгө, зэс, ховор металл, уран зэрэг нефтьнээс хавьгүй үнэд хүрдэг далай их баялгаас ард түмэнд хусам ч оногдохооргүйгээр асуудлыг зохион байгуулж дөнгөөд л байгаа хүн.
Гэхдээ Монгол, Туркмен Ниязовуудын хооронд ялгаа бас л бий л дээ. Монгол Ниязов баялгийг харийнханд өгөөд байдаг гэмтэй. Ер нь харийнхны эрх ашигт үйлчлээд байдаг. Нөгөө Ниязов нь хичнээн алтадмал хөшөөгөө босгууллаа, 1.8 сая еврогийн "Мерседес" уналаа, тансаг ордон бариуллаа гээд тэр бүхэн нь Туркмендээ үлдэж байгаа юм. Түүнийг нас барснаас хойш ганц хүнийг тахин шүтэх явдлыг болиулж эхлээд байна. Улс нь алтадмал хөшөөний алтыг нь хусаад л авчихна, "Мерседесийг" хүндэт зочиндоо унуулчихна, ордонг нь урлагийнханд өгчихнө, хулгайлсан мөнгийг нь татаад хэрэглэчихнэ, ер нь болж бүтнэ шүү дээ. Манай хувьд тийм боломж байхгүй.
Туркмен Ниязов харийнханд өгөөгүй үйлчлээгүй л байхгүй юу. Тэгэхлээр хоёр Ниязовын аль нь дээр юм бэ дээ.

Ч.Мөнхбаяр

2008 он

Гоурууд Хуучин хүү тухай

2012-01-19T17:11:00.004+09:00

1954 оны 11сард ӨвөрМонголын Дархан хошуу /Хорчин зүүн гарын дунд хошуу/-ны Усат сумын Ариун хошуу гацаанд төрсөн байна. Ам бүл 8-лаа, айлын 5-р охин болон мэндэлсэн байна.
1. 1954 он нь Өвөрмонголын өөртөө засах орон гэж байгуулагдаад 7 дахь жилдээ болж байсан юм. Жирэм аймаг бол Өвөрмонголын зүүн хэсэгт байрладаг тариалах орон юм. Багаасаа бие султай тул 7 настайдаа сургуульд орж чадаагүй 8 настайд нь тухайн газрын сургуульд нь сургуулийн элсэлт аваагүй байна. Иймээс 9 настайдаа анх сургуульд орсон байна. Тэр үеийн 60-70-аад онд Хятад улсын эл зүйлийн улс төрийн хөдөлгөөн тасраагүй ороо бусгаа он жилүүд байсан юм. Хуучинхүү багшийн бага сургуульд суралцаж байх үед сургууль нь ихэнх цагаар сурагчидаа хөдөлмөр хийлгэж цөөн цагаар хичээл ордог мөртлөө хичээлийн гол агуулга нь тухайн үеийн Хятадын удирдагч Мао-гийн илтгэлийг ордог байсан байна. 1968 оны өвөл Хуучинхүү багшийн аавыг нь эсрэг бүлэгтэн гэх нэрээр хэлмэгдэлтэнд хамруулан хорьсоноос өвлийн хүйтэнд өдөр нь албадалгаар хар ажил хийлгэж, орой нь охиныхоо хүргэж өгсөн лууван мэтийн ногоонд гурил наалдуулсан ногоотой шөл ууж, хөнжил дэвсгэргүй банзан орон дээр хоноглодог байсан байна. Тухайн үед тариачид тариа тарьж байсан ч Хятад улсын Засгийн газраас хураалтыг нь бүгдийг нь хураан авч өчүүхэн бага хэмжээний хөлсийг өрх бүрийн хүний тоонд ноогдуулан өгдөгөөс хоолондоо цаддаггүй өлсгөлөн явдаг байсан.

Бага сургуулийнх нь ангийнх нь хүүхдийг хүртэл хувьсгалын эсрэг гэж хэлмэгдүүлж олны дунд зодож нүдэж залхаан цээрлүүлж байсан байна. Айл тосгоных нь саахалт дотроос хилс гүжир хэргээр алагдсан, амиа хорлосон сураггүй алга болсон хүмүүс олон бий. Гэрт нь хадгалж байсан хэдэн авдар номыг шатааж хаясан гэдэг. Аав нь хорионоос гараад удаагүй том ах нь усанд живж нас барсан зэрэг золгүй явдлууд хойно хойноос нь үргэлжилсээр байсан байна. Ганц дүүгийнх нь ангийнх хүүхдүүд тэрслэх бүлгийн хүүхэд Өвөр ардын нам гэж хараан доромжилоод байхаар нь гэртээ харьж ирээд дахиж сургуульдаа очсонгүй тул Хуучин хүү багш ах дүү нарын дундаас нь цор ганц сургуульд сурсан хүүхэд болсон байна. Тэр үед унших ном ховор тул олддог хэдэн Инжинашийн Хөх судар болон Хятадын Гурван улсын үлгэр гэх мэтийн номыг дахин давтан уншидаг байснаас уг зохиолуудаа үг бүрчилэн цээжилдэг байсан байна. ӨвөрМонголын Өөртөө Засах гэгч байгуулагдахаас өмнө залуу бага насандаа Хуучинхүү багшийн ээж аав нь харин бичиг соёлтой хүмүүс байжээ. Гэтэл ард түмэн эрх чөлөөгөө оллоо гэгдэж байсан шинэ нийгэмд ядуу тарчиг, улс төрийн хэлмэгдэлтээс болж 6 хүүхдээсээ ганц охиноо л сургууль соёлын мөрийг хөөлгөж чадсан байна. 10-аад жил Хятад улс даяар Их сургууль, дунд сургуульд элсэлт авахаа больж хичээл зогссон юм. Цаг төр өөрчилөгдөж 1973 оноос эхэлж сургуулиуд элсэлтээ авч эхэлсэн юм. Аавынх нь өртсөн хэлмэгдэлтээс болж Хуучинхүү багш их сургуульд шалгуулах эрхгүй байжээ. Хожим нь багшийнх нь санал болгосноор эвлэл /Хятадын коммунист намын залуучуудад хандуулсан зохион байгуулалт/ гэгчид элсэж байж сая шалгуулах боломж олсон байна. Өдөртөө бригад дээр хөдөлмөр хийдэг тул, шалгалтандаа бэлтгэх зав олдохгүй тул нэг удаа, хадуураараа гараа албаар эсгэж цус гаргаад хичээл номоо давтах чөлөө олж авсан байна. Энэ мэт чадан ядан чөлөө олж яг шалгах үед хүнд өвчин туссан тул биеийн зовиурыг тэвчин байж их сургуульд элсэх шалгалтандаа орсон гэдэг. 1979 онд Өвөрмонголын жирэм аймгийн Түнлэиё хотын багшийн дээд сургуулийн Хятад хэлний салбарын Монгол хэл утга зохиолын мэргэжилээр их сургуулийн оюутан болсон байна. Тухайн үед Хуучинхүү багштай хамт их сургуульд шалгуулж байгаа хүүхдүүд их сургуульд орно гэж мөрөөдөхөөс биш их сургууль чухам ямар болохыг хэн ч мэдэхгүй. Хошууны сургуульд суралцаж байсан хүмүүсийг бүр их сургуулийн сурагч гэж боддог байсан гэдэг. 10 жил их дээд болон дунд сургууль элсэлт авахаа больсон байсан тул их сургууль тусгай мэргэжилд хуваадаг гэдгийг тэд мэдэхгүй байсан гэнэ. Тэгэх мөртлөө Монголоор сурсан хүүхдэд Хятад шалгалтын сэдэв өгсөн тул сурсан хэдэн Хятад хэлээрээ сэдвээ хариулж шалгалтаа давсан гэдэг.
Ээж аав ах дүү нарынхаа хүсэл эрмэлзэлэлийг турьхан биедээ тээн өөрийнхөө өдөр шөнийн мөрөөдөл болсон оюутны амьдралаа эхлүүлсэн Хуучинхүү багш алтнаас үнэтэй олдсон завшааныг нандигнан суралцаж эхэлсэн байна. Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ гэдгээр хичээл зүтгэл түүнийг өндөр нэрд хүргэж сургуулийн онц сурлагтан байж багш нөхдийнх нь сайшаал магтаалаар мялаалгаж байсан билээ.
Өмнөд монголын ардчилсан холбоог үүсгэн байгуулагч Хятадын шоронд 15 жил хоригдсон Өвөрмонголын ардчилсан үзэлтэн, Өвөрмонголын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч Хадаатай тухайн үед Хуучинхүү багш их сургуулийн ангидаа хамт суралцаж байсан байна. Биеийн шим тэжээл дутсанаас болж Хадаа нь уушгины сүрьеэ тусаж 1 жил гэртээ харьж эмчилгээ хийн явж завсардсанаас, Хуучинхүү багшийн доод ангид орсон байна.
1981 онд Хятадын засгийн газраас 28 тоот албан бичиг буулгасан нь Өвөрмонголын өөртөө засах эрхийг буцааж авах гэсэн оролдлого болно. 1980 онд Хятадын засгийн газраас Түвдийн өөртөө засах оронд хандуулсан 38 тоот бичиг материал буулгаж /Түвдэд эл этгээдийн нэвтрэн орохыг чанга хориглоно/ гэсэн боловч дараа жил нь Өвөрмонголд Хятад иргэдийг их хэмжээгээр оруулах, их сургуульд Монгол оюутануудыг Хятад Монгол хүний тооны харьцаагаар элсүүлэх, Өвөрмонгол тухайн шатны засгийн газарт Хятад Монгол хүний харьцаагаар Монгол үндэстний дарга нарыг тушаал томилох/ гэсэн агуулгатай бичиг материал буулгасан нь Монгол үндэстнийг илээр доромжилон гутаасан хэрэг болох юм. 10 жилийн тарчлаан зовлонгоор дамжин зовон зүдэн байж олсон сургууль соёл хүртэх эрхийг нь булааж байгаа нь улайн цайм доромжилолын цаадах зорилгыг Хуучинхүү багшийн үеийн оюутанууд сэрж мэдсэн юм. Тухайн үеийн Өвөрмонголын оюутнууд нь Хуучинхүү багш шиг хэлмэгдлийн үеийг нүдээрээ үзэж ээж аав нь хэлмэгдэлтэд өртөгсдийн үр хүүхэд байсан тул Хятадын хараанд орсон Монголчуудын хувь заяа ямар болох тухай боддог нэг үеийнхэн билээ. Тэгэхээр Хятадын колончилолын эсрэг тэмцсэн эсэргүүцлийг гаргасан уриаг энэ үеийн оюутнууд гаргасан юм. Мөнч их төөрөгдлийн дунд бүдчин байж амьдралын тэгш бусын үндэс шалтгаан нь хаана байна гэдгийг Хуучинхүү багшийн тухайн үеийн оюутнууд олж харсан байна. Ингээд бүх Өвөрмонгол орныг хамарсан оюутны бослого болсон юм. Хуучинхүү багшийн суралцаж байсан Түнлэиён хотын багшийн сургууль ч энэ хөдөлгөөнд нэгдсэн юм. Хэдийгээр аавынх нь /улс төрийн хөдөлгөөнөөс хол байж ямарч нам бүлэгт орж болохгүй/ гэсэн захиас байсан ч үндэстэн ястаныхаа өмнөөс хүлээх үүрэг хариуцлага болон нэг хүний хувь заяа үндэстэн ястаны хувь заяатай нягт холбоотой гэдгийг таньсан тэрээр олны өмнө яриа илтгэл хийж уриалга гаргах, оюутнуудыг тэмцэлд дайчлах бичгийг туурвих зэрэг хүнд үүргийг гүйцэтгэж байсан юм. Энэ удаагийн идэвхийлэн оролцсон нь комунист Хятадтай эвлэрэшгүй тэмцэгч болохын анхны алхам болсон юм.
Гурав. Сурагчийн хөдөлгөөнд идэвхийлэн оролцсоноос болж Дээд сургуулиа төгссөний дараа сургуульдаа үлдэн багшилах завшаанаа алдсан байна. Тэгээд Жирэм аймгийн Хүрээ хошуу, Найман хошуу зэрэг газрын Монгол ерөнхий боловсролын сургуульд Монгол хэл уран зохиолын багшаар ажилласан байна. Нөхрөө дагаж Найман хошуунд шилжин ирэх үед тус хошууны Монгол дунд сургуулийн захирал Хуучинхүү багшийн хичээлийг сонсоод тань шиг сайхан заадаг багш манай энд байхгүй гэж үнэлсэн гэдэг.
Найман хошууны Монгол дунд сургуульд ажиллаж байх үед үндсэн шатны сурган хүмүүжлийн тухай өгүүлэл бичих гээд Найман хошууны Цогтой сумын Чавганцын Улаан гэдэг айлд сурган хүмүүжлийн хамаатай тоо баримтын тухай судалгаа хийх гэж очиход тухайн газарт Монгол сургууль байхгүйг олж мэдсэн байна. Тэгээд энэ тухай асууж тодруулахаар очтол тэр нутгийн монгол айлууд /хошуунаас бидэнд монгол сургууль байгуулж өгөхөөр хүн иржээ/ гэж дуулаад бүгд түүнийг хүлээж байжээ. Уул нь энэ нутгийн монгол айлууд хүүхдээ Монгол сургуульд суулгах гэж олон жил хүлээсэн боловч засгийн газраас байгуулж өгөхгүй тул хүүхдээ гэртээ авч суусаар байтал бүр том болчихлоо гэж гомдол тоочиж бас сургууль барих тоосго шавар мод материалаа ч бэлдсэн гээд ахлах ангиас төгссөн хүн ч багшлах гээд хүлээж буйгаа хэлж одоо зөвхөн дээд шатнаас сургууль байгуулж болноо гэсэн зөвшөөрөл өгөхийг л хүлээж байна гэж Хуучинхүү багшид найдан учирласанд, Хуучинхүү багш буцаж харимагц тухайн шатны байгууллагад өргөдөл гаргасанд удалгүй сургууль нь байгуулагдлаа гэсэн таатай мэдээ дуулсан гэнэ.
Тухайн үед Жирэм аймгийн Сурган хүмүүжлийн газарт гол тушаалд ажиллаж байсан Т. Буян дарга Хуучинхүү багшид /таны тухай сураг тавьдагийн хувьд танд олон бэрхшээл тулгарч явааг ойлгосон амьдралын хүчрийн өмнө гэдийхээс биш сөхрөхгүй гэдэгт чинь бат итгэж байна/ гэж зоригжуулсан байдаг.
1984 онд Хадаагийн байгуулсан Өмнөд Монголын ардчилсан холбоонд элсэх өргөдөл өгч 1988 онд тангарагаа өргөн элсэн орсон байна. Мөн тус онд Хуучинхүү багшийн ажилласан хичээл зүтгэлийг нь үнэлж Жирэм аймгийн Сурган хүмүүжлийн товчоонд ажилтай Монгол дарга нар түүнийг Жирэм аймгийн Заахыг судлах газар ажиллуулахаар Түнлэиён хотод шилжүүлсэн байна.
1991 оны 5 сард Хуучинхүү багш хөхний хорт хавдар тусч мэс засал хийлгэсэн байна. Амьдралын дараас нугачаанд уушгины сүрье, астма, хэрэх өвчин зэрэг олон зүйлийн хүнд өвчинд нэрвэгдсэн юм.
1995 оны 12 сарын 10-нд Өмнөд Монголын ардчилсан холбоог үүсгэн байгуулсан Хадаа баривчлагдаж мөн оны 15ны өдөр нь Хятадын цагдаа Хуучинхүү багшийн гэрийг нэгжиж 4сарын 3наас -12ныг хүртэл шоронд хорин шүүн байцаасан байна. Тун удалгүй Заахыг судлах газрын дэд эрхлэгчийн тушаалаас огцруулсан байна. Олон зүйлийн өвчин болон цэрэг цагдаагийн халдалт нэхэлтээс болж ажилаасаа амарсан маягтай гэртээ суусан билээ. Тэтгэвэрт гарах нас болоогүй ч өвчин эмгэгээсээ болж гэртээ амаран суусан боловч Хуучинхүү багш хоол тогооны гэрт эргэлддэг жирийн амьдралаар он жилийг нөгцөөе гэж бодсонгүй. Сул чөлөөт цагтай болсон тэрээр зохиол бүтээл олныг туурвиж эхэлсэн юм. Мөн компьютерын мэргэжлийг залуусаас ч түрүүлэн эзэмшин авч интернэт ашиглан өөрийн үзэл бодлоо залуучуудад ухуулах, монгол соёлоо аврах ажилд уйгагүй зүтгэж иржээ. Интернэт гэх шинэ мэргэжил нь Өвөрмонгол шиг ертөнцийн мэдээллээс тусгаарласан газарт боломж олдож түүний өнцөг буланд үүссэн үнэн мэдээлэл дэлхий ертөнцийн чихнээ хүрэх болсон байна ингэснээр Өвөрмонгол болон Хятадын ардчилалыг зохих хэмжээгээр ахиулж байгаа юм. 90-ээд оны сүүлээс хойш Хуучинхүү багш гадаадын сэтгүүлчийн сурвалжлагыг зоригтойгоор хүлээн авч Өвөрмонголд болж байгаа мэдээг дамжуулдаг болсон байна. Комунисст Хятадын дарангуйлал сүрдүүлгээс болж тухайн үед байтугай одоо ч гэсэн гадаадын сурвалжлагчидын сурвалжлагыг хүлээж авах зоригтой хүн цөөхөн байгаа юм.
- Хуучинхүү багш ( www.nutuge.com, www.ehoron.com, www.mongolger.net ) зэрэг веб сайт болон форумыг монгол соёлоо аварья гэсэн үзэл бодолтой нэг бүлэг монголчуудтай хамтарч эрхэлэн ажиллуулж байжээ. Эдгээр веб сайт болон форум нь Монгол ядуу хүчирдэлтэй сурагчиийг тэтгэх ажилыг өрнүүлхээс гадна Монгол соёлоо хамгаалах, байгаль орчноо хамгаалах зэрэг зохиолыг нийтэлж, Монголчуудын эх соёлоо хайрлан хамгаалах сэтгэлийг уриалан дуудаж Өвөрмонгол болон Хятадын хилийн дотор байгаа Монголчуудын дунд бага бус нөлөө тусгал гаргасан байна. Гэвч яриа хэлэлцээний эрх чөлөөг боогдуулан Хятадын засгийн газар эдгээр веб сайт болон форумыг нь хаасан байна. Монголчууд ч гэсэн партизан дайн хийж байгаа мэт нэгийг нь хаавал дахин нэгийг босгож энэхүү утаагүй тэмцэлээ үргэлжилүүлсээр байгаа билээ. Үүнд онцгойлон дурдууштай нь Жууд аймгийн нутагтай Лэионин мужийн багшийн сургуулийн монгол хэлний багш Содмонголын эрхэлэн хийж байсан Монгол гэр холбоолол нь (www.mongolger.net ) Хуучинхүү багш мэт олон монголчуудын хамтын хөдөлмөрийн үр дүнд буй болсон тухайн үеийн Өвөрмонгол болон Хятадад хамгийн их нөлөөтэй монгол бичгийн веб сайт болох юм. Гэвч үнэн байдлыг тусгаж эрх чөлөөг хүсэмжилсэн Монголчуудын ардчилсан хүсэл зорилготой зохиол бүтээл болно. Хятадын засгийн газрын эмзэг мэдрэлийг хөндөж веб сайт хаагдаж Содмонгол багш 2010 оны 4сарын 18 нд баривчлагдсан байна. Гэвч Хятадын цагдаа үүгээр зогссонгүй тухайн газарт байгаа Монгол гэр холбооллын ажилд оролцож байсан Монголчуудыг сүрдүүлэн хамаа бүхий тоо баримт болон материалыг устгаж хаяасан байна. 2010 оны 10-р сард Түнлэиё хотын хоёр цагдаа Хуучинхүү багшийн гэрт очиж Хуучинхүү багшийн компьютерт хадгалсан материалыг айлган сүрдүүлж устгаж хаясан байна. 10-аад жилийн хөдөлмөрийг нь нүдний нь өмнө далд оруулж хүний эрхийг бүдүүлгээр зөрчиж байгаа үйлдэлд нь Хуучинхүү багш шиг ядруу хөгшин нулимс урсгахаас өөр юу ч хийж чадсангүй.
2007 онд Хуучинхүү багш гадаад паспорт хөөцөлдөхөөр Хятадын хамаа бүхий байгууллагад өргөдөл өгөхөд /2006 оны 7сараас 2011 оны 7сар хүртэл Хятад улсын хилээс гарч болохгүй, Хятад улсын амар түвшинд хохирол учруулж мэдэх этгээд тул гадаад паспорт олгохгүй/ гэсэн хариу өгсөн байна.
Мөн тус онд "Халх голын чулуу" гэдэг найрууллын түүврээ хэвлүүлэх гээд өргөдөлөө гаргасанд Өвөрмонголын Өөртөө Засах Орны сонин мэдээний товчооноос Хуучинхүү гэсэн хүнд ном хэвлэх зөвшөөрөл олгохгүй гэсэн хариу өгсөн байна.
Хятад улсад номын дугаар үгүй бол ном хэвлэж болохгүй тул арга буюу Конконгоос дугаар авч номын нэрээ өөрчилж "Чулууны өчил" гэж номын нэрээ өөрчилж зохиогчийн нэрийг Нэргүй гэж бичээд хэвлэсэн байна. Гэвч хяналтад орсон Хуучинхүү багшийн ном хэвлэх гэсэн нууцыг Хятадын цагдаа аль хэдийн мэдээд номыг нь 4 удаа хууль бусаар хураасан байна.
1-р удаа нь 2007 оны 10 сарын 17 нд Лионин мужийн Жан-Ү-Шанд Түнлэиё хотын тагнуулын байгууллага болон Пүүшин хотын тагнуулын байгууллага нь Хуучинхүү багшийн нэг найзынх нь гэрт очиж "Чулуун зүрхтэй хайлаас" зохиолынх нь хэвлэлийн барыг булаан авсан байна.
2-р удаа нь 2007 оны 10 сарын 22 нд Түнлэиё хотын тагнуулын байгууллага болон дотоодыг хамгаалах байгууллагынхан Хуучинхүү багшийн Түнлэиё хотын Монгол дунд сургуулийн хоёр багшид хадгалуулсан 1000 дэвтэр "Чулууны өчил"-ийг хураан авсан байна.
3-р удаа нь Өвөрмонголын үндэсний Их сургуулийн "Атарын шуурга" нэрэмжит шүлгийн уралдаанд бэлэглэсэн 18 дэвтэр "Чулуун зүрхтэй хайлаас" номыг цагдаа нар сурагчийн гараас хураан авсан байна.
4-р удаа нь 2008 оны 2сарын 21 ны өдөр Хөх хотын хоёр хэвлэлийн үйлдвэрээс "Чулууны өчил" болон "Чулуун зүрхтэй хайлаас" зохиолуудыг нь тус тус 2000 дэвтэрийг хураан авсан байна.
Хятадын засгийн газрын хамаа бүхий байгууллагаас Хуучинхүү багшийн зохиолын агуулгийг хянаж үзэлгүйгээр хууль бус гэж үзэн 4 удаа хураан авснаас болж 40 мянга шахам юаний хохирол учруулсан байна. Тэр мөртлөө хурааж байх үедээ зохиогчид ерөөсөө мэдэгдээгүй байна.
Номоо хураалгасан Хуучинхүү багш /энэ аз бус тохиолдол зөвхөн миний хувь хүний тохиолдол биш шүү энэ чинь нэг үндэстнийг илээр гутаан доромжилж байгаа үйлдэл гэдгийг монголчууд минь ойлгож мэдээсэй гэж нулимс унаган халаглан ярьдаг юм/
2008 оны 9сард Хуучинхүү багш бас нэг агуу бүтээлээ туурвин хэвлүүлсэн юм. Хүү Цээлээ 20 жилийн турш өсгөн бойжуулсан явцаа тэмдэглэсэн "Аян" гэсэн нэртэй ном нь үр хүүхдээ хэрхэн сургахаа мэдэхгүй залуу эцэг эх болон сурган хүмүүжлийн багш нар, тэрчлэн монгол хүн бүрийн унших ёстой ном болох юм. Нэг эх хүн хүүхдээ яаж сургаж хүмүүжүүлвэл зохих, ямар чадварыг яаж хүмүүжүүлэх, хүүхэд гэдэг яаж хүмүүжүүлвэл хүн болох тухай гоц бүтээл болсон юм. Иймэрхүү агуулгатай зохиол Өвөрмонголчуудын түүхэнд байгаагүй юм. Эх хүү хоёрын 1996 оноос 2000 болон 2003 он хүртэлх бараг өдөр алсгалгүй бичсэн санал солилцох тэмдэглэл, хүүдээ өгсөн захидал, эх хүү хоёрын өдөр бүр тохиолдолын аар саар явдалын тэмдэглэл, хүүгийнх нь хэдэн зохиолоос бүрэлдсэн агуулгатай бүтээл болох тул Хятад улсын засгийн газар хураан авсангүй.
2010 оны 11 сарын 6-нд Өмнөд Монголын ардчилсан холбоог зохион байгуулж Хятад улсыг хагацуулах ялаар 15 жил яллагдсан нэг ангийн сурагч болох Хадааг гянданаас суллах үед Монголчуудыг баатраа тосохоор очъё гэж уриалсан өөрийн блокдоо бичсэн зохиолоос болж гэрийн хорионд орсон байна. 2сар гаруйн гэрийн хорионы бие сэтгэлийн дарамтаас болж бие нь муудаж 2011 оны 1 сарын эхээр эмнэлэгт хэвтсэн байна. 2011 оны 1сарын 27-нд эмнэлэгээс гарангуут гэрт нь хариулах ёстой байтал цагдаа нар Хуучинхүү багшийг үл мэдэх газар аваачиж хорисон байна.
Хуучинхүү багшийн найз болох Хөхбулаг хуульч надад /миний энэ насанд хамгийн их бишрэн хүндэтгэдэг хүн бол Хуучинхүү багш мөн тэр өөрийн үзэлээ хэзээд хувируулдаггүй мөртлөө ямарч эрх мэдэлтэнд сөхөрч үзээгүй эр хүнээс ч илүү зоригтой нэгэн гэж ярьж байсан/.
2009 оны өвөл тусгаар тогтносон Монгол улсын буянаар мөн гадаадад байгаа Монголчуудын хандивын тусламжаар Хуучинхүү багшийн Өвөрмонголд хэвлэж болдоггүй ахин дахин хураалгасан "Чулуун зүрхтэй хайлаас"-ыг Улаанбаатар хотноо хэвлүүлсэн юм. Одоогоор Улаанбаатар хотын номын дэлгүүрүүдэд худалдаалж байна. Би хэвлэх ажилд биеэр оролдож гүйцэтгэсэн юм тэгэхэд Хуучинхүү багш /номыг худалдаад яах вэ? Хятадууд хурааж болж байхад би уншъя гэж ирсэн монголчуудад юунд худалдаж өгөх вэ?/ гээд байдаг юм.
Дашрамд дуулгахад 2004 оны 7сарын 26 нд Хуучинхүү багш Өвөрмонголын Эрээн хотноо бизнес хийж амьдардаг ач хүүгийнхээ олж өгсөн Монгол улсад түр зорчих паспортаар өөрийн хүсэл мөрөөдлийн тэнгэр болсон тусгаар тогтносон Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо ирж 7 өдөр аялсан юм. Энэ удаагийн ер бусын аяллын тэмдэглэлээ "Чулуун зүрхтэй хайлаас" гэх зохиолдоо оруулсан байдаг.
2011 оны 1 сарын 8нд Монгол улс Америк, Япон, Герман зэрэг дэлхийн газар бүрт амьдарч байгаа монголчууд хорионд орсон Хадаа түүний гэр бүл болон Хуучинхүү багшийг суллахыг шаардсан жагсаал болсон юм.
Гэвч одоо болтол Хадаа болон түүний гэр бүл, Хуучинхүү багш суллагдаагүй байна.
Материалыг хангасан Шилийн гол аймгийн Авга хошууны Монгол дунд сургуульд багшаар ажиллаж байгаад хожим нь ажил шилжиж Түнлэиё хотын "Мөнх-гал" хуульчийн хэрэг эрхлэх газар ажиллаж байгаад Хуучинхүү багштай танилцсан билээ би.

Эсрэг тэсрэг байр суурь

2012-01-19T17:09:00.002+09:00

Олон сая Монгол туургатан орж ирэх үү?

"Алаг хорвоо" сонины сүүлийн дугаарт Монгол орныг аврах ганц зам бол бүх монголчуудыг нүүлгэн шилжүүлж авчрах явдал гэжээ. Дэлхий даяар олон сая хүнийг нүүлгэн шилжүүлэх бололтой. Гэтэл Израйльд таван сая еврейг авчирсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа ХБНГУ бүх германыг цуглуулна гээд долоон саяыг авчирсан гэж байгаа боловч зургаан сая нь Судет, Силез, Кенигсбергээс хөөгдөж ирсэн. Казахстан дөрвөн сая казахыг авчрахыг мөрөөдөж байгаа ч санасан бодсондоо яавч хүрч чадахгүй байна. Энэ улсуудын хүч чадлын дэргэд Монголынх өчүүхэн. Еврей, герман, казах хүмүүсийн үндэсний үзэл, эв нэгдлийн дэргэд монголчуудынх бас л өчүүхэн. Монгол улс одоогийн иргэдээ яая гэж байна. Амьдрах аргагүй болсон монголчууд хилийн чанад руу хэдэн арван мянгаар одсоор байна. Залуусын бага бус хувь нь гадаадад гарахыг л мөрөөддөг нь үнэн бус гэж үү. Гэтэл ийм орон руу ирэхийг ямар монгол туургатан мөрөөдөх юм бэ?

Хэрэв манайх руу гадаадын монголчууд ирж эхэлдэг юм аа гэхэд Монгол улсын эдийн засаг, улс төр, гадаад харилцаанд сүйрэл нүүрлэх болно. Ирэх боломжоор бусдаасаа илүү өвөрмонголчуудыг аваад үзье /Тэд Богд хаан болон Чойбалсаны үед олноор ирж байсан удаатай/. Тэдгээрийн малчид голдуу ирнэ. Манай улсын малчид хэд дахин өснө гээд бодоод үз. Гэтэл өнөөдөр манай малчид нутаг дэвсгэр дээр багтаж шингэхээ болиод байна. Энэ нь мал аж ахуйд хямрал авчирна.
Гадаадаас ирэх монголчууд манайхнаас мэргэжил чадвараар илүү байх магадлал ихтэй тул ажил, байр суурийг булаан авч, шахан түрж байх болно. Ажилгүйдэл, эмх замбараагүй байдал газар авна. Монгол улс шилжин ирэгсэдэд тэтгэмж, орон сууц гэх зэрэг тусламжийг олгох үүрэг хүлээхээс гадна, өргөн хэмжээний цагаачлал зохион байгуулах гэж мөнгө зараад эхлэхээр юу болох вэ. Гадаадаас монголчууд олноор ирснээр эдийн засаг тогтворгүйжиж, мөнгөний ханш унаж, бизнесийн тааламжгүй байдал үүсч, амьдралын түвшин доройтно. Израйль улс бол Америк, Баруун Европын баян еврей нарын мөнгө. Гэтэл манайд туслах баян монгол олдоно гэвэл үлгэрийн далай.
Өвөрмонголчуудыг хятад гэж үздэг халхууд, өөрсдийгөө бусад монгол угсаатнаас дээгүүр тавьдаг буриадууд эв найртай амьдарч чадна гэж үү. Янз бүрийн зөрчил үүсч, угсаатны үл ойлголцол дээр үндэслэсэн мөргөлдөөн, хүчирхийлэл гарч ч болох юм. Энэ бол улс төрийн хувьд сүйрэл л гэсэн үг. Соёлын ялгааг аваад үз. Гадаадаас ирэгсэдэд монгол хэлийг яаж эзэмшүүлэх вэ? Халх аялгуу хамгийн төгс дээд гэх үү. Эсвэл монгол бичгийн хэлээр ярих юм уу, шинэ хэл зохиох уу. Буриадуудтай оросоор харилцсаар, оросжиж ууссан тэдний жишээг дагах уу. Үл ойлголцол үг хэлнээс л эхлээд гараад ирнэ. Мөн харь орнуудад хавчигдаж хяхагдсан гэсэн үндэслэлээр монголчуудыгаа дуудахад хүрэх тул хөршүүд үүнд дургүйцнэ. Том гүрнүүд ч хөршүүдийг аялдан дагалдана. Ингэхээр гадаад харилцаа яаж хөгжих вэ.
Нөгөөтэйгүүр, уриалаад уриалаад Монголд нэг ч монгол туургатан ирэхгүй байж мэдэх юм. Дээр хэлсэн, манай улс орны байдал ямар байгаа билээ. Монгол туургатнууд бие биедээ хэр их хайртай билээ гэж. Бас тэдний хувьд байгаа газар нь төрсөн нутаг, эх орон болохоос
Монгол улс бол харь орон, манай иргэд харь хүмүүс. Тэдний байгаа газар ч угтаа бол монгол нутаг. Тэр монгол нутагт монгол хүн амьдрахгүй болгож, харийн түрэмгийлэгчдийн хойч үед бэлэглэнэ гэдэг эх оронч гэх нь байтугай, харин ч эсрэг сэтгэлгээ мэт. Хилийн чанадын тэр монгол нутгуудад үлдэхийн төлөө, тэр нутгуудыг харийнханд алдахгүйн төлөө монголчууд амь хайргүй тэмцэж ирсэн. Гэтэл тэр нутгуудийг өөрсдөө өгчих хэрэг үү.
Монголд харин ямар хүмүүс эхний ээлжинд ирэх нь тодорхой. Монгол гэж паспорт дээрээ сийлүүлсэн ч, цэвэр "ари" хятадууд Өвөрмонголд олон буй. Тэд ёстой л сая саяараа Монголд ирэхээс буцахгүй. Мөн монгол гаралтан гээд Афганаас террорист этгээдүүд орогнох гээд ороод ирэхийг хэн байг гэхэв. Монголд тагначихаар зүйл байдаг юм аа гэхэд тагнуулууд мөн монгол туургатан дүрээр орж ирнэ. Бүх монголчуудыг нүүлгэн суурьшуулах мөрөөдлийн ирээдүй ийм л байна.

Орос, Хятадаас далайд хүрэх гарц нутаг авах хэрэгтэй

Бүх монголчуудыг Монгол улсад суурьшуулах нь үнэхээр аврал мэт санагдана. Сүүлийн үед манайхан харийнханд газар нутгаа өгөх юм уу, худалдчихаад тэгж олсон хэдэн төгрөгөө идээд гэдсээ илээд хэвтэж байх мэт зүйлийг ярих болсон. Иймэрхүү мунхагууд олширвол монголчууд амьтад адил сөнөж мөхөхөд ядах юмгүй. Харин энэ газар нутгаа харийнхандаа бус монголчууддаа л өгөх, зориулах хэрэгтэй билээ.
Буриадын олон зүтгэлтэн хорьдугаар зуунд Монголын эв нэгдлийн санааг мандуулж ирсэн, өнөөдөр ч хэвээрээ байна. Бүх буриадуудыг Буриадын БНУ-д ирүүлж, титул үндэстний хувийг өсгөн, унаган хүн амын байр суурийг бэхжүүлэх "Ордын хөдөлгөөн" үйл ажиллагаа явуулж байна. Хорьдугаар зуунд буриадууд хэд хэдэн удаа Монголд олноор нүүн ирж байв. Буриад зон монгол түмний эв нэгдлийг эрхэмлэдэг сэтгэлдээ хөтлөгдөн юун түрүүн Монгол улсад шилжин суурьшиж эхлэх магадлалтай.
Өвөрмонголчууд 1910-аад болон 1940-өөд онд Монгол улсад нэгдэх хүслээ илэрхийлж, мөн нүүн ирж сууж байснаар нь сум хүртэл байгуулж байв.
Өнгөрсөн зууны 30, 40-өөд онд гарамгай эх оронч Дэмчигдонровын удирдлагын дор тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж байсан. Өвөрмонголчуудын үндэсний үзэл сүүлийн үед их сэргэж, мөн Монгол улсад маш элэгтэй болсон. Өвөрмонголчууд Монгол улсад ирэхийг хүсэх нь дамжиггүй.
Тува 1910-аад он хүртэл ямагт Монголын бүрэлдэхүүн хэсэг байсан ба 20-иод онд Монгол улстай нэгдэх тэмцэл гаргасныг оросууд нухчин дарсан. 40-өөд он хүртэл Буриадын нэгэн адилаар Монголд нэгдэх үзэл тэнд хүчтэй байв. 90-ээд онд монгол үндсээ сэргээх тэмцэл үүсэхэд оросууд нухчин дарж, тэнд зохиомол хямрал үүсгэж, монголчуудын эсрэг турхирах болсон. Хэрэв тувачуудыгаа аваад ирвэл монгол хоорондын зөрчил арилна. Хил залгаа Алтайн БНУ-ын ойрдууд, мөн алс холын Халимагийн болон Афганы монголчуудыгаа ирүүлж, бүгдээрээ элэг бүтэн амьдарцгаахсан. Үүнийг хүсэхгүй монгол хүн бий гэж үү.
Монголчууд ирснээр эдийн засаг хүчирхэгжинэ. Буриад, Халимаг, Өвөр Монголоос үйлдвэр, үйлчилгээ, бизнес, шинжлэх ухааны чадварлаг мэргэжилтнүүд ирж, УААА-г шинээр зохион байгуулж, хямралаас гаргахад хувь нэмрээ оруулна. ОХУ, БНХАУ-аас монгол гаралтан мэргэжил сайтай ажиллах хүч ирнэ. Аж үйлдвэр, уул уурхай, их барилга сэргэж, шинэ салбарууд үүсч, хот суурингууд баригдана. Малыг хашиж өсгөх туршлагатай Өвөр Монголчууд, эрчимт мал аж ахуйн уламжлалтай Халимагууд манай өнөөдрийн бэлчээрийн натуралист арга барилыг үндсээр нь өөрчлөхөд тусална. Манайхтай ижил нөхцөлд газар тариаланг үр дүнтэй хөгжүүлж ирсэн Өвөр Монгол, Халимаг, Афганы тариаланчид ХАА-г өөр түвшинд хүргэнэ. Монгол хэл соёл төсөөлөхийн аргагүй өндөрлөгт гарч, хөгжиж баяжина.
Энэ зохих хэмжээний баталгаатай, хүлээн зөвшөөрөгдсөн газар нутаг дээрээ аль болох олон монголчуудыг байлгах нь л үндэстний насыг уртасгана. Хэрэв ирээдүйд их гүрнүүд дэлхийн газар нутаг, баялагийг тэгш хувааж авах санал дэвшүүлбэл зөвхөн өнөөгийн Монгол улсын иргэд (3 саяас илүү өсөхгүй байх магадлалтай) багахан газар нутаг авч өчүүхэн дээрээ өчүүхэн болно. Хэрэв арав, хорин саяулаа байвал тийм байдалд хүрэхгүй.
Харин ч газар нутгийн өөр нэгэн чухал асуудлыг дэвшүүлж тавих хэрэгтэй. Бүх Монголчуудыг Монгол улсад нүүлгэн шилжүүлэхтэй холбогдсон чухал асуудлыг дэвшүүлэх шаардлагатай. Олон сая Монголчуудыг авчрахад үндэстэн маань их хэмжээний газар нутгаа алдахад хүрч байна. Харийн түрэмгийлэгчид Монголын аль сайхан нутгуудыг эзлэн авч байсан билээ. Байгаль нуур, Соён, Алтай, Хянганы нуруу, Өмнийн их говь, Хөх нуур, Ижил мөрний сав газар асар их баялаг, хэтийн төлөвтэйгээ орхигдох болно. Тэгэхээр компенсаци болгож, Хятад, Оросын хилийн дагуу буфер бүс маягтайгаар далайн гарцад хүрэх коридорыг гаргаж өгөхийг тус улсуудаас хүсэх, шаардах хэрэгтэй юм. Орхигдсон газраас хэмжээгээр бага боловч, Монголын хувьд стратегийн их ач холбогдолтой уг коридор манай түгжигдмэл, хязгаарлагдмал байдлыг эгнэгт арилгах учиртай.
Энэ мэтчилэн бүх Монголчуудыг нүүлгэн суурьшуулах нь бидний хамаг асуудлыг шийдэж өгч, ирээдүйг маань жинхэнэ гэрэл гэгээтэй байлгах мэт санагдана.

Эсрэг тэсрэг байр сууриудыг тэмдэглэсэн Ч.Мөнхбаяр

“Алаг хорвоо” сонин. 2001 он

2012 он - Өмнөд монголчуудын жил болох учиртай

2012-01-19T17:07:00.005+09:00

Нэгдсэн Монгол улсыг байгуулахад оройлон оролцсоных нь 100 жилийн ой болно

1. Дэлхийн монголчууд нийлж Нэгдсэн Монгол улсаа байгуулжээ

Үндэсний ухамсар сэргэж, эрх чөлөөний тэмцлүүд гарах болсон, шинэ засгийн гэх колоничлолын хорт бодлого хэрэгжсэн, 1891 онд улаан малгайтны хядлага гарсан, 1895 онд Манж Чин, 1905 онд Орос Японтой дайтаад ялагдсан, 1904 онд Төвдөд Английн цэрэг цөмрөн орж, хоёр хөршийн талаарх ойлголт өөрчлөгдөхөд хүргэсэн гээд Нэгдсэн Монгол улсыг байгуулсан их хувьсгалын тохироонууд бүрэлдэж байсан билээ.
1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд эхэлсэн гэж болох монголчуудын ҮЭЧХ улам эрчимжжээ. Синхайн хувьсгалын нөлөөнд ч автан үүсээгүй, хэсэг нь ч байгаагүй гэдгийг хэлэх хэрэгтэй.

1905 онд Далай ламд бараа болон явж байсан хүүг нь манж нар хэлмэгдүүлэн цаазалж, сүрдүүлэн номхотгох гэхэд нь тусгаар тогтнолын төлөөх үзэлтэн Чин ван Ханддорж жинсээ хага цохиж, монголчуудыг Манж Чингийн дарлалаас салгахын төлөө амь биеэ зориулна хэмээн андгайлж, тэмцлийн идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах болсон билээ.
Энэ мэт зүтгэлтэн цөөнгүй байсан агаад 1907 онд Богдын ордонд зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Улмаар халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэв. 1909 онд Богдын лүндэнд үндэсний эрх чөлөөний санааг оруулав. Монгол туургатан даяараа Богдод мөргөж, даяанчлан ирж хүндэтгэдэг, өргөл барьдаг асан тул түүний нэр нөлөөг ашиглах нь багагүй ач холбогдолтой байлаа. Мөн дэлхийн гүрнүүдийн бодлогыг судалсны дүнд, Хаант Оросоос тусламж авах чигтэй болсон байв.
1911 оны зун монгол туургатан ноёд нууц уулзалт хийж, тусгаар тогтнолын асуудлыг нарийвчлан хэлэлцэв. 1911 оны эцсээр Учаний бослогын талаар шуурхай мэдээ сонсонгуутаа "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж амбан Сандоод мэдэгдэн, татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж (ихэнх нь Ханддорж вангийн нутгийнхан бөгөөд, мөн Оросын 300 казак цэрэг ирсэн байв), Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, цэргүүд аргагүй бууж өгчээ.
Тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, түр Засгийн газраа байгуулсан монгол туургатан язгууртнууд улсад нь зэргэлдээ бүх монгол зоны нутгууд хамрагдана гэдэгт огт эргэлзэхгүй байв. "Нэг улс-нэг үндэстэн-нэг хаан" гэсэн баримтлаптай байж, Өвөр Монгол, Барга, Ил тарвагатай, Хөх нуурын монгол ноёдод тусгаар тогтносон тухай мэдэгдэж, улс байгуулахад цэрэг хэрэгтэй хэмээн зарлаж, мөн тэр бүс нутгуудыг буюу хязгаар нутгуудыг хамгаална, чөлөөлнө гэж ойлгуулсан юм. Чингэхэд Барга, Өвөр монголын 38 хошуу /49-өөс/, Ил Тарвагатайн 26, Хөх нуурын 24 хошуу Богд хаант улсад нэгдэж буйгаа илэрхийлэн дагаж, цэрэг татаж, татвар гаалиа тушааж, холбогдох өртөөг байгуулах болсон билээ. Нэгдээгүй ноёдыг шууд урвагч, дайсан гэж тодорхойлох нь учир дутагдалтай бөгөөд, зарим нь: нэгэнтээ Орос, Япон хоёр Монголыг нөлөөний хүрээндээ хуваасан байдал буй тул одоохондоо ийнхүү нэгдэх нь боломжгүй, бидний хувьд Японыг түшиглэх нь өлзийтэй байна гэсэн байр суурийг илэрхийлж байсан бөгөөд тэдэнтэй ч Хүрээний ЗГ нөхөрсөг харилцаа, хамтын ажиллагаатай байсан юм. Ар Монголоос тасарч, Хятадыг дагасан Балт ван зэрэг урвагчид ч байсан.
Хөлөнбуйрын баргууд 1912 оны эхээр бослого гаргаж, Дамдинсүрэн тэргүүтэй баатрууд шинэ Хятад улсыг сөрөн Монголд дагаар орж, хүчин зүтгэсэн. Хорчин хошууны Удай ван, Раашминжүүр ван, Насан-Арвижих ван, Найман хошууны Сүжигтбаатар ван нар Хүрээний тунхаг бичгийг аваад нууцаар хуралдан, улмаар нэгдсэн Монголыг байгуулахад идэвхийлэн зүтгэсэн байх жишээтэй. Хаант Орос улсаас буриад, халимагууд ч их үйл хэрэгт оролцон, нийт монголчууд хамтдаа бадраан мандуулсан их хувьсгал мөнөөс мөн билээ.

2. Их гүрнүүд эсэргүүцэж байсан ч Бүх Монголоо цэргийн хүчээр чөлөөлж эхэлжээ

Олноо өргөгдсөн Монгол улсыг байгуулж, тусгаар тогтнолын гал голомтоо эмхлэн төвхнүүлж, Ар монголыг чөлөөлөх байлдаан тулалдаан ч хийж байхад Зүүн өмнөд хязгаар буюу Өвөр Монголд Хүрээнээс цэрэг ирэхийг хүлээлгүй, Манж Чингийн засаглалыг шууд өвлөн захирахыг оролдсон хятадуудын эсрэг бослого, тэмцэл өрнүүлж байв. Хятадын тал энэ бүхнийг хүчээр нухчин дарж залхаан цээрлүүлэхийн тулд 6 замаар хуягт, 146 их буу, 90 шүрших буутай, 6 түмэн цэргийг илгээсэн бөгөөд тэд туйлын зэрлэг балмад авирлаж, харгислан түйвээж эхэлжээ. Учир иймд Монголын 10 мянган цэрэг 5 замаар давшжээ. Ихэнх нь Өмнөд Монголын цэрэг дарга байсан бөгөөд, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Хатанбаатар Магсаржав, Хайсан гүн, Чагдаржав ван, Удай ван, Тогтох гүн, Бавуужав гүн, Сумъяа гүн, Найданжав ван, Насан-Арвижих ван, Чимэдцэрэн ван, Мөрөнхан, Зүтгэлт, Галсандондогням нарын эх орончид, язгууртнууд захирч явжээ.
Өмнөд монголчууд тийнхүү гол үүрэгтэй байсанд олон учир шалтгаан буй. Асуудлыг гэрээ хэлэлцээрийн замаар шийдвэрлэнэ, цэргийн ажиллагаа явуулж болохгүй гэж Орос гүрний зүгээс шахан дарамталж байсан агаад, манай тал Монгол улсын цэрэг бус, Өмнөд Монголын сайн дурынхан байлдааны ажиллагаа явуулж байна гэх зэргээр тайлбарлан хаацайлж, чөлөөлөх бодлогоо хэрэгжүүлж байжээ.
Хоёр хөнгөн их буунаас өөр гавьтай зэвсэггүй, 32 баатраар удирдуулсан морин түмт хятад цэргийг байнга давамгайлж, Цахар, Шилийн голыг бүрэн чөлөөлж, Монгол улсад нэгдээгүй байсныг нь нэгтгэж, зарим газраар Цагаан хэрэмд тулж, 58 удаа тулалдаж, Хөх хотын төлөөх тулалдаанд ялалт байгуулаагүй ч ахин дайрч ялах төлөвлөгөөтэй байтал их гүрнүүд саад тотгор учруулж таслан зогсоосон билээ.
Юань Ши Кай цус харвах дөхөж, Бээжин хотод ч аюул учирч мэдэх нь гэж түгшиж байсан аж. Тэгвэл II Николай хаан монголын импэриализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан хэлдэг байжээ. Монгол нэгдэх явдлыг гаргуулахгүй гэж Япон өөрөө ч чармайж, Орос, Хятадад ч дарамт үзүүлж байлаа.
1912 оны 10-р сард Орос манай талд шахалт үзүүлж, Бүх Монголын улс байгуулахаас татгалзсан гэрээнд гарын үсэг зурахаас өөр аргагүй болгосон ч эх орончид маань дипломат ов мэх хэрэглэн янз бүрээр зохицуулж, 1913 оны эхээр 5 замын цэргийг хөдөлгөж байсан билээ. Хожим Москва, Өвөр Монголоос цэргээ татахгүй бол зэвсгээр туслахгүй, хатуу арга хэмжээ авна гэхчлэн аргагүй байдалд оруулж байв. Хаант Оросын заналхийлэл, зэвсгийн гачаал, Хятад улс өөр чиглэлээр Ар Монголд халдан довтлох аюул (үүнээс сэрэмжлэн ар монгол цэргүүд нутгаа сахиж үлдсэн агаад, 1913 онд Шинжаанаас халдан довтолж магадгүй болсон тул Орос Дээд Үдээс хасаг цэргийн анги, Бийскээс 3000 явган цэрэг, их бууны ангийг Ховд руу илгээж байсан) зэргээс шалтгаалан цэргээ татахаас өөр аргагүйд хүрсэн эмгэнэл буй. 1913 оны 2-р сард Орос ДИУ /Дундад иргэн улс/-тай гэрээ байгуулж, Өвөр монгол бол Хятадын дотоод муж, Ар монгол бол өргөн автономитой тул тийш Хятадын цэрэг, захиргаа, колонистуудыг оруулж болохгүй гэх зүйлүүдийг Бээжингээр хүлээн зөвшөөрүүлжээ.
Удалгүй Орос дэлхийн дайнд татагдан орж суларснаар хятадын импэриалистууд болон Монгол улс дахь 5-р цувааныхан нь толгой өндийлгөн хуйвалдаж, их гай гамшгийг учруулах болов. Улмаар 1919 онд Цэрэндорж-Бадамдорж-Богдын гурвал Хятадын цэргийг урьж ирүүлэн, Монголын автономийг устгуулжээ.
Үүнд удтал бэлтгэсэн үйл ажиллагааны нэг хэсэг нь - урьд Монголын түүхэнд гарч байгаагуй их улс төрийн аллага байв. Чин ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимэд, Хан Намнансүрэн, Ван Чагдаржав, Хан Дашням, Да лам Дашжав, Ван Гончигсүрэн, Хан Содномравдан, Ван Гомбосүрэн, Дотоод хэргийн дэд сайд Равдан, Сахалт лам Бөхбаян нарын удирдагч, зүтгэлтнүүдийг хорлож алсан төдийгүй, албанаас халах, нэр сүрийг гутаах, алс газар илгээх, Ар Монголоос хөөх, хуурамч хэрэгт холбогдуулах зэргээр хорлож байв. Хятадын түрэмгийлэгчдийн эсрэг бослого дэгдээх гэсэн Манлай ван Дамдинсүрэн баригдан тамлагдаж, босоогоороо нөгчсөн ...
Монгол эх орончдын зориг сүр мөхсөнгүй. Зевлөлт, цагаантан, Японыг түшиглэн Их Монгол улсаа байгуулна гэсэн хүчнүүд буй болж, хятад эзэрхийчүүдийг тал талаас нь хиар цохин хөөж байсан билээ.

3. Өмнөд Монгол баатруудаа хүндлэн дээдэлж явцгаая!

Үндэсний их хувьсгалыг мандуулан бадруулахад нийт монголчууд хүчин зүтгэсэн билээ. Ялангуяа өмнөд монгол ахан дүүс маань үнэлж баршгүй их гавъяаг байгуулж, хувьсгалын нэгэн гол хүчин зүйл болж асан. Чөлөөлөх цэрэг жанждын маань олонх нь, Богд хаанаас баатар цол хүртэгсдийн ч олонх нь, хувьсгалын гол зүтгэлтнүүдийн ч олонх нь өмнөд монголчууд байсан. Яагаад гэвэл, угаасаа монголчуудын олонх нь тэд, Бүх Монголын гол хэсэг нь тэд байсан юм. Нэгдсэн Монгол төвхнөхөд бүх юманд тэд олонх болж байсан юм.
2012 он бол монгол туургатны эв нэгдлийн он, өмнөд монголчуудын он байх ёстой. Учир нь, 1912 онд буюу 100 жилийн өмнө Нэгдсэн Монгол улсыг байгуулахад өмнөд монголчууд оройлон зүтгэж явжээ.
Гэтэл 100 жилийн ойг угтан, Богд хаан л хувьсгалыг зохион байгуулчихсан, тойрон хүрээлэгч хэдэн ноёд хамжилцсан гэх суртал ухуулга хийж, Халхын хавтгайд л монголчууд байдаг байсан гэх хорт санаагаар тархи угааж, бусад монголчуудаа үгүйсгэн хэлмэгдүүлж, гомдоон түлхэж байгаагаас бус, өмнөд монголчуудын ач гавъяаг бараг дурсахгүй байна. Зүй нь, 100 жилийн ойн өмнө, бүх баатруудаа сурталчлан шүтүүлж, Өмнөд Монгол, Буриад, Тува, Халимагаас өргөн бүрэлдэхүүнт төлөөлөгчдийг урьж, нийт монголчуудаа баясган цэнгүүлэх зохион байгуулалт хийх ёстой бус уу. Бөх барилдуулахад цол өгнө өгөхгүй гэснээс өөр олигтой чимээ дуулдахгүй л байна. Харин ч бүр 12.29 бол муу муухай, хужаа хувхай өдөр гэсэн ухуулгачдыг гаргаж ирсэн байна. Монгол баярыг хужаа баяр гэдэг, хужаа баярыг монгол баяр гэдэг цаг ирж дээ хөөрхий.
Өчүүхэн энэ нийтлэлдээ 1911-1915 оны Нэгдсэн Монголын их хувьсгалд оролцсон өвөрлөгч баатруудыг дурдан дурссу.
Хайсан гүн их хувьсгалын гол зүтгэлтнүүдийн нэг билээ. Монгол улс тусгаар тогтносны дараа Ханддорж ван, Чимэдцэрэн да ламтай хамт онцлогдон хөхиүлэгдэж байсан, тулгын гурван чулууны нэг ээ.
Зост чуулганы Харчин хошуунд 1857 онд төрсөн. Хятад колонистуудын эсрэг зэвсэгт тэмцэлд идэвхтэй оролцож байгаад, Оросын нөлөөн дорхи Харбин хотод дүрвэн, монгол үндэстэнд тустай ажил үйлсэд хувь нэмрээ оруулж, “Монголын сонин бичиг” сониныг гаргалцаж байв. 1907 онд Ар Монголын эх орончидтой танилцан бүлхэмдэх гэж Хүрээнд ирж, Ханд ван, Цэрэнчимэд лам нартай анд бололцож, тусгаар тогтнолын төлөө хамтран тэмцэгчид болов. Монгол туургатан эх орончид энэ санаагаа 1911 оны хавар Богд хаанаар дэмжүүлэх явдалд хүчин зүтгэж ирэв.
Хувьсгалын дараа Монголын төрөөс түүнд нутаг, албатууд хуваарилж, гэр бүл, төрөл төрөгсдийг нь ирүүлэн төвхнүүлж байв. Баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйлсийг удирдалцав. Зүүн хязгаар буюу Өвөр Монголыг чөлөөлөх таван замын цэргийг захиралцан одов. Дотоод яамны өндөр албан тушаал хашиж, гурван улсын хэлэлцээрт зарчимчаар оролцов. Уг хэлэлцээрийн дараа, Хятадтай тохиролцсоны дагуу өвөр монголчуудыг шахан буцаах болсон бөгөөд, Хайсан гүн буцсаны дараа удалгүй нас баржээ (1917).
Манлай баатар Дамдинсүрэн. XVII зуунд Хөлөнбуйрт Сэцэн хан аймгаас нүүж очигсод бол баргууд юм. Барга, Цахар, Түмэд (Хөх хот), Ховд, Тагна Урианхай, Дариганга бол Манжийн захиргаанд шууд харъяалагддаг нутгууд байлаа.
1908 онд Ханддоржтой танилцан, хамтран ажиллах болсон Дамдинсүрэн, Хүрээнд тусгаар тогтнол зарлагдангуут шууд 1912 оны эхээр бослого гарган, Баргыг Нэгдсэн Монголын өнөр бүлд багтаан оруулж байсаан. Гадаад яамны дэд сайд байж, идэвхи санаачилгатай ажиллаж байв. Ер нь бараг бүх яамны дэд сайдууд өмнөд монголчууд байсан юм.
1912 онд Баруун хязгаарыг тохинуулах сайд болж, Ховдыг чөлөөлөх үйлсийг удирдав. 1913 онд таван замын цэргийн ерөнхий командлагч боллоо. 1915 оны хэлэлцээрийн дараа таван замын цэргийг буцаах, тараах, хүсэмгүй бөгөөд хүнд үүргийг ч түүнд оноожээ.
Хиагтын гэрээг түр зуурын л явдал хэмээн үзэж, монгол туургач бодол, төлөвлөгөөгөө хэзээ ч орхиогүй тэр, 1919 онд автономийг (үнэн хэрэгтээ Оросын ивгээл дорхи тусгаар тогтнол) устгасны дараа зэвсэгт бослого зохион байгуулах гэж яваад, урвагчдаас болж илчлэгдэн, эмгэнэлтэйгээр эрсэдсэн.
Бодлогот баатар Цэнд гүн. Манлай баатар Дамдинсүрэнгийн хамт Монголын төрд дагаар орон зүтгэхээр ирэгсдийн нэг, 1875 онд төрсөн дагуур хүн. Ховдын тулалдаан, таван замын тулалдаанд эрэлхгээр оролцож, Бодлогот баатар цолоор шагнуулжээ. Гадаад яамны дэд сайдаар ажиллаж байв. Мөн “Монголын нууц товчоо”-г хятад хэлнээс орчуулах зэрэг, эрдэм соёлд тустай үйлийг бүтээж байв.
Удай ван. Жирэм чуулганы дэд дарга, Хорчин өмнөд хошууны засаг ноён Удай, Хорчин хойд хошууны засаг ноён Раашминжүүр, дүү Бөхбаяны хамт Нэгдсэн Монголын үйл хэрэгт нэгэн сэтгэлээр зүтгэсэн билээ. Хүрээний цэрэг ирэхийг хүлээлгүй, хятадын харгисуудын эсрэг том бослогыг дэгдээж байв. Кайлугийн тулалдаанд 5000 цэрэгтэйгээр Хятадын 15 мянган цэргийн эсрэг 20 хоног үзэлцэж байлаа. Аргагүй давуу хүчинд дийлдэж, Ар Монголд иржээ.
Ингээд олноо өргөгдсөн Монголын төрд зүтгэж, Цэргийн яамны дэд сайд болж, таван замын цэргийг удирдалцаж, гурван улсын гэрээнд оролцжээ. Ташрамд энэ үгүүлэлд дурдагдсан хүмүүс зүтгэлтнүүд Хиагтын гэрээнд оролцохдоо, Орос, Хятадын саналыг огтхон ч хүлээн зөвшөөрөлгүй, гагцхүү Их Монголын бүрэн тусгаар тогтнолын төлөө тууштай зогсч байсан билээ. Уг гэрээг аль аль тал нь өөрийнхөөр ойлгон, монголчууд Ар Монголын хүрээний тусгаар тогтнол, оросууд Оросын ивгээл дорхи өргөн автономи, хагас протэкторат, хятадууд бараг бүх Монголыг дотоод муж болгов гэж төсөөлж байв. Гэрээний дараа Удай ванг нутаг буцааснаас хойш сураг алдарчээ.
Сахалт лам Бөхбаян. Удай вангийн дүү, олноо сахалт лам хэмээн алдаршсан энэ хүн өдгөө бараг бүрэн мартагджээ. 1916 оны Цагаан сараар Монголын их урвагч, Хятадын их эх оронч Ши Янь Шань Б.Цэрэндорж хятад төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ. Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ.
Зоригт баатар Тогтох. Жирэм чуулганы Горлос хошуунд 1863 онд төржээ. 1894 онд хятад түрэмгийчүүдийн эсрэг зэвсэгт тэмцэл үүсгэж, ялангуяа 1906-1910 онд идэвхжиж, 23 (100 ч гэдэг) удаа байлджээ. 1907 онд баригдсан ч, оргон мултарч чаджээ. Манжийн үед Ар Монголд ирэх гээд чадаагүй тул Орост улс төрийн орогнолоор суужээ. Олноо өргөгдсөний дараа Хүрээнд ирэхэд нь, түүнийг монгол үндэстнийхээ төлөө тэмцсэн баатар хэмээн угтаж, Зоригт баатар цол, Цэргийн яамны албан тушаал, хашаа байшин олгож, ар гэрийнхнийг нь авчруулж хүндэтгэж байжээ. Ховдыг эзлэх тулалдаанд гавъяа байгуулж, түшээ гүн болжээ. Баатар Тогтохын үзлээр хүмүүжсэн, өргөмөл хүү нь болох нэрт зохиолч, төр нийгмийн зүтгэлтэн С.Буяннэмэх монгол туургатныг нэгтгэх үйлсэд идэвхийлэн зүтгэж явсан гавъяатан билээ.
Баяр гүн. Тогтох баатрын баруун гар болж явсан эрэлхэг дайчин. Ямар ч аюулаас үл айж эмээх тул, Богд хаанаас Түрэмгий баатар цол хүртсэн. Монгол улсыг бадраах үйл хэрэгт их гавъяа байгуулсан тэрбээр Хиагтын гэрээг хүлээн зөвшөөрөөгүй. Өмнөд Монголын зарим эх оронч Монгол төрийн аргагүй шийдвэрийг хүндэтгэн дагасан бол, зарим нь Нэгдсэн Монголын үйлсээс ухарснаас нэр төртэй үхсэн нь дээр хэмээн тэмцэж байсан юм.
Баяр гүн Нармай Монгол улсыг байгуулах хэрэгт оролцож, автономийг устгасан хятадын түрэмгийлэгчдийг даран сөнөөхөд цолгорон баатарлаж явав. Энэ үед Зөвлөлтийн улаантантай холбооцон, дэмжлэг авсан эх орончдын хүч тодрон гарч ирээд байв. Харин Нармай Монголынхон цагаантантай холбооцсон байлаа. Аль аль нь л Монгол улс үндэстнийхээ төлөө гэж чин сэтгэлээр итгэж зүтгэж явсаар, гарцаагүй сөргөлдөн мөргөлдсөн нь эмгэнэлтэй.
Хиагтыг чөлөөлсөн МАН-ынхан руу Унгэрнийхэн довтлоход түрэмгий баатар Баяр аюумшигтай хэмээн алдаршсан цахруудыгаа дагуулан хамгийн түрүүнд давшсан агаад, суманд оногдон, шархаа даалгүй нас баржээ.
Ялгуун баатар Сумъяа. 1874 онд төрсөн, өөлд хүн юм. Ил Тарвагатайд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг өрнүүлж, зэвсэгт тэмцэл хийж байсан. Олноо өргөгдсөн Монгол улсад нэгдэн зүтгэхээр, Хаант Оросын нутгаар дамжин, хүнд хэцүү аялал хийж байж, Хүрээнд ирж байсан.
Тэгэхэд Сумъяаг гүн болгож, 10 гаруй хамтран тэмцэгчдэд нь хэргэм шагнажээ. Таван замын цэргийг захиралцан, Чуулалт хаалга хүртэл давшиж явжээ. Ялгуунбаатар цол, үе улиран залгамжлах засаг ноёны хэргэм, хамжлага ардуудаар шагнуулж байв. 1915 онд бэйс болжээ.
Ардын намынхны чөлөөлөх тэмцлийг эхнээс нь дэмжиж, Хиагтын тулалдаанаас хамтын ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Цөөнгүй тулалдаанд оролцож ялан, 1922 онд бэйл хэргэмээр шагнуулж байсан билээ.
Бавуужав гүн. 1875 онд Зост чуулганы Түмэд Монголжин хошуунд төржээ. 1891 онд гэрийнхэн нь Улаан малгайтны урвалгаанчид гэх улайрсан хятад алуурчдын хядлагаас (150 мянган монгол хүнийг хүйс тэмтрэн, цогцсыг нь эвдэж мөчлөн овоолсон) дайжин Мүгдэн орчмын Зангуутай сууринд суурьшсан байна.
Орос-Японы дайны үеэр Бавуужав алсдаа үндэсний тэмцэлд япончуудыг түшиглэх нь зүйтэй гэж үзэж, хамтран ажиллаж байжээ. Зэвсэгт тэмцлийг өрнүүлсээр, 1912 оны 9-р сард Ар Монголд зүтгэхээр орж ирэхэд, үндэсний үйл хэргийг нь үнэлж, түшээ гүн цолоор шагнажээ. Ховдыг чөлөөлөх үйлсэд Харчин гүн Бавуужав баатар гавъяа байгуулсан. 1913 оны чөлөөлөх дайнд Даригангын чиглэлээр 2000 цэрэг удирдан явж, мөн баатар гавъяа байгуулав.
Гурван улсын хэлэлцээрийг эс зөвшөөрч, манлай баатар Дамдинсүрэн цэргээ тараах учиртай болсныг хэлэхэд “Өвөр монгол бид чинь үнсэнд хаясан шалз шиг болох нь уу!” гэж бачимдан харуусч байжээ. Тэрбээр Хүрээний тушаалыг эс даган, зэвсэгт тэмцлээ үргэлжлүүлжээ. Япончуудтай холбоо тогтоож, зарим тусламжийг авч байв. 1916 онд тулалдаанд амь үрэгджээ. Цэргийнх нь үлдэгдэл орох байх газаргүй хэрж явсаар, дээрэмчин хулгай нар гэгдэн цаанаасаа ч хятадуудад цохиулж, наанаасаа ч монголчуудад цохиулж, устсан эмгэнэл буй.
Норимпил гүн. Бавуужав баатрын шадар хамтран зүтгэгч энэ хүн Монгол улсыг байгуулахад баатар гавъяа байгуулжээ.
Хиагтын гэрээг үл зөвшөөрөн, тэмцлээ үргэлжлүүлж байсаар, Нармай Монголын хөдөлгөөнд нэгджээ. Ташрамд, ар монголчууд Нармай Монголын хөдөлгөөнийг дэмжээгүй гэх буруу ойлголт байдаг. Хиагтын гэрээг зөрчив гэж Орос буруушааж, Хятад түрэмгийлэх аюул байсан, Нармай Монгол хөдөлгөөнийхөн цөөнгүй ноцтой алдаа гаргаж байсан ч ихээхэн дэмжиж, амь бие хайргүй зүтгэсэн болно...
Нармай Монголын ЗГ-ын тэргүүн Нэйс гэгээн (шарын шашинд 4-рт орох зэрэг дэв) Мэндбаяр, Норимпил гүн нар цэргүүдийн хамт Буриадад нэлээд саатсан юм. Холбоотон нь болох атаман Семёнов тэднийг ямар зорилготой нь мэдэгдэхгүй, янз бүрийн арга саам хийн саатуулаад байв.
Учир иймд казакуудтай эвдрэлцэн байлдаж, атаман Семёновын шадар хүн гэнэрал Левицкий ч энэ тулалдаанд амь үрэгдэж, улмаар Мэндбаяр, Норимпил нар цэрэгтэйгээ Хиагтын зүг хөдөлжээ. Хиагтын хятад цэргийн удирдлага цус урсгалгүй, найрамдлын гэрээ байгуулж, та нарыг хандсан зүг рүү тань саадгүй нэвтрүүлье хэмээхэд тэд Монголын эх оронч хүчнийхэн рүү очиж нэгдэхийг эрхэм болгож зөвшөөрчээ.
Усанд орж байхад нь зэвсгийг нь хулгайлан авч, ичгүүргүй мэхлэгчид болохоо харуулсан хятадууд Мэндбаяр, Норимпил нарыг цаазалсан юм. Тэгэхэд Мэндбаяр гэгээн тайвнаар бясалгаж, Норимпил гүн хэнэг ч үгүй тамхи нэрэн зогсож байжээ.
Гончигсүрэн ван. Хорчин зүүн гарын засаг ноён Гончигсүрэн 1887 онд төржээ. Тэрбээр цэл залуухан насандаа цагаагчин гахай жилийн (1911) хувьсгалыг талархан дэмжих хөдөлгөөнийг Өвөр Монголд зохион байгуулалцаж байжээ. Ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд байлаа. Зөвхөн Оросыг түшиглэх хараат, хязгаарлагдмал байдлаас гарах, Япон болон олон улстай хамтран ажиллахыг эрэлхийлэгсдийн нэг байв. Да лам Цэрэнчимэдийн хамт нууцаар Япон руу явж байсан агаад, урвагчдын мэдээлснээс болж, Харбинд тэднийг оросууд саатуулан буцааж байлаа.
Бинт ван хэмээн алдаршсан Гончигсүрэн нэгэнтээ Цэргийн яамны ажлыг болон сайд Гомбосүрэн вангийн үйл ажиллагааг зургаан зүйлээр хатуу шүүмжилжээ. Гомбосүрэн ван бичгээр хариу өгчээ. Албаны энэ зөрчлийг улс төрийн аллагач гурвал ашиглан Гончигсүрэн ванг хорлон алж, Гомбосүрэн ван үүнд холбоотой гэх цуурхал тараав. Төдөлгүй тэд Гомбосүрэн ванг хөнөөсөн юм.
Саяхан манай нэг лут том дарга эрдэмтэн, монгол ноёд эрх мэдэл, ашиг хонжоо булаалдан алалдсан, Богд гэгээн, Бадамдорж шанзав, Цэрэндорж сайд гурав авран болиулах гээд ер чадаагүй гэжээ. Энэ нь яг эсрэгээрээ бөгөөд, харийг дагагч гурвалд хорлогдон алагдсан 13 нэрт зүтгэлтнийг одоо ч “алсаар” л байна даа.
Найданжав ван. Нэгдсэн Монгол улсыг байгуулах үйл хэрэгт амь хайргүй зүтгэсэн баатар Найданжав Ар Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайнд цэрэг захиран явсан жанжин. Мөн гурван улсын гэрээг дагалгүй зэвсэгт тэмцлийг үргэлжлүүлсэн. 1919 оны Нармай Монголын хөдөлгөөнд идэвхтэй оролцож, хятадын булаан эзлэгчдээс Ар Монголыг авран чөлөөлөлцжээ.
Улс үндэстнээ харийн эзэрхийллээс ангижруулахын тулд гадаадын өөр өөр хүчийг бараадсанаас болж, монголчууд хоорондоо цус асгаруулан тулалдаж, Оросын иргэний дайнд татагдан орж байсан нь харамсалтай. Гэхдээ Зөвлөлтийг түшиглэсэн нь ирээдүйтэй гэж үзсэн Нармай Монгол хөдөлгөөнийхөн МАН-ынхны талд олноор орж байсан нь ч буй.
Буруу булхайтай марксист-ленинист онолтонгуудыг дагав хэмээн эвлэршгүй буруушааж, эсэргүүцэн байлдаж, “цагаантан, Японоос тусламж авсан нь өлзийтэй” гэж үзэгсэд ч байлаа. Ингээд Найданжав ван “улаантнуудтай” байлдаж явсаар, хамгийн сүүлд 600 цэрэгтэй байхдаа бут цохиулж, зэвсэгт тэмцэл нь үндсэндээ дууссан байдаг. 60-хан цэрэгтэйгээр тулааны талбараас зайлж гарч чаджээ. Үүний өмнө түүний хамтран зүтгэгч, Нармай Монголын хөдөлгөөний зүтгэлтэн цахарын Зодовжав вангийн 1000 цэрэг мөн хиар цохиулсан ажээ.
Ийнхүү Хамаг Монгол улсаа байгуулах үйлсэд ялгуусан бадрангуйгаар оролцож асан баатар өмнөд монголчууд эсвэл хорлогдон алагдаж, эсвэл хагарал бутралын дүнд элэг нэгтнүүдтэйгээ тулалдан эрсдэж, эс бөгөөс алдар гавъяа нь мартагдаж, буруудаж, хэлмэгдэн төгссөн байдаг нь юутай харуусалтай, юутай эмгэнэлтэй. Өөр олон ийм нэрт зүтгэлтэн байв…
Улс гэрийг маань байгуулалцаж өгсөн өмнөд монгол баатруудаа бид ул болгон дэвсэлж явах уу, зул болгон дээдэлж явах уу?!
Арваад онд Олноо өргөгдсөн Нэгдсэн Монгол улс байгуулахад өмнөд монголчууд их үүрэг гүйцэтгэв. Хориод онд Ардын засагт Ар Монгол улсыг байгуулахад буриад монголчууд их үүрэг гүйцэтгэв. Ерээд онд колонийн засагт Шинэ Монгол (олон үндэстний, алсдаа Хятадад нэгдэх чигтэй, түр, тоглоомын Шинэ Монгол улс байгуулна гэх нууц хөтөлбөр байдаг нь амжилттай хэрэгжиж байгаа) улсыг байгуулахад “холимог монголчууд” (эрлийз, хурлийз, шарлийз) их үүрэг гүйцэтгэв…
Ар монголчууд минь нэгийг бодох цаг болмоорсон доо. Хэзээ бид улс гэрээ байгуулах бадраахад гол үүргийг гүйцэтгэдэг болох вэ!

Ч.Мөнхбаяр

ММХ.XII.XXVI

Модун шаньюй биш, Баатар Эзэн хаан гэсэн нэр, цолтой болохыг Японы эрдэмтэд тогтоов

2012-01-19T16:37:00.001+09:00

Хүннү бол монгол гэдэг нь олон эрдэмтдийн судалгаагаар нотлогдсон байдаг. Гэтэл оюуны хоосролын одоо цагт XIX зууны буруу сургааль руу ухарч, Хүннү бол монгол биш ээ гэж эргүүтэгсэд олон болж. Хүннүгийн төрийн гол ёслол нь эрийн гурван наадам байдаг. Хүннүчүүд 12 жилийн тооллыг бүтээсэн. Хүннүчүүдийн гавлыг шинжсэний ерөнхий төрх нь тивийн монголоид байгаа. Түм буман нотолгоо буй. Энэ бүхэн түргүүдэд буй гэж үү.
Хүнүүгийн нэг л хаан болох Модун шаньюй-гийн хаан ширээнд сууснаар гүрэн, тулгар төр үүссэний ойг тэмдэглэн тэнэгтэж байгаа. Модун-гаас өмнө Түмэн байсныг ядаж санадаггүй ээ?
Хүннү гэдэг нь хүн гэсэн үг гэж зарим нь хэлдэг. Тэр үед хүн гэхийг наанадаж кюмюн, цанадаж бүр огт өөрөөр хэлдэг байсан байх ёстой. Кианы улс гэсэн үг гэж тайлбарлаж буй нь харин үнэний ортой болов уу.
Тэгвэл Модун шаньюй гэж ойлгомжгүй үг буй. Японы эрдэмтэд үүний жинхэнэ язгуурыг тайлжээ. Модун шаньюй гэж хятад эрдэмтдийн хайш яйш тайлж уншсаныг эртний ханз уншлагаар уншвал Бокуто Цузэн Ву болж байгаа аж. Япон бол япон, хятад хоёр хэлтэй улс гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Нэг л ханзыг (уул гэсэн утгатай) японоор яма, хятадаар зан гаж уншиж хэрэглэдэг жишээг сүмо сонирхогчид мэдэж л байгаа. Уламжлалаа уландаа гишгэсэн коммунист хятадуудаас илүүтэйгээр ч тэд хятад ханзыг мэднэ гэхэд болно.
Японы эрдэмтэд Бокуто гэдэг нь Багатур-ыг, Цузэн гэдэг нь эзэн гэдгийг тэмдэглэсэн байх учиртайг, тэр үеийн галиглах зүй тогтлоор хөөн тайлжээ. Ву гэдэг нь хаан гэсэн үг аж. Тэгэхлээр Хүннүгийн их хааны нэр цол маань Модун шаньюй биш, Баатар-Эзэн хаан болох нь тогтоогдлоо. Түүнээс биш, мод бургасан хаан гэсэн утга бус аж.

“Дачин” компанийхан монгол хүнийг зориуд дайрч алчихаад нуун дарагдуулжээ

2012-01-19T16:34:00.004+09:00

“Дачин”-гийнхан Монголын галт уулын сөнөсөн системийг сэрээн амилуулжээ

“Дачин” гэж маш эвгүй компани Монгол оронд ноёрхоод удаж байгаа билээ. Энэ компани Дорнодыг Хятадын нэг аймаг мэт болгож, нэн ихээр хужааруулсан, талыг нь там болгосон, нефтийг нь бохир ус гэж зөөдөг. Асар их зөрчил гаргаж, байсхийгээд л үйл ажиллагаа нь бүхлээрээ юм уу, хэсэгчлэн зогсоогддог. Монголын хамаг том дарга нар Дорнодод очихдоо, “Дачин”-гийн үйл ажиллагаатай танилцаж, шүүмжлэлтэй хандахад, удирдлага нь ямар ч хүндэтгэлгүй, чинээндээ тултал уурлаж, арай хийн биеэ барьж, хялалзаж цэхэлзэн сууцгааж байсан билээ. Мөн л том дарга нар Халх голд очиж нутгийнхантай уулзахад “Бид Хятадтай нэгдмээр байна” гэж байсан. Хамгийн эх оронч хүмүүжилтэй нутгийнхан яагаад хамгийн эх оронч бус болчихов? Бодоод үз.
Саяхан америкийн эрдэмтэд “Монголын сөнөсөн галт уулс сэрж эхэллээ. Нефтийн хайгуулыг буруу хийснээс үүдсэн” гэж мэдэгдсэн. Энэ нь Монгол улс Япон, Перу, Индонез, Филиппин шиг л байнга доргиж донсолж, иргэд нь айж ичиж, бэмбэгэнэж навтайж амьдрахад хүрэх гамшгийн бүс болно оо гэсэн үг.

“Дачин” компани БНХАУ-даа гишгэх газаргүй болж байгаа тул, Монголд бүр ч ихээр нэвтрэн орж ирж, үйл ажиллагаагаа өргөсгөх төлөвтэй.
Энэ компани ӨМӨЗО-д маш их нефть олборлож, Хятадын хэрэгцээний үлэмж хувийг хангадаг (манай “бохир ус” ч нэлээд хэмжээгээр оролцож л байгаа байх).
Тэгэхдээ өвөр монголчуудыг зүйл бүрээр дарлаж, колоничлогчийн авир аашийг гаргадаг байна. Жишээ нь, замаараа нефть зөөвөрлөхгүй, малчдын бэлчээрээр тарж давхилдан, тэнгэрт тултал тоос шороо босгож, хашаа хороо, мал, гэрийг дайрч, эсэргүүцсэн ардуудыг зодож дарамтална.
2010 оны 8-р сарын 10-нд тэдний хөдөлгөөнийг хааж эсэргүүцэн тэмцэж байсан хэсэг малчдыг майханд унтаж байхад нь “Дачин”-гийнхан төрөл бүрийн төмрөөр зэвсэглэн, хайр найргүй балбаж нүджээ. Тэгэхэд малчин Зоригтын гавал хүндээр гэмтэж, алга дарам яс авахуулсан аж. Тэгэхэд Зоригтод 30 мянган юань төлнө гэж байсан ч 2.8 мянга болгож бууруулаад, үүнийгээ ч өгөөгүй аж. Тэгсэн хэрнээ, Зоригтод 800 мянган юань өгсөн гэсэн мэдээлэл тараадаг байжээ.
2011 оны 5-р сарын 30-нд хөдөлгөөн хаах тэмцэлд оролцож байхад нь, амь насанд нь халдах гэжээ. Бие муу түүнийг түлхэж унагаад, машинаар дайрах гэхэд, орчин тойрны хүмүүс тэр жолоочийг хорьж болиулсан байна. Тэр жолооч “Чамд 800 мянган юань өгсөн байхад яах гээд байгаа юм? Алчихсан нь дээр юм байна” гэж бархирч байжээ.
Зүй бус хөдөлгөөнийг хаах тэмцлийн удирдагч тэрбээр 2011 оны 10-р сарын 20-нд гэрийнх нь хажуугаар нефть тээвэрлэгч хүнд даацын тэрэг хурдлан өнгөрөхөд мотоциклиор хөөжээ. Тэгэхэд жолооч нь зориуд шарвалт хийж дайрч алжээ. Түүнийг жолоогоо огцом эргүүлэн шарвалт хийхийг нь харсан гэрч нар буй. Мотоцикль нь машины дугуйн дор удтал тээглэж чирэгдэн явжээ. Малчин нэн хүнд шархадсан байсан агаад, эмнэлэгт хүргэсэн ч төдөлгүй насан нөгчжээ.
Мэргэн баатрын гавъяаг давтсан Зоригтын асуудлыг хятадууд ор тас нуун дарагдуулсан аж. 11-р сарын 30-нд хэргийг шийдвэрлэхдээ, жолоочид жил гаруй хорих ял оноож, ар гэрт нь нөхөн төлбөр өгөх болжээ. Дахин Өвөр Монголд, саяын зун гарсан шиг бослого дэгдэх вий гэж маш их болгоомжилж буй юм байна.
Гэтэл малчин Зоригтын охин интернэтээр холбогдох мэдээллүүдийг цацаж амжжээ. Тэрхүү охины мэдээллийг устгах ажил явагдаж эхэлсэн аж. Охиныг ч хорлох магадлалтай болжээ.
“Дачин” гэдэг компани иймэрхүү л үйл ажиллагатай, аюултай компани юм байна шүү, уншигчид аа.

Өвөр монголын, нууц байдалд байгаа тэмцэгч манай сонинд хандав

2012-01-19T16:33:00.001+09:00

Нэрээ нууцлахыг хүсч буй тэрхүү тэмцэгчийн үгийг уншигч та бүхэндээ толилуулъя:
Эрхэм хүндэт хийморь босоо монголчуудаа. Та бүхэнд энэ өдрийн мэндийг дэвшүүлье . Юуны өмнө Өвөр Монголын маань эрх чөлөөнд анхаарлаа хандуулан дэмжлэг үзүүлж байгаа бүх хүмүүст чин сэтгэлээсээ талархаж байгааг минь хүлээн авна уу.

Хятадын эрхшээлд орсон Өвөр Монголын өнөөгийн бодит байдлыг дэлхий нийтээрээ бүр мөсөн олж харж чадахгүй байгаа нь маш харамсалтай байна. Ихэнх хүмүүс манай өвөр монголчуудыг хятад үндэстэнд уусаж дууссан юм шиг ойлголттой байдаг. Энэ ойлголт маш буруу ойлголт.

Манай өвөр монголчууд хятад үндэстэнд уусахгүйн төлөө өөрийн өв соёл, газар нутгаа хамгаалан тэмцэж өдгөөг хүрсэн. Гэтэл хятадуудын цөөн тоот үндэстэнийг устгах бодлого сүүлийн үед эрчимтэй явагдасанаар манай өвөр монгол, ирээдүйн түүхэнд монголоороо үлдэж чадах эсэх нь бүрхэг болоод байна. Тодруулвал үе улиран уламжилж ирсэн нүүдэл соёлыг маань үгүйсгэн монголчуудыг хүчээр хотжуулаж, уугуул иргэдийн үндсэн эрхийг ноцтой зөрчин хууль дүрмийн талаар тэгш бус хандаж, дотор газраасаа монголчуудын хүн амаас хэд дахин илүү хятад иргэдээ оруулан тариа тариулж, уурхай нээж өвөр монголын онгон дагшин байгалыг цөлжүүлэхийн зэрэгцээ монгол газар усны нэрийг хятад нэрээр солин өөрчилж, монгол сургуулиудыг цөөлөн монгол хүүхэд дүү нарын минь монголоороо сурах боломжийг нь хязгаарлаж, монгол хэлний хэрэглэгдэх хүрээг болон соёлын эрх чөлөө, мэдээ мэдээлэлийн эрх чөлөөг боогдуулах зэрэг монгол өв соёлыг мөхөөж, өвөр монголчуудыг уусгах түрэмгийлэлийн үйл ажилгаа ноцтой явагдаж байна.
Үнэндээ манай монгол үндэстэн буурай үндэстэн биш, харийхан манай монгол үндэстэнийг нэгдэн мандахаас айж хэдэн хэсэг салган хүчийг сарниулж буурай гэсэн ойлголтыг бидний тархийг угааж бий болгосон. Үүнийг бид бүгд сайн мэдэж байгаа. Тиймээс даяар монголоороо нэгдэх хэрэгтэй.
Нармай монголын нэгэн хэсэг, алтан урагийн үр хойчис өвөр монголын одоогийн хүнд байдалд, даяар монголын гал голомтыг бадрааж яваа өнөөдөрийн Монгол улсын төр засаг анхаарлаа хандуулан удам нэгтэй өвөр монголчуудынхаа ирээдүй түүхэнд монголоороо үлдэхэд минь туслахыг хүсч байна.
Өнөөдөр даяар монголын гал голомт болсон Монгол улсад харийн колооноосоо монголоо гэж зорин ирсэн монгол туургатан биднээс илүү их хятад үндэстэн амьдарж, Монголын нийгэмд маш муу нөлөө үзүүлж байгаа нь зүрх шимширмээр харамсалтай байна. Монгол үндэстэний гал голомт болсон Монгол улс хоёрдахь Өвөр Монгол болгохыг бид хүсэхгүй байна.

Монголд амьдаръя гэснийх нь төлөө тархинд нь зуугийн хадаас зоожээ

2012-01-19T16:28:00.006+09:00

Дамнуургаар зөөн Хятадад тушаажээ

1. 150 мянган монголчуудыг хядсан галзуучуудаас
1891 онд өвөр монголчууд Халхыг халхалсан

Өмнөд монгол ахан дүүсээ өмгөөлөхөөр цугласан үзэл санаа, сэтгэл зүтгэл нэгтнүүд ээ!
Хүний эрхийн энэ өдөр, 1989 онд монголчууд ардчилсан хөдөлгөөний анхны цуглаанаа хийж байсан. Тэр л цуглаанаас олон үнэ цэнэт зүйлс маань эхтэй. Тэгвэл 2011 оны хүний эрхийн энэ өдөр бид өмнөд монголчуудынхаа төлөө цуглаан хийж байна. Энэ цуглаанаас маань сайн сайхан үр дагавар гарах болтугай!
Өмнөд Монгол гэж юусан билээ, Өвөр Монгол гэдэггүй билүү гэж зарим хүн асуудаг. 100 жилийн өмнө бусад монголчуудтайгаа хамт Нэгдсэн, Нэгэн Монгол улсаа байгуулалцаж байсан Өвөр Монгол, Барга Монгол, Торгууд Монгол, Дээд Монгол бүгд нийлээд Өмнөд Монгол бүрдэх бүлгээ. 1947 онд том гүрнүүдийн хуйвалдаанаар ӨМӨЗО байгуулагдах хүртэл Монгол улсад нэгдэх хүслээ илэрхийлж, нэгдэхийн төлөө тэмцэж ирсэн нь Өмнөд Монгол оо. Түүнээс хойш өдийг хүртэл эрх чөлөөнийхөө төлөө тэмцэж, харийн дарлалыг сөрж, мөнхүү Монгол улстай нэгдэх хүсэлтэй хэвээр ирсэн нь Өмнөд Монгол оо.

БНХАУ-ын өнөөгийн хилийн цаана оршин сууж буй зургаан сая гаруй бүх монголчуудыг Өмнөд Монгол гэж нэрлэх болжээ. Бид бүхэн ч Өмнөд Монголын аймшиг гамшиг арилаасай хэмээн хуран цуглаж буй билээ.
Өмнөд монголчууд маань “Бид Монгол улсаа, Монгол үндэстний тусгаар тогтнолын ариун голомтоо хамгаалах мах ясан хэрэм болно” гэж ярьдаг. Хэрэм байсаар ч ирлээ. 1891 оны жишээг санахад л хангалттай. “Хүнийг нь алж, газрыг нь булаая!” гэсэн уриатай, улаан малгайтны урвалгаанчид буюу жинданьдао гэх хэрцгий үймээнчид, хятадын харгисууд Харчин нутагт уулгалан орж ирж, 40 гаруй хоногийн турш 15 түмэн монголчуудыг алж хядаж бүр олон түмэн монголчуудыг хөөж дүрвүүлж байсан юм. 1902 оны Шинэ засгийн бодлогын дагуу хятад тариачид үерийн ус шиг сад тавин орж ирэхдээ Өмнөд Монголд шингэж байв. Олон олон аюумшигтай үйл явдлуудаас, Өмнөд Монгол гэх бамбайн ачаар Ар Монгол аврагдаж, халхлагдаж байсаан. Өмнөд Монголд хужаа байна, хужаагийн нөлөө байна гэж эмзэглэхийн оронд яагаад тийм болсны учрыг ухварлаж, өдгөө өмнөд монголчуудын хувьд халх хамгаалалт болох ёстойгоо ойлгох цаг иржээ.

2. Дөрөвхөн жилд 346 мянган өвөр монгол хүнийг алж, 500 мянгыг эрэмдэг болгожээ

Маочууд: “тэгш эрхтэй холбооны улс байгуулна, хэрэв та бүхний санаанд нийцэхгүй бол холбооны улсаас гарч хувь заяагаа өөрсдийн дураар шийдвэрлэж болно” гэж мэхлэх, хүчээр түрэмгийлэх, эх орончдыг алж хядах зэрэг жигшүүрт аргуудыг хэрэглэсээр 1947.5.1-нд ӨМӨЗО-ыг байгуулснаар өмнөд монголчуудын хувьд хамгийн сүйрэл мөхөлт цаг үе нь эхэлсэн билээ.
Олон харгислалын оргил нь Соёлын хувьсгалын үе юм. Өвөр Монголд 30 түмэн хүн тамлагдаж, найман түмэн хүн тахир дутуу болж, 10 түмэн хүн алагдсан гэдэг. 1966-1976 онд 16222 хүн алагдаж, 87188 хүн эрэмдэг болсон гэсэн, засгийн албан ёсны статистик бий. Тэгвэл, үндэсний эрх чөлөөний төлөө тэмцэгчдийн, 1967-1971 онд 346 мянган хүн алагдаж, 500 мянган хүн эрэмдэг болсон гэсэн тооцоо бий. Тухайн үед өвөр монголчууд 1.3-1.4 сая байсан гээд бод. Харин тэр үед 400 хятад хүний нэг нь алагдсан байна. Яагаад өвөр монголчууд хятадуудаас хэдэн арав, бүр 100 дахин ихээр хэлмэгдсэн гэсэн тоо баримтууд байна вэ. “Өвөр Монголын Ардын Намыг малтаж арилгах хөдөлгөөн” гэх тодорхой үндэстний эсрэг хөдөлгөөн өрнөснөөс болж, энэ аймшигт гэноцид үүджээ.
Гэвч өмнөд монголчуудын зориг мохолгүй тэмцлээ үргэлжлүүлсээр байв. Үй олон хятадуудыг ирүүлэн суурьшуулж, колоничлолыг шинэ шатанд гаргах нууц шийдвэрийг эсэргүүцэн, 1981.9.10-нд өргөн эсэргүүцэл өрнөж, жагсаал цуглаан, хичээл хаялтад олон мянган монгол хүн хамрагдаж, Бээжин рүү төлөөлөгчдөө илгээж байжээ. Олон эсэргүүцэгчийг олон жилээр хорьж тамлаж зовоон, бүр үхүүлж байсан юм. “Сурагчдын хөдөлгөөн” гэх тэр эсэргүүцлийн ажиллагаанаас Тэмцэлт, Хадаа, Хуучинхүү, Энхбат, Наранбилиг, Соёлт (Монголын иргэн болсон), Насанбат, Оюунбилиг зэрэг нэрт тэмцэгчид төрж төлөвшжээ.
1947 оноос хойшхи аймшигт колоничлолын үр дүнд Чингис хаанаа ч мэддэггүй, одоо хүртэл Маод мөргөдөг монгол хүмүүс ч буй болсон аж. Өнөөгийн Өвөр Монголын хүн амын 10-17% нь хятадууд юм. Амьдрахын эрхэнд зарим хүн монгол үндсээсээ татгалзаж байхад, төрийн дэмжлэгтэйгээр хятадууд "монгол" гэгдэн бичиг баримтжиж, тэнд ч, энд ч өмнөд монголчуудын орон зайг эзэлсээр байна. Монгол хэлээрхи сургалтад монгол хүүхдүүдийн 30 хувь нь л хамрагдаж болох боломжтой. Дөрөө шүргэх өвс ногоо халиурсан Өвөр Монголын тал нутаг элсжиж, нутаг дэвсгэрийнх нь 60 хувийг цөл эзлэх боллоо.
1986 онд өмнөд монголчуудын нүүдэллэх эрхийг хасч, хашаалсан газарт малтай нь хамт 30 жилийн хугацаатайгаар хорив. Үүнийг эсэргүүцсэн Юншээбү Бүрэн гэдэг том албан тушаалтныг хорлож алж байжээ. Хашаалаагүй газрыг, хужаа нарыг суурьшуулах, зэрлэг уул-уурхайг гааруулах, хортой, аюултай үйлдвэрлэлийг шилжүүлэх зэргээр, туйлын хөнөөлтэйгээр ашиглах болжээ.
Сүүлийн үед, “мал олширсноос байгаль орчин сүйдэв, хөгжил дэвшил саарав” гэхчлэн худал аян шалтгаар, уламжлалт МАА-г устгах үйл ажиллагаа явуулж буй. Малчин монголчуудын хашаалсан газрыг захиргаадах, мэхлэх зэрэг аргаар булааж, хот суурин руу хүчээр нүүлгэх болсон. Тэд хятад олонхитой хот сууринд хамгийн муу ажлыг хамгийн бага хөлсөөр хийж боолчлогдон амь зогоох буюу, гуйланчлал, архидалт, гэмт хэрэг рүү өөрийн эрхгүй орж сөнөж, мөхөж байна. Сайн дураар нүүж ирэгч гэгдсэн шинэ жинданьдаогийн хужаа нар ямар ч үндэслэлгүйгээр малчдын нутгийг шууд хүчээр булааж, цуст мөргөлдөөн үүсгэж, газрын эздийн амь насыг ч хохироох болсон. Ийнхүү өмнөд монголчууд гишгэх газаргүй болж, зовж тарчилж буйн жишээ дуусашгүй.
Энэ бүхнийг эсэргүүцэн тэмцсэн Хадаа, Хуучинхүү нарыг бид мэднэ. Олон олон “Хадаа”, “Хуучинхүү” байна. 2007-2010 онд л гэхэд хэдэн арван өмнөд монгол тэмцэгчийг барьж, олон жилээр хорих болсон байна. Хятад тэмцэгчид бага ял авч, хатуу биш нөхцөлд хоригдож байхад өвөр монголчууд олон жилээр, маш хүнд нөхцөлд хоригдон тамлагдаж байна.
1996 онд Өвөр Монголын Ардчилсан Холбоог байгуулж, анхны цуглаанаа хийсэн Хадаад 15 жил оноон, хөдөлмөрийн чадваргүй хүнд өвчтөн болтол нь зодож тамлачихаад, 2011 онд суллалаа гэсэн ч, нууцаар хорьсоор байна. Бие муутай, 60 орчим настай эмэгтэй Хуучинхүүг хулгайлан, шүүх, ялгүйгээр хорьж, хэрцгийгээр зодож жанчин зовоож байна. Сүүлийн үед хулгайлах, сураггүй алга болгох аргад колоничлогчид ихэд амтшиж байгаа ажээ. 2011 оны зуны эсэргүүцлийн хөдөлгөөний дараа олон хүн сураггүй болов.

3. Монгол улсад өмнөд монгол хүн байх нь гэмт хэрэг

Монгол улсын маань төрийн нэг уламжлал нь өмнөд монголчуудтай тэмцэх явдал болсон нь юутай харуусалтай. 1911 онд Монгол улсыг байгуулалцсан өмнөд монгол зүтгэлтнүүд олноор алагдав, буцаагдав, заримыг нь байлдаж дарав. Өмнөд монголчуудыг большевик хэлмэгдүүлэлтээр харгислав. Дэмчигдонров ванг АНУ руу гарах боломжтой байхад нь хуурч ирүүлээд Маод барьж өгөв, БНМАУ-тай хамтран ажиллаж байсан 2200 шилдэг өмнөд монголчуудын матэриалыг Бээжинд тушаав, олон өмнөд монгол хүнийг Хятад руу хөөв, бүгд хэлмэгдэж, дийлэнх нь алагдав.
Харийн дарлал дор байсан тул чингэсэн гэж тайлбарладаг. Тэгвэл, дагуул орон байхаа больж, эрх чөлөөгөө олсон гэх цаг үед, НҮБ-д өвөр монголчуудын асуудлыг таниулах зорилгоор оргож ирсэн Баатар, Улаангэрэл нарыг хятадуудад тушааж, юу ч өөрчлөгдөөгүйг харуулж эхлэв.
АНУ-ын Наранбат, Алтан-Өлзий, Тайваний Хагаанчулуун зэрэг эрдэмтэн Монголын иргэн болох хүсэлт тавихад татгалзав. Тайваний өмнөд монгол зургаан чинээлэг гэр бүл ирэхийг хүсэхэд мөн адил. Эрдэмтэн Наранбат 300 мянган долларын лабориторитойгоо ирж, төрөөс цалин авалгүй ажиллана гэхэд татгалзаж байсан юм. Өмнөд монгол хүн томоохон хөрөнгө оруулалттай ирнэ гэхэд ч татгалздаг нь энгийн үзэгдэл.
1990 оноос хойш 1000 орчим өмнөд монгол хүн Монголд амьдрах, Монголын иргэн болох зорилгоор орж ирсэн бол, одоо 100 орчим нь л үлдсэн бөгөөд тэдний олонхи нь зохих статусгүй, ирээдүй нь эрсдэлтэй байна. Энэ талаар “Өмнөд монголчуудынхаа өр лүү өшиглөсөн он жилүүд” гэсэн судалгааны ном ч гарах гэж буй.
Шинжаанаас мянган мянган өрх нүүж ирж Монголд суурьших хүсэлтэй байсны түрүүч болох 14 гэр бүл орж ирэхэд, зовоож шаналгасаар 10-ыг нь буцааж, дөрвийг нь ОХУ-д өгчээ. Дээд Монголын эрдэмтэн Д.Мөнхбаатар Дээд Монголын Ажиа гэгээнд мөргөснийхөө төлөө улс төрийн үйл ажиллагаа явуулав гэж буруудаж, албадан гаргагдсан. Тэр Монгол улсын иргэн эхнэртэй, хоёр хүүхэдтэй байжээ. Бизнэсмэн Алтансанг хуурамч хэрэгт холбогдуулан хавчиж, буруугүйгээ нотолж заргалдан ялахад нь улс төрийн үйл ажиллагаа явуулав гээд хорьж байхдаа, хүнд хэрэгтнүүдээр тамлуулж, тархинд нь том хадаас зоолгож, улмаар албадан гаргасан агаад, Хятадад очсоноос хойш сураггүй болжээ. Монголын сонинд ажиллаж байсан сэтгүүлч М.Бадамыг мөн дээрх шалтгаанаар гаргаж байв. Монгол улсын иргэн болсон Ж.Соёлтыг Бээжинд хулгайлах ажлыг хятадуудтай хуйвалдан зохион байгуулчихаад нуун дарагдуулж байв. Өмнөд монгол хүнийг хулгайлж гаргах нь ховор тохиолдол биш гэдгийг хэлэх хэрэгтэй.
Буцахад хүргэх, буцааж тушаахаас гадна, Монголоос гуравдагч орон руу дүрвэхэд хүргэдэг нь түгээмэл. Монгол улсад өмнөд монгол хүн байх нь гэмт хэрэг шахуу байдаг. С.Зоригийн хэргийг илрүүлнэ гэх өргөн хэлмэгдүүлэлтийг өмнөд монголчуудын эсрэг үйл ажиллагаанд ашигласан. Д.Ялалтыг С.Зоригийн хэргийг хүлээлгэх гэж халаалтын ширэм мөргүүлэн зодох зэргээр тамлаж, хүнд өвчтэй болгосон бөгөөд, гадаадын хүний эрхийнхэн шаардаж байж түүнийг улс төрийн алуурчдын гараас салгаж авч байсан. Монголоос дүрвэсэн өмнөд монголчууд учир битүүлгээр алагдсан тохиолдлууд бий. Д.Мөрөн, Э.Эрдэнэбаяр нар Швэд, Казахстанд алагдсан жишээг л аваад үз. Ийм хэрэгт Монгол улсынхныг ч хардах явдал байдаг байна. 2011.5.30-ны, Улаанбаатар дахь БНХАУ-ын ЭСЯ-ны өмнө болсон цуглааны дараа 10 гаруй өмнөд монгол хүн дүрвэсэн.
Өмнөд монголчуудыг намнах ажил дуусаагүй, улам эрчимжиж байгаа агаад, ялтан солилцох гэрээний дагуу Хятадад олноор нь тушаах магадлал буй боллоо.

4. Монгол улс өмнөд монгол хүнийг ялгаварлан гадуурхдаг апартэид улс болжээ

“Монгол улсын нутаг дэвсгэрт өмнөд монгол хүн нэвтрэхийг хориглох тухай” хууль гарчихсан юм шиг л нөхцөл байдал оршиж ирлээ. Цалингийн доод хэмжээнээс 10 дахин өндөр цалинтай ажил төдөн жил хийнэ гэсэн баталгаа авчирч, улмаар түүнийгээ биелүүлж, татвараа байнга төлж байх бол 1-2 жил суухыг зөвшөөрч, цаашид хугацааг сунгах эсэх асуудлыг авч үзнэ гэдэг аж. Монгол яс үндсийнхээ төлөө ялгаварлан гадуурхагдаж, аргаа бараад ирсэн хүн дээрх өндөр болзлуудыг яаж хангах билээ. Хоёр тэрбум төгрөгтэй байх, дор хаяж 5000 долларын хахууль өгөх зэрэг нь ч мэдээж боломжгүй.
Хятад улсын янз бүрийн тодорхойлолт авчрах, Хятадын иргэнчлэлээс гарахыг ч шаардана. Монгол улсад ирж байгаа өмнөд монголчуудын олонх нь үнэндээ улс төрийн орогногч бөгөөд, арайхийн зугтаж ирсэн тэд хэрхэн Хятад улсад эргэж хандах билээ дээ.
Монгол улсын иргэнтэй гэр бүл болсон (манайд буй өмнөд монголчуудын дотор тэд нэлээд хувийг эзэлдэг), Монгол улсад төрсөн өмнөд монголчуудад арай нааштай хандана гэдэг ч амьдрал дээр тэр нь биеллээ олдоггүй. Монгол улсын иргэнтэй гэр бүл болоод олон жил болсон ч зохих эрхээ авч чаддаггүй, эсвэл хөөгддөг тохиолдол цөөнгүй.
Өмнөд монгол хүний оршин суух эрх асар хэврэг. Ам л ангайвал улс төрийн үйл ажиллагаа явууллаа гээд хүчингүй болгоно. Авгайгаасаа салчихвал, хүчингүй болгож хөөнө, үр хүүхэдтэй нь ч хөөнө. Гэр бүлээрээ ирснийг салгаж ч хөөнө, гэр бүлээр нь ч хөөнө, тухайн түшмэдийн л үзэмжийн хэрэг. Өмнөд монгол хүнийг ад шоо үзэх апартэид бодлого байгаа учир, тэд яасан ч гэсэн хууль дүрэм зөрчигч мэт болчихдог. Тиймээс тэднийг хэзээ ч, яаж ч албадан гаргаж болно.
Мөн тэдний олонхийг өмнөд хөрш сэпаратизм, экстрэмизм, тэрроризм буюу “гурван хор”-той холбоотой гэмт этгээдүүд, социалист эх орноосоо, нам засгаасаа зугтсан урвагчид гэж үзэх гээд байдаг. Ялтан солилцох гэрээгээр БНХАУ Монголоос өмнөд монголчуудыг л авах сонирхолтой байгаа, түүнийгээ зохиомол эрүүгийн хэрэгт холбогдуулан далдлах магадлалтай хэмээн хүний эрхийнхэн түгшүүрийн харанга дэлдэж буй билээ. Ерөөсөө, гадаадынхны асуудлыг цэгцэлнэ гэхэд л юун түрүүн өмнөд монголчууд руу л халдлага дайралт хийдэг шүү дээ.
Тэгвэл, "Монгол улсаас зүй бусаар хөөгдөн хэлмэгдэгсдийн үр хойчис, Монголд садан төрөл нь байгаа, Монголд өндөр орлоготойгоор ажиллах гэж байна, хөрөнгө оруулах гэж байна, гэр бүлтэй болох гэж байна" гээд бүх л байж болох шалтгаанаар хятад хүмүүст хүссэн статусыг хүссэн цагт нь, өдөрт нь ч олгодог ажээ. "Өвөр монгол хүн" гэж хүртэл тэднийг оршин суулгана. Өмнөд монголчуудын эрх зөрчигдлөө гэхэд “Юу ярина вэ? Бид зөндөө өвөр монголчуудад эрх олгосон шүү дээ. Харин ч бүр мөнгөтэй төгрөгтэй, хамгийн шилдгүүдийг нь оруулсан” гэж хариулцгаах болно.
Жилд БНХАУ-аас 30 цагаач авна гэсэн нормтой. Жилд 30 өмнөд монгол хүн Монголын цагаач болж байгаа юу? Жилд нэг өмнөд монгол хүн цагаач болов гэсэн ч гайхамшиг мэт сонсогдохуйц бодот байдал байгаа.
Ийм байх ёстой юм уу? Үгүй ээ. Хөрш Казахстан, ОХУ бүх уугуул үндэстнээ урьж залж байна. Монголчуудын эсрэг улс болох манайд л тийм бодлого байхгүй. Монгол улсын төрд монгол үндэстэн гэдэг ойлголт байхгүй. Ерөнхийлөгчийн ТГ-ын нэг ажилтан надад “Монгол улс үндэстэн гэж ойлголт байдаггүй шүү дээ. Монгол улс гэдэг л ойлголт бий” гэж хэлж байсан юм!
Хэрэв тийм ойлголт байдаггүй бол, ядаж хүн гэдэг ойлголттой байж, хүн төрөлхтний нийтлэг жишгийг дагаач ээ гэмээр байна. Хилийн чанадын монгол туургатныг л нэвтрүүлэхгүйн тулд Дүрвэгчийн конвэнцид нэгдээгүй (хятад, хойд солонгос дүрвэгчдийг бол чөлөөтэй нэвтрүүлж, сум ч байгуулж өгч байгаа) болохоос бус, олон улсын бүх гэрээ, пакт, конвэнци, тунхагт нэгдчихсэнийгээ санаач ээ, эрх баригчид аа. Ардчилсан улс хавчигдаж хяхагдаж байгаа хүнд өмгөөлөл хамгаалал олгодог юм, чадахгүй бол гуравдагч оронд гарахад нь тусалдаг юм. Хилээр зааглагдсан ах дүүс, төрөл садныг учруулдаг юм (тийнхүү зааглагдсан хүмүүс маш олон бий)…
“Монгол улс та нарыг хүлээж авах ямар ч шалтгаан байхгүй. Хятадад эрх чөлөө, хөгжил дэвшил байна, амьдрал сайн байна, ах дүү, нутаг ус чинь байна, бүх юм байна” гэж өмнөд монголчуудад хэлдэг аж. Тэгэхлээр хүн гэх ойлголт ч манай төрд байхгүй байж болно.

5. Монголын төр БНХАУ-тай нийлж, өмнөд монголчуудын
эсрэг үйлдсэн гэмт хэргүүдээ хүлээн зөвшөөрөх ёстой

Энэ бүхнийг эцэс болгохын тулд бид тууштай тэмцэж, Хятад, Монголын төрд болон, дэлхий дахинд үгээ хүргэх ёстой.
Хятадын төр:
-өмнөд монголчуудын хүний эрх, үндэсний эрх, амьд явах эрхийг хөсөрдүүлэх;
-баялгийг цөлмөж, бэлчээрийг сүйтгэж, нутгийг албан ёсны болон албан ёсны бус шилжин суурьшигч колонистуудаар дүүргэн эзлүүлэх, эздийг нь хятад олонхитой хот суурин руу нүүлгэн боолчилж, амьдрах аргагүй болгох;
-шударга тэмцлийг нухчин дарж, оролцогсдыг хэлмэгдүүлэн хорьж, эрүүдэн тамлах, сураггүй болгон хулгайлах, хороох зэргийг таслан зогсоох;
-гэноцидийг хүлээн зөвшөөрч, хууль-эрх зүйн үндэстэйгээр буруутгаж, үр дагаврыг арилгах үйл ажиллагааг зохион байгуулж, хохирлыг тал бүрээр барагдуулж, холбогдох мэдээллийг ил тод болгож, хэлмэгдэгчдийг цагаатган, дурсгалыг нь мөнхжүүлэн хүндэтгэх шаардлагатай юм.
Монголын төр:
-өмнөд монголчуудыг ялгаварлан гадуурхах, тэдний эсрэг үйл ажиллагаа, суртал ухуулга явуулж төрөл бүрээр дайсагнахаа зогсоож;
-Монгол улсад удаан хугацаагаар оршин суугч, ажиллах хүч, дүрвэгч, цагаач, иргэн болох явдлыг нь гадаадын өөр үндэстэн иргэдээс ялгавартай болгон бүхий боломжоор хангах;
-сонгодог рэпатриацаар буюу, Монгол улсаас Өмнөд Монгол, хятад мужуудад очигсод, хойчсыг нь урьж ирүүлэх;
-уугуулшуулал буюу өргөтгөсөн рэпатриацаар урьж ирүүлэх;
-шударга ёс, монгол үндэстний эрх ашгийн төлөө тэмцэгч өмнөд монголчуудыг Монгол улсын иргэн болгох, улс төрийн орогнол олгох, гуравдагч улсад дүрвэж цагаачлахад нь туслах зэргээр хамгаалах;
-БНХАУ-ын төртэй хамтран өмнөд монголчуудын эсрэг үйлдсэн апартэид гэмт хэргүүдээ хүлээн зөвшөөрч, хууль-эрх зүйн үндэстэйгээр буруутгаж, үр дагаврыг арилгах үйл ажиллагааг зохион байгуулах, хохирлыг тал бүрээр барагдуулах, холбогдох мэдээллийг ил тод болгох шаардлагатай юм.
Дэлхийн шударга улс түмэн, байгууллагууд, зүтгэлтнүүд:
-Өмнөд монголчуудын түмэн зовлон зүдгүүрийг судалж мэдэн, арилгах нимгэлэхийн төлөө тэмцэх шаардлагатай байна.
Энэ бүх яриа зөвхөн өмнөд монголчуудтай холбоотой бус юм. Далайц, төвшин нь одоохондоо өөр байгаа болохоос биш, Ар Өвөр Монголд адилхан үйл явц явагдаж байна. Бид үүнийг ойлгож тэмцэхгүй бол, маргааш Монгол улс яг л Өмнөд Монгол шиг болно шүү! Хоёрдахи Өмнөд Монгол болохгүйн төлөө өмнөд монголчуудыг өмгөөлөн тэмцье! Хамаг монгол зон зовлон зүдгүүр, сөнөл мөхөлгүй болж, нэгдэж нийлэн, нэгэн өрх бүлээрээ цэнгэлийн манлайд хүрэхийн төлөө өмнөд монголчуудыг өмгөөлөн тэмцье!
Уухай! Уухай! Уухай!

Ч.Мөнхбаяр

ММХI.XII.VIII

Http: //moenhbayar.blogspot.com

P.S: Энэ нийтлэлийг “Өмнөд монголчуудын төлөө хамтдаа!” цуглаанд зориулж бичсэн ч, хэмжээ нь том болсон тул, цуглааны үеэр агуулгыг нь товчлон ярьсан билээ.

1990 оноос хойш 1000 өвөр монгол хүн Монголд амьдрахаар орж ирсний 900-г хөөж явуулжээ

2012-01-19T16:26:00.006+09:00

Үлдсэнийг нь ялтан солилцох гэрээгээр буцааж тушаах гэж байна

Нийслэлийн Оюутны талбайд “Өмнөд монголчуудын төлөө хамтдаа!” цуглан боллоо. Цуглааныг үндэсний хөдөлгөөний идэвхтэн Ч.Мөнхбаяр, А.Сарнай нар зохион байгуулж, “Эсгий туургатан”, “Даяар Монгол” ТББ, фэйсбүкийн “South Mongolian Support”, “Хужаа нарт дургүй залуусын грүпп” бүлгийнхэн, өмнөд монголчууд оролцжээ. Мөн Шударга иргэдийн фронтын тэргүүн Г.Арслан, “Гал үндэстэн”-ий удирдагчдын нэг М.Баатархуяг, “Нармай Монгол” ТББ-ын ГЗ Энхжаргал, судлаач Л.Бат-Очир, Н.Болд, Мөнхжаргал нар оролцсон юм. Цуглааны үеэр яггүй хүйтэн байсан ч, оюутнууд, зорчигчид саатан сонирхож байлаа.
Тэд “Өмнөд монголчууд аа, бид та нартай хамт шүү!”, “Хуучинхүүг сулла!”, “Эх хүнийг тамлахаа боль!”, “Өмнөд монголчуудаа хамгаалцгаая!” зэрэг лоозон, Өмнөд Монголын далбааг барьсан байв. Ташрамд, өмнөд монголчууд гэдэг нь БНХАУ-ын өнөөгийн нутаг дэвсгэрт оршин сууж буй бүх зургаан сая гаруй монголчуудыг хэлж буй юм. Өөрөөр хэлбэл, ӨМӨЗО, ШУӨЗО, Хөх нуур муж, бусад мужуудад буй монголчууд. Энэ өдөр бусад улсуудад мөн 12 цагт өмнөд монголчуудын хүний эрхийн төлөө жагсаал цуглаан болжээ.

Зохион байгуулагчид Улаанбаатар дахь БНХАУ-ын ЭСЯ-ны өмнө цуглаан хийнэ гэж төрийн холбогдох байгууллагуудад мэдэгдсэн ч, хууль зөрчих агуулгатай мэдэгдлийг хүлээж авах боломжгүй гэжээ. Уг нь арга хэмжээ болох бүх улсад БНХАУ-ын ЭСЯ-ны өмнө жагсах учиртай байж. Даанч гагцхүү Монгол улсад тэгж болдоггүй аж.
Нэгэнт тэр өдөр ямар арга хэмжээ болох нь мэдэгдсэн тул, хэрэв бид ЭСЯ-ны өмнө жагсвал таслан зогсоох чиглэлээр бэлтгэгдсэн ажиллагаатай гарцаагүй тулгарч төлөвлөсөн маань бүтэлгүйтэх байв. Зөрчилд холбогдсоноор ихээхэн сөрөг үр дагавартай учрах хүмүүс ч тэмцэлд маань оролцох хүсэлтэй байгаа гэх зэрэг шалтгаанаас болж, Оюутны талбайд цуглах болсон. Энэ нь бас ч гэж элчинтэй ойр газар юм. Өмнөд монголчуудын төлөө тэмцлийг төрийн байгууллагууд хүлээн зөвшөөрч байгаа нь ахиц мөн. Цаашдаа олон зүйлийг хүлээн зөвшөөрүүлэх нь бидний зорилго гэж Ч.Мөнхбаяр ярив. Г.Арслан:
-1990 оноос хойш 1000 гаруй өмнөд монгол хүн Монголын иргэн болох, байнга оршин суух хүсэлт тавьж орж ирснээс, 900-г нь буцаасан, Хятадад барьж өгсөн, гуравдагч оронд цагаачлахад хүргэсэн байна. Даяар Монголын ариун голомт гэж төрийн дуулалдаа тунхагласан манай улсын засгийн газар ийм бодлоготой, үйл ажиллагаатай байж болно гэж үү дээ.
Батзангаа гэдэг үндэс угсаагаа гэсэн сэтгэлтэй монгол хүн хавчигдлаас дайжин гэр бүлтэйгээ ирэхэд, Хятадаас “эрүүгийн гэмт хэрэгтэн” гэсэн бичиг, цагдаа нар нь ирээд л, манай цагдаа нартай нийлж НҮБ-ын дүрвэгчийн комиссариатын дэргэд отоо хийж хамтран баривчилж авч явсан, хувь заяа нь хэрхсэн нь тодорхойгүй.

Г.Арслан, Ч.Мөнхбаяр нар жагсаалын үеэр

Монголд буй 100 гаруй өмнөд монгол хүнийг ч аль болох л зайлуулах санаархал байгаа. БНХАУ бол тэднийг “гурван хор буюу салан тусгаарлалт, хэт давралт, зандалчлалт” зэрэгтэй холбоотой гэж үзэж авах сонирхолтой байдаг. Ялтан солилцох гэрээ байгуулагдсан учир, Хятадад хар тамхи, хүний наймаа, биеэ үнэлэх хэрэгт холбогдсон иргэдээрээ тэднийг солих магадлалтай байгаа. Уг нь бол хятад гэмт хэрэгтнүүдээр сольж авч болно. Гэвч тэднийг Хятадад зүгээр л шилжүүлчихдэг гэж байв. Энхжаргал:
-Монголд өмнөд монгол хүн оршин суух хүслээ илэрхийлэхэд биелүүлэх боломжгүй шаардлага тавьдаг. Хоёр сая төгрөгийн цалинтай ажлыг таван жил хийх баталгаа, БНХАУ-ын янз бүрийн тодорхойлолт гэхчилэн. Үүнийг нь биелүүлж чаддаггүй учраас өмнөд монгол хүн Монгол улсад хууль дүрэм зөрчигч мэт болдог. Тиймээс тэднийг албадан гаргах нөхцөл бүрддэг.
Бас өмнөд монгол хүн Монгол улсад цагаачлах ямар ч шалтгаан байхгүй, Хятад улсад бүх юм сайн сайхан байгаа гэдэг. Монгол хүнтэй гэрлэсэн л бол орж ирж болно гэдэг ч энэ нь хүртэл ямар ч баталгаагүй. Гэр бүлээс нь салгаад л хөөчихдөг. Ардчилсан улсад ийм хэм хэмжээ байж яавч болохгүй гэж байв. А.Сарнай:
-Өмнөд монголчуудын эрх Хятадад асар их зөрчигдөж байна. Өвөр Монголын Ардчилсан Холбоо гэдэг байгууллагыг байгуулж, анхны цуглааныг нь зохион байгуулсны төлөө Хадаа багшийг 1996 онд баривчилж, 15 жил хориод, 2011 онд сулласан гэсэн ч, нууцаар хориод байгаа. Тэр хүн ийнхүү насаараа хоригдож ч магадгүй байна. Түүний эхнэр Шинээ, хүү Үйлс мөн хоригдож байсан. Одоо бүр гэр бүлээрээ хоригдож байна. Сураггүй алга болсон ч гэж хэлж болно.
Тэгвэл, “Хадааг хамтдаа тосон угтъя” гэж блогдоо бичиж уриалсан Хуучинхүү багшийг хулгайлан хорьсон. Хадаа багшийг хаалттай шүүх хурлаар ялласан бол, Хуучинхүү багшийг ерөөсөө л сураггүй алга болгочихсон. Ингэж хүн хулгайлах нь Хятадад ердийн үзэгдэл болоод байна. 60 хүрч байгаа тэр эмэгтэйн байнга зэрлэгээр зодуулж, жанчуулж байдгийг нотолсон зураг хэдэн сарын өмнө, интернэтэд тавигдсан. Энэ нь дэлхий нийтийг цочирдуулсан. Өмнөд монголчуудыгаа өмөөрч Хятадын элчингийн өмнө жагсах гэтэл саад тотгор учирлаа. Гэвч бууж өгөхгүй, цаашид санасандаа хүрэх л болно гэв.

Сурвалжилсан П.Тулга

Зөвлөлт нийгмийг халах оролдлого хийгээгүй учир Монголд ардчилал тогтоогүй

2012-01-19T16:23:00.002+09:00

Дэсоветизацийг цаг алдалгүй өрнүүлэх нь амин чухал асуудал болоод байна

Дэлхийн II дайны дараа зохих улс орнуудад нацист үзэл суртлаас ангижруулах буюу дэнацификацийг хэрэгжүүлснээр нийгэм нь эрүүлжиж байсан билээ. Тэгвэл хүйтэн дайны дараа, социалист лагэр гээчид “хоригдож” байсан зарим оронд зөвлөлт (большевик) үзэл суртлаас ангижруулах буюу дэсоветизаци амжилттай явагдав, заримд нь явагдаж байна, харин манай оронд л бараг явагдсангүй. Нацизм, большевизм хоёр нь эн зэрэгцэхүйц муу муухай, харгис хэрцгий, хүн төрөлхтний эсрэг, хууль бус дэглэмүүд билээ. Большевизм нь муу муухайгаараа давж гарах ч байх.
Дэсоветизацигүйгээр шинэ, ардчилсан, эрүүл нийгмийг бид байгуулж үл чадах төдийгүй, өөрсдийгөө үргэлжлүүлэн устгасаар байх болно. Сүүлийн хорин жилд 20 гаруй чиглэлээр, Монгол улсын ард иргэдийн эсрэг гэноцид үйл ажиллагаа явагджээ.
Гэвч үүнд эмзэглэх, дургүйцэх зүй ёсны рэакци үгүйлэгдэж байна. Яагаад гэвэл, нам засаг юу ч хийж байсан зөв, бид зөвхөн дагах л ёстой гэсэн зөвлөлт маягийн сэтгэлгээ хэвээр ноёлж буй учир монголчууд Монгол орондоо эзэн нь болж чадсангүй.

Сатэллитизм, коллаборационизм, колониализм, космополитизм, номэнклатур, коррупци, кареризм, паразитизм, цинизм, нигилизм, антидэмократизм, антиисторизм, антиамэриканизм гээд социализмын үед байсан сөрөг, сүүдэртэй бүхэн өнөөдөр нийгэмд маань улам гаж буруугаар хөгжөөд л байж байна. Нэо-тоталитар нийгмийг бид байгуулчихаад, шаналан зовж шар нар, бор хоногийг өнгөрүүлж байна.
Тоталитаризм гэж юу вэ гэдгийг нийгмээрээ тодорхойлох, ойлгох, тэгээд жигших, ангижрах амин чухал шаардлагатай болоод байна. Ард түмэн, төр засаг аль аль нь үүнд хүчин чармайлт гаргах учиртай. Эсбөгөөс, өөрийгөө устгагч нийгмийг, ард түмнийг устгалцан, ашиг хонжоо олж, буй бүхнийг нь эзэмдэх гэсэн харийнхан дээд цэгтээ хүртэл гаарлаа. Урьд зөвхөн Зөвлөлтийн дор нухчуулж байсан бол, одоо бүхний дор орлоо. Байдал энэ хэвээр үргэлжилсээр ахул, тоталитаризмын бүх аймшиг хичнээн л бол хичнээн дахин өсч үржсэн байдлаар давтагдана, шинэ аймшгууд ч нүүрлэнэ.
90 оноос хойш про-чайна баримтлалтнууд бүх сөрөг зүйл Зөвлөлт болон гар хөл бологчдоос нь шалтгаалсан гэсэн замбараагүй суртал ухуулга явуулж, одоо тийм юм болохгүй гэж тайвшруулж, нэг ноёрхогчийн орон зайг нөгөөгийнхөөр дүүргэн хятаджуулж ирснээс бус, зөвлөлт нийгмийн ч, ардчилсан нийгмийн ч мөн чанарыг таниулсангүй. Зөвлөлт нийгмийг халж, ардчилсан нийгмийг байгуулсангүй.
Өөрчлөн байгуулалтаас өмнө хүмүүс “Амьдрал яах вэ, Анжэла Дэвис л хэцүү байна” гэж мэндэлдэг байсан л юм гэсэн. Өдгөө “Амьдрал яах вэ, аав хүү Каддафи л хэцүү байна” гэж байгаа шүү дээ. Дэсоветизаци биш, рэсинизаци хийгдсэн учир. Ташрамд, ЗХУ ч Монголд синизаци хийж байсан явдлууд буй агаад, үүнийгээ “пролэтарийн интэрнационализм, Монгол бол Хятадын хэсэг гэсэн үүднээс бид засан тохинуулж тусалж байна” гэхчилэн энд тэнд тайлбарладаг байж.
Орчин үеийн Монгол улсаа БНХАУ-ын үзэл суртал орж ирэх зузаан хөрс бүрэлдэж амжжээ. Тиймээс ч өнгөрсөн нийгэмд буцаж орох тухай уриа лоозонгууд багагүй тохиолдох боллоо. Зүй нь, хятаджуулах биш, монголжуулах, шинэ маоизмын бус, шинэ панмонголизмын үзэл санаагаар нийгмийг цэнэглэх ёстой байв. Монгол гэж болдоггүй, БНМАУ л гэдэг, монголчууд гэж болдоггүй, хөдөлмөрчид л гэдэг нийгмийг өөрөөр яаж ч өөрчлөхсөн билээ дээ.
Сүүлийн үед социализмын үеийн томоохон гэм нүгэлтнүүдийг цагаатгаж, хэлмэгдэгсдийг дахин хэлмэгдүүлэх явдал хавтгайрлаа. Тоталитар дэглэмийнхэн л үндсэндээ ээлж халаагүйгээр засгийн эрхийг барьж ирсэн тул энэ нь аргагүй мэт. Ингэснээрээ нэо-тоталитар дарга нарыг алдаршуулан мөнхжүүлэх ч боломжийг өөрсдөдөө гаргаж ирж байна. Гэхдээ энэ зүй бус рэабилитациа таслан зогсоож, нөхцөл байдлыг үндсээр нь өөрчлөхөд оролцохоос өөр ямар ч аврал пост-номэнклатур дарга нарт байхгүй юм.
Монгол бол Цэдэнбал, Чойбалсангийн орон биш, Чингис, Баатар Эзэн (Модун шанью) хаадын орон билээ. Харин коммунист намын том дарга нар колонийн систэмд үйлчлэгч том гэмт хэрэгтнүүд хэвээр л үлдэнэ. Тоталитар дэглэмийн гэмт, хууль бус мөн чанарыг ардчилсан хууль зүйн үүднээс эцэслэн зөв тогтоож, эргэж хуучин нийгэмд орох зам байхгүй гэдгийг эргэлзээгүй болгох шаардлагатай. Гэм зэмгүй иргэдийн амь амьдралыг золиослож байж сайн сайханд хүрнэ гэдэг ямар ч нийгэм байх ёсгүй юм.
Жинхэнэ гласность буюу ил тод байдал манайд байсангүй. Түүхийн олон асуудал цагаан толбо хэвээр, нууцлагдмал байна. Ил тод байдлыг шинээр эхлүүлэх хэрэгтэй. Тоталитаризмын хувьд ч, нэо-тоталитаризмын хувьд ч.
Түүх судлал-сургалтыг тоталитарист үзэл суртлын нөлөөгүйгээр хөгжүүлэхгүй бол болохгүй. Зөвлөлт маягийн сэтгэлгээнээс салаагүй, бэртэгчин, атгаг эрдэмтдийн, энд тэнд нь жаал жуул хуурмаг засвар хийсэн түүх хэнд ч хэрэггүй. Яагаад тоталитар нийгэм хэрэггүй вэ, яагаад ардчилсан нийгэм хэрэгтэй вэ гэдгийг ойлгуулах л түүх бидэнд хэрэгтэй.
ОХУ-д өнөөдөр дэсталинизацийн явц гараагаа эхэлж байна. Дэсталинизацийг постсовет болон соцлагэрийн орнуудтай хамтран хэрэгжүүлэх ёстой гэж буй. Энэ нь ОХУ-ын хувьд маш чухал юм.Учир нь тус улс гэм буруугаа бүрэн дүүрэн хүлээгээгүйн улмаас дайсагнасан орнуудын (бид л орос ах нар гэж хайр зарласаар) хүрээлэл дунд оршиж ирлээ.
Хойд хөршийнхөн дэсталинизацийн үндсэн дээр Их эвлэрэл тогтооно гэж байна. Зарим улсын янз бүрийн зүтгэлтнүүд “манайд коммунист дэглэм хүчээр тогтоосны төлөө нөхөн төлбөр авна” ч гэж буй юм байх. Ер нь бол нөхөн төлбөрийн тухай ярих хэлэлцэх, өгөх авах ёстой. Гэхдээ цаг нь болсон болоогүй гэж асуудал бий.
Харин, Оросын монгол туургатнуудын хүрээнд дэсталинизацийн хөтөлбөрийг хамтран хэрэгжүүлэх тухайд бол эртдэх биш, оройтож байгаа юм. Хойд өмнөд хоёр хөрш хуйвалдан, нийт монголын гэноцидийг (төрөлгүйтгэл) зохион байгуулсан нь үнэн билээ. Тэрхүү гэноцидийг хүлээн зөвшөөрөх, сөрөг үр дагавруудыг нь арилгах засах үйл ажиллагаа явуулах, монгол түмнүүдийн хэл соёлын нэгдмэл байдал, түүхэн нэршлүүд (Буриад Монгол, Тагна Урианхай, Ойрд ба бусад), нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал, засаг захиргааны статус, хувь заяагаа тодорхойлох эрх (авто-дэтэрминаци), туургатны дотоодын хэлхээ холбоо зэрэг алдагдсан үнэт зүйлсийг сэргээх, цагаатгалыг гүйцэд болгож өргөжүүлэх гээд л зайлшгүй хийх шаардлагатай олон тодорхой алхмууд байна.
Орос, Хятад хоёр бол харилцан уялдсан бодлоготой, холбоотон улсууд. ОХУ дахь дэсталинизаци БНХАУ дахь айсуй, адил төстэй шинэтгэлүүдийн урьдал дохио байж болох юм. Тиймээс, гурван улсын хамтарсан, монгол туургатны дэсталинизацийн бодлогод идэвх санаачлагатай оролцоход бид бүх талаар бэлтгэлтэй байх ёстой.
Дэсоветизацийг бодтойгоор хэрэгжүүлж нийгмээ аврахын тулд юу хийх хэрэгтэй вэ?
1.Мэдээлэлд ил тод байдлыг нэвтрүүлж, тоталитар нийгмийн үнэн мөн чанарыг илчилж, зохих ухуулга сурталчилгааг бүх арга хэлбэрээр өрнүүлж, тоталитаризмыг судлах тусгай бүтэц буй болгоё!
2.Цагаатгалыг хамрах хүрээ, хууль зүйн боломжийнх нь хувьд өргөжүүлж, эд матэриал, сэтгэл санааны хохирлын нөхөн төлбөрийг нь нэмэгдүүлж, холбогдох мэдээллийн дутмагшлыг нь арилгая!
3.Тоталитар дэглэмийн хохирогчдын хөшөө дурсгалыг олноор босгож, бөөнөөр алагдсан хүмүүсийг булсан газруудыг олж тогтоон, хүндэтгэлтэйгээр оршуулж, хэлмэгдэгчдийн мүзэйг өргөтгөн тэлж, өдрийг нь илүү цар, далайцтайгаар тэмдэглэе!
4.ОХУ-тай хамтран, монгол туургатны дэсталинизацийг хэрэгжүүлж, нийт монголын гэноцидийг хүлээн зөвшөөрцгөөж, сөрөг үр дагаврыг нь арилгах үйл ажиллагаа явуулъя!
5.Тоталитар дэглэмийн үйл ажиллагаа, үр дагаврыг хууль-эрхзүйн үндэстэйгээр яллан буруушаая!
6.Зөвлөлтийн тулгасан гажууд түүхийн судлал-сургалтыг халж, шинэ монгол түүхийн судлал-сургалтыг тогтоон хөгжүүлье!
7.Хэл соёлоо оросжуулалт, зөвлөлтжүүлэлтээс ангижруулан цэвэршүүлж, эрүүл зүй тогтолд оруулъя!
8.Тоталитар суртал ухуулга, үзэл суртлыг хориглож, тоталитар рэабилитаци, рэанимацийн хандлагуудыг таслан зогсоож, эдгээр гэмт үйлдлүүдийг шийтгэх хууль-эрхзүйн орчинтой болж, дарангуй дэглэмийг мөнхжүүлсэн баяр, нэршил, бусад зүйлсийг шийдвэртэй устгая!
9.Дээрх алхмуудыг багтаасан үндэсний дэсоветизацийн хөтөлбөртэй болъё!
10.Дэсоветизацийг улс даяарын, эх оронч-үндэсний хөдөлгөөн болгон өрнүүлье! гэж төр түмэндээ уриалж байна.
Халсан гэх нийгмээсээ салсан юмгүй үхширэн зууралдаад байвал Монгол улс үндэстэн удахгүй сөнөж мөхнө! Харийн бурангуйчуудын тулгасан колоничлол-гэноцидийн галзуу солиотой тогтолцоог түлхэн унагаж, түүхийн хог дээр хаявал Монгол улс үндэстэн үеийн үед мөнхжин бадарч, үрийн үрд цэнгэлийн манлайг эдлэн жаргах болноо!

Ч.Мөнхбаяр

ММХI.XI.XXIX

http://moenhbayar.blogspot.com

Монголд цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэх, турших төв ч байгуулж болзошгүй байна

2012-01-19T16:18:00.002+09:00

С.Батболд , Ц.Элбэгдорж хоёр үй зайгүй хамтран ажилладаг, салшгүй андууд

Саяхан эрхэм ерөнхийлөгч маань гэнэт л Итали, Хорват руу шуртхийж, бас энэ далимаараа Англид нууцаар айлчилвай. Мөн л цөмийн хаягдлын ажлаа хйиж, шинэ шинэ гэрээ хэлцэл байгуулж байгаа юм биш биз дээ гэж ард олон санаа зовов. Арга ч үгүй юм. Баримт матэриалыг хараад байхнээ, Ц.Элбэгдорж гэдэг чинь Цөмийн Элбэгдорж гэсэн үг биш үү ч гэмээр санагдах боллоо.
Түүний Америкт үлдээсэн мөр нь Монголын цөмийн санаачлага /МЦС, Mongolian Nuclear Initiative, MNI/ юм. МЦС гэгч энэ төслийг хэн хэзээ санаачилсан, боловсруулсан нь тодорхойгүй ч А.Ундраа АНУ-д МЦС-ын сэдвээр лэкц уншиж, “МЦС даян дэлхийн цөмийн зэвсгийн эрсдлийг бууруулна” гэж сурталчилж явжээ. Тун гайхалтай нь МЦС эрсдлийг нь харин ч нэмэгдүүлэх аж.
Цөмийн хаягдлыг ахин боловсруулдаг, тиймээс тэр нь үнэт баялаг, энэ үнэт баялгийн бусад орнууд өндөр үнээр булаацалдаж авдаг гэж А.Ундраа, П.Алтангэрэл , О.Чулуунбат нар номлодог болой. Тэгвэл тэр ахин боловсруулалт нь атомын зэвсэг хийхэд л дөхөмтэй сайн аж. Үхлийн зэвсэг бэлтгэхэд бол цөмийн хор хөнөөл санаа зовох асуудал биш шүү дээ. Энэтхэг хаягдлаас ялгасан плутоноор 1974 онд атомын бөмбөг хийжээ.

Тиймээс цөмийн хаягдлаас нэн болгоомжилж, далдын далд оруулахыг л эрхэмлэдэг аж. Цөмийн зэвсэггүй бүс гэдгээ дэлхийгээр баталгаажуулгачихсан Монголд бол атомын зэвсгийн түүхий эд бүр ч байж боломгүй юм. Том гүрнүүд саяхан болтол, атомын зэвсэг дэлгэрэхээс сэрэмжилж, цөмийн хаягдлыг хяналт дороо хурааж төвлөрүүлэн хадгалахыг хичээдэг байв.
Монгол шиг хамаг юм нь хөс болсон оронд дэлхийн бүх цөмийн хаягдал хурвал юу болох вэ. Бөмбөрцгийн бурангуй дэглэмүүд, байгууллагууд цөмийн хаягдал дахин боловсруулах сонирхолтой болчихсон Монголтой ямар ч байдлаар хамтран ажиллаж болно шүү дээ. Манай чөтгөр шулам шиг аймшигт удирдагчид хүн төрөлхтнийг ч устгаж мэдэх буюу.
ОУАЭА 2004.10-р сард цөмийн зэвсгийн эрсдэлийг бууруулах арга зам нь олон улсын цөмийн хаягдлын байгууламж байгуулах явдал юм гэсэн утгатай тайлан гаргажээ. Үүнийг нутагтаа байгуулах хүсэлтэй ганц л улс тодорсон нь Монгол болж таарав.
Үүнийг “цөмийн түлшний иж бүрэн үйлчилгээний манай гараг дээрх анхны тогтолцоо”, “цөмийн түлш зээлдүүлэх”, “цөмийн банк” зэрэг нэрээр Монголд хэрэгжүүлэх гэж буйг “Майничи” сонинд энэ оны наадмын дараахан мэдэгджээ.
Ц.Элбэгдоржийг АНУ-д айлчлахын өмнөхөн тус улсын Конгрэссийн нэг судалгаанд “Монголд цөмийн хаягдлыг өөрөөр нэрлэн, үйл ажиллагаа явуулах боломжтой” гэсэн санааг дурджээ.
Уран, ураны бүтээгдэхүүн гадагш гаргавал Монгол буцааж авах ёстой гэсэн зүйл их яригдах болсон. Тэгвэл Монголд л ийм зүйл яригддаг байна.
2000.5.31-6.1-нд Малайзын Путражая хотод болсон АСЕАН-ы орнуудын цөмийн асуудлаарх сэминарт Монголын төлөөлөгч, манай улс цөмийн салбарт өлгийнөөс булш хүртэлх /cradle-to-grave/ үйлчилгээг үзүүлэх нь баталгаатай болсон гэж мэдэгджээ. Олборлохоос булшлах хүртэл гэсэн үг л дээ. Ээ дээ, монголчуудын баялгийг нь олборлоод өөрсдийг нь булшлах энэ олон санал санаачлагууд уу?
Саяын зун Монголд Энэтхэг, Солонгос, Япон, АНУ-ын өндөр албан тушаалтнууд айлчилсан бөгөөд, бүх айлчлалын үед цөмийн асуудал хөндөгдөж, гэрээ тохиролцоо хийгдсэн. Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж цөмтэй холбоотой ОХУ, Украин, Литв улсуудаар аялж амжив.
2011.8-р сард ерөнхий сайд С.Батболд Хэнтийд амрана гэчихээд АНУ-д сэм очиж, “Эрхэм гишүүнийг Дорнод руу яв гэсэн чинь Ойрхи Дорнод руу явчихсан байх юм” гэх онигоог амилуулав. ЦЭГД С.Энхбат ор сураггүй алга болсон. Цөмийн хуйвалдааны талаарх шуугианыг түүгээр даруулах гэсэн ч, С.Батболд түүнтэй хатуу тооцоо хийнэ гэсэн ч, тэр ЗГ-ын хуралдаануудыг удаа дараа тасалсаар, сураггүй байв.
АНУ-ын newsmax.com сайтад харин: Монголын ЗГ-ын төлөөлөгчид Айдахо, Нэвада штатуудад цөмийн хаягдал булшлах асуудлыг судлав. Монголд цөмийн хаягдал булшлах асуудалд АНУ оролцож байгаа гэсэн нь С.Батболдыг хэлсэн байв. Вашингтон штатын Ричландад болсон цөмийн сургалтад бас Монголын төлөөлөгчид оролцсоны дунд “оргодол” С.Энхбат байжээ. Хоёр хар хэрээ бие биеийн харыг гайхав гэгчээр, С.Батболд нь үүнд хилэгнэн, эрүүл мэндийн доройтолд ортол нь дарамталсан билээ.
Монголын эрх баригчид, ялангуяа С.Батболд, Ц.Элбэгдорж нар 20 гаруй оронд айлчлан байж, Дэлхийн цөмийн хогийн сав /ДЦХС/-ыг Монголд байгуулахад чиглэсэн глобал сүлжээг байгуулж чаджээ. 2008-2010 онд манай эрх баригчид Монголд дэлхийн цөмийн хаягдлыг булшлахыг олон удаа зөвшөөрчээ. 2010.6.21-нд “The Asia-Pacific” эрдэм шинжилгээний сэтгүүлд ОУАЭА-ийн ОУЦХСав байгуулах уриалгыг дэмжиж, Монгол улс ганцаараа хүсэлт тавиад байна гэжээ. 2011. 8.31-нд ЦЭГ-ын дарга С.Энхбат Монголд ОУЦХСав байгуулах ажил албан бусаар яригдсаныг үнэн хэмээн бие муудахаасаа өмнө хэлэв. Үүнийг АНУ-ын ТД-ын албаны дарга Р.Стратфорд, Японы ГХ-ийн сайд Т.Мацумото, дэд сайд Ч.Такахаши нар мөн зөвшөөрөөд байна.
Ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд хоёр сүүлийн үед цөмийн аюулын эсрэг тэмцэгчдийн дүрд хувилсан агаад, хамтран зарлиг гаргасан. Зарлигт "… хориглосон… зүйл заалтыг мөрдөж ажиллана”, “ҮАБЗ-ийн шийдвэргүйгээр цөмийн хаягдлын асуудлаар... хамтран ажиллах, МУ-ын нэрийн өмнөөс… яриа хэлэлцээ… гэрээ хэлцэл… баримт бичиг… хориглох” гэсэн байгаа. Гэхдээ зарлигт: зөвшөөрсөн зүйл заалтыг мөрдөхгүй, ҮАБЗ-ийн шийдвэргүй явагдсан хамтын ажиллагаа, хийгдсэн гэрээ тохиролцоог МУ-ын нэрийн өмнөөс бус, өөр шугамаар цөмийн хуйвалдаан хийлгэхгүй гэсэн зүйл алга.
Цөмийн хуйвалдааны төлөө, эсрэг зэрэг тэмцэгчид л улам олшрох боллоо доо.

Ч.Мөнхбаяр

ММХI.Х.ХXVII

www.facebook.com/groups/StopNuclearGenocide

Тоталитар нийгмийн боловсролыг халъя

2012-01-19T16:16:00.001+09:00

Миний бие дунд сургуульд сурч байхад, амьтан, ургамал судлал, биологи зэрэг хичээлүүдэд гагцхүү нарны экосистэмийн тухай номлодог байлаа. Гэтэл тэр цагаас 10 жилийн өмнө нарнаас хамааралгүй, мөнхийн харанхуйд, хэдэн зуун хэмийн халуун, хүйтэнд оршдог, хүхрийн, давсны, хүчлийн зэрэг экосистэмүүдийг нээсэн байж. Хичээл дээр авсан ойлголтыг маань орвонгоор нь өөрчлөх тэр анхдагч экосистэмүүдийг капиталист ертөнцийнхөн нээсэн тул эсэргүү систэм болж, хоригдсон юмсанж.

Дэлхийн шинжлэх ухаан динозавруудыг шувуутай нэн ойр, өд сөдтэй, хурц тод өнгөтэй, зулзагаа яг л жигүүртнүүд шиг өсгөдөг, халуун цустай, шувууны өвөг, магадгүй шувуу гэж үздэг атал, динозаврууд бол хэвлээр явагчид, нүцгэн биетэй, өнгө зүс муутай, өндгөө хаяад арилдаг, хүйтэн цустай, хэвлээр явагчдын мөхсөн салбар гэж сургадаг байв л. Зөвлөлтийн бус, капиталист орнуудын эрдэмтэд дэлхийн чиг хандлагыг тодорхойлсон болохоор заадаггүй байв шүү дээ.

Хүн олон зүйл байсныг бас л үл заана. Хүний өөр өөр зүйл олох австралопитэк, питэкантроп, нэандэрталь, кроманьон нарыг нэг зүйлийн үе шатууд гэж байв. Гэтэл нэандэрталь, кроманьон хоёр нь зэрэгцэн оршиж, магадгүй нэгнийгээ идэж устгасан байна. Эсвэл эвцэлдэн холилджээ. Үүгээр хоёр өөр зүйлийн эрлийз үржих чадваргүй гэх ойлголт бас эргэлзэгдэж байгаа юм.
Зөвлөлтийн шинжлэх ухаан хамгийн давуутай гээд, хөрөнгөт ертөнцийнхнийг үгүйсгэсээр байтал ийм л гаж буруу үзэл сурталжсан “шинжлэх ухаан” үүсчээ.
Өдгөө хойд хөршид дэсоветизаци (советгүйтгэл), дэсталинизаци (сталингүйтгэл) явагдаад бараг 20 жил болж буй тул дээрхи гаж өвөөс ангижран салаад, манайхыг бодвол хавьгүй эрүүл боловсролыг тогтнуулжээ.
Гэтэл тун аймшигтай нь, сталинист боловсролын систэм зөвхөн Монголд консэрвлогдон үлдсэн байдаг юм билээ. 1-рт, монгол дэсоветизаци явагдаагүй, 2-рт, эрэмдэг дэглэмийн албатууд боловсролыг шинэчлэхээс залхууран бэртэгчилсэн, 3-рт, гэгээрэл (боловсрол, шинжлэх ухаан) уналтад орсон зэргээс үүдэж л дээ. Бага залуу үеийнхний хоцрогдсон, хуучинсаг, сталинт үзэл хаанаас гараад байна гэж гайхалтгүй юмсанж.
Өнөөгийн дунд сургуулийн түүхийн хичээлийг аваад үз. Монгол улсын гол ястныг урвагч ястан гэдэг, нэг ястны бусадтайгаа л адил том фэодалыг Монголыг нэгтгэгч, хариас чөлөөлөгч гэж үндэслэлгүйгээр өргөмжилдөг, тэр ястан төвтэй ч гэж болохоор, зөвлөлтийн хагалан бутаргах бодлого, дарангуйлагчийн өөрийгөө дөвийлгөх эрмэлзлээр бүтээгдсэн хандлага байж л байна.
1911 онд бүх монголчууд нэгдсэн нэг Монгол улсаа байгуулсан, том гүрнүүд хуйвалдан Өмнөд, Зүүн Монголыг харийн эрхшээлд оруулах гэснийг эсэргүүцэн байлдсан атал, Ар Монгол тусгаарлаад, өөр нутгуудыг өөртөө нэгтгэх гээд байсан мэт заадаг байсан нь янзаараа.
Монголын ноёд дарлагч нар Хятадтай нэгдэхийг (Цэрэндорж-Бадамдорж нарын толгойлсон 5-р цувааныхан л хэргийн эзэд) хүсээд 1919 онд автономио устгуулсан мэт бичиж. Анхны улс төрийн хүч 1920 онд үүссэн гээд яг л социализмын үеийн баримтлал явж байна. 1928-1939 оныг үндэсний ардчилсан чиг шугамын үе гээд хэлмэгдүүлэлт харгислалыг их л бүдэгрүүлжээ. Дэлхийн II дайныг сталинист үзэл суртлаар л харуулж (Хоёр харгис дзэглэмийн дайн шүү дээ, гол нь). Монгол улс Өвөр Монголд II удаагаа чөлөөлөх дайн хийснийг юу гэж энэ сурах бичигт дурсах вэ.
Өөрчлөн байгуулалт хүртэлхийг, нийгмийн харилцаанд ахиц гарсан үе гэжээ. Алахаа больж цөлдөг болов, хувийн аж ахуйг бүрмөсөн устгав, зөвлөлтжүүлэлт, оросжуулалт эрчимжив зэргээр бичихийн оронд хүн ам өссөн гэжээ. Золтой л сэкс их хийж, нийгмийн харилцаа сайжрав гэчихсэнгүй аж. Хүний амьдрал, хөгжлийн жам ёсоор болсон сайн бүхнийг тухайн дэглэм, эрх баригчдын гавъяа гэдэг хөлдүү сэтгэлгээ дүрээрээ л байгаа биз.
Өөрчлөгдсөн зүйл байлаа, бас. Номэнклатурчдын анги гэсэн ойлголт оруулжээ. Харамсалтай нь тэр “анги” өдгөө ноёрхсон хэвээрээ байгаа гэдгийг хэлэхээ мартаад, 1990 оноос хойш коммунизм байгуулчихсан мэт бичсэн нь зөвлөлт үзэл биш гэж үү. “Ардын дайсны” нэрийг солиод л Данзан биш, Ринчино болгочихож. Зөвлөлтийн талыг баримтлагчдыг магтахаа больж, хятадын талыг баримтлагчдыг магтдаг болж. Лениний том зургийн оронд Сю Шү Жаны том зургийг тавьсан байх юм. Үүнийгээ дэсоветизаци гэж бодож байгаа бол том эндүүрэл. Улааныг үзээд урвана, шарыг хараад шарвана гэдэг бол номэнклатур ухаан мөн болой. Зөвлөлтийн колонийн систэмд үйлчилж байсан тэд өөр колонийн систэмийг түвэггүй олж авсан, урьж залсан. Хэрэв дэсоветизаци хийгдсэн бол номэнклатур ухаан устаж, монгол ухаан мандах байсан юм.
Түүхийн номонд соёмбыг дорнын бэлгэдэл бөгөөд, 1911-1940 онд Монгол улсын төрийн бэлгэдэл байсан гэжээ. Ийм л харь сэтгэлгээ “социалист” сургалтын нэг гол шинж шүү дээ.
Орос хэл өнөөдөр заавал үзэх хичээл гэгдээд явж байна. Үүнийг жишээ болгон, Хятадын тал хоёр хөршийнхөө хэлийг хоёуланг нь зааваас найрамдал нөхөрлөлд тустай гэж шахдаг аж.
Энэ л орос хэлний сургалтаас болж, монголчууд бид ямар их зүйл алдав? Урьд нь зөвлөлтийн гэх хязгаарлагдмал орон зайд түгжигддэг байлаа. Одоо бүр тэрнээс ч дор байдалд оржээ. Орос-Монголын харилцаа маш хангалтгүй төвшинд байна. Орос улс урьдын ЗХУ-аасаа нэн багасчихаад, шинэ тоталитар дэглэмийнхээ балгаар Хятад, Хойд Солонгос, Күба, Иран шиг нэн тусгаарлагдмал, гажууд ертөнц болжээ.
Тэгэхлээр орос хэлний сургалт түгжрэл, гажуудлаас өөр юу өгөх вэ? ХХ зуунд л орос хэл хамгийн их түгсэн бөгөөд, гэхдээ түүхийн бүх үед Орос импэри, ЗХУ, ОХУ-ын хүрээнээс төдийлөн хальж байсангүй ээ. Одоо 163 сая хүн оросоор ярьж буйн дотор орос бус хүн хэдхэн хувийг эзэлнэ. Казахстан, Кыргызстан болон, Өмнөд Осэт, Днэстр зэрэг тоглоомын бичил улсад хоёрдугаар, нэгдүгээр хэл нь гэгддэг байна. Энэ нь заавал үзэх хэл болгоход хангалттай гэж үү? Үгүй ээ, дээр дурдсан гурван шалтгаанаас болж л энэ сургалт үлдэж хоцорчээ.
Орос хэлний зайлшгүй сургалтыг халах хэрэгтэй. Тэгэхдээ хятад хэлний бус, англи хэлний сургалтаар. Хятад хэлний зайлшгүй сургалтыг оруулж ирэхгүй байх нь орос хэлний сургалтыг халах нэг гол шалтгаан. Уусгах магадлалтай зүйлсэд болгоомжтой хандахыг хэн ч буруутгахгүй.
Хүн бүр оросоор ойлголцчихдог шахуу байгаа шиг тийм төвшинд хүртэл нь англи хэлийг албадан дэлгэрүүлэх хэрэгтэй. Англи хэл зааж л байгаа шүү дээ гэж аргацаан дүйвүүлж болохгүй. Бүр Англи хэлний багшийн дээд сургууль байгуулж байгаад, орос хэлийг яаж зааж байсан шигээ заа, өргөн дэлгэрүүл гэж хэлж байгаа ухаантай.
Зөвлөлт, социалист ахан дүүс, интэрнационализм төр улсын маань үндэс мэт байлаа. Дэсоветификацийн дараа төр улсын маань үндэс юу болох ёстой вэ? Зүйтэй, монгол үндэстэн!
Тэгвэл монгол үндэстэн гэдэг ойлголт манай сургалтын систэмд үгүй хэвээр. Их л бодож, Монгол улсын иргэдийг л монгол үндэстэн гэж шинжлэх ухаанч бусаар ойлгуулан төөрөгдүүлж байна. Энэ бүхний дүнд монгол үндэстэн гэж юу болохыг мэддэггүй манкурт боолууд, зомби сүгнүүд мянга мянгаараа шат шатны сургуулиар бэлтгэгдэн нийгэмд сүйрэл мөхөл нүүрлүүлж байна. Сургуулиасаа хамааралгүйгээр монгол үндэстэн гэж юу болохыг мэдэж авсан хүүхэд залуус л сэтгэлийг багахан тайтгаруулах юм.
Тиймээс Монголын боловсролын систэмийг монгол үндэстний эрх ашгийн үүднээс шинэчилж, монгол үндэстэн гэдэг ойлголтжуулах шаардлагатай. Дээр яригдсан түүхийн номыг тийнхүү шинэчилбэл гаж эрэмдэг зүйлүүдээсээ ангижрах жишээтэй.
Мөн, “Монгол туургатны түүх, соёл” гэсэн хичээлийг үүсгэж, ул суурьтайгаар заах шаардлагатай юм. “Монголын уран зохиол” гэх хичээлийн нэг номд “Монгол туургатны уран зохиол” хэмээсэн сэдвийг оруулж, туургатан бүрийн уран зохиолыг 1-3 абзацад багтаан “таниулсан” байсан. Өөрөөр монгол туургатныг таниулсан зүйл манай боловсролын систэмд төдийлөн үгүй болов уу.
Ингэхлээрээ л монгол үндэстэн гэх ойлголтгүй, үндэстэн угсаатан үүсэхээс өмнөх үеийн зэрлэг хүн шиг хойч үе бэлтгэгдэж байна шүү дээ. Энэ бол улс үндэстний маань сөнөл төгсгөл бэлтгэгдэж байна гэсэн үг. Улс үндэстнийг устгах хүч бэлтгэгдэж байна гэсэн үг.
Ийм нөхцөлд “Монгол туургатны түүх, соёл” гэх хичээлийн ач холбогдол юутай их болох нь ойлгогдож байгаа биз? Монгол үндэстэн гэх ойлголтгүйгээс болж, хаа хамаагүй хаанахын хэнийг ч монгол гэж андуурч, Ангараг дээр ангайсан монголчууд буй гэх нь холгүй төөрөлдөн явдаг аймшиг арилнаа.
Эцэст нь, энэ үгүүллийн санаагаа базан төр түмэндээ уриалахад:
1-рт, Монгол улс дахь өнгөрсөн тоталитар нийгмийн боловсролыг халж, дэсталинизаци, дэсоветизацийг хэрэгжүүлж, шинэчлэн тогтооё!
2-рт, орос хэл заавал сурах тогтолцоог англи хэл заавал сурах тогтолцоо болгон өөрчлөе!
3-рт, Монгол улсын боловсролын систэмийг шинэчлэхдээ, монгол үндэстний эрх ашгийн үүднээс өөрчлөн хувьсгаж, монгол үндэстний талаар шаардлага хангах ойлголт өгөн төлөвшүүлдэг болгоё!
4-рт, “Монгол туургатны түүх, соёл” гэдэг хичээлийг дунд, дээд сургуульд заадаг болгоё!
Сайн үйлс дэлгэрэх болтугай!

Ч.Мөнхбаяр

ММХI.XI.IX

http://moenhbayar.blogspot.com

Өмнөд монголчуудын төлөө хамтдаа!

2012-01-19T16:13:00.003+09:00

Уриалга

Маргааш Өмнөд монголчуудын эрхийн төлөө тэмцэх дэлхийн өдөр болох гэж байна. Өмнөд монголчуудын эрх чөлөөний байгууллагууд хамтаараа 11-р сарын 6-ныг ийм өдөр болгон, тэмцэхийг уриаллаа.
Өмнөд Монголд чухам юу болоод байна вэ гэж зарим хүн асууж магадгүй. Тэнд малчдын бэлчээрийг булаах, сүйтгэх, албадан хятад олонхитой хот руу нүүлгэж ажил амьдралгүй болгох, уусгах, ялгаварлан гадуурхах, хүний болон үндэсний эрхийг нь хөсөрдүүлэх, үг хэлэх, хэвлэн нийтлүүлэх эрхийг нь боогдуулах, хэлмэгдүүлэн хохироох, ял шүүхгүйгээр хорих, хорих саатуулахдаа тамлан зовоох, хүн хулгайлах, энэ бүхнийг эсэргүүцвэл хайр найргүй нухчин дарах явдал огт багассангүй харин нэмэгдэх төлөвтэй байна.
Өмнөд Монголын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч Хадааг шударга бусаар 15 жил хорьж тамласны эцэст, суллалаа гэж мэдэгдсэн ч, тодорхойгүй газар хорьсоор байна. Хадааг суллагдсан гэх мэдээг сонсоод, хүндэтгэн угтаж авахыг уриалсан зохиолч, сэтгүүлч эмэгтэй Хуучинхүүг хулгайлан хорьж, зодож занчиж, харгислан зовоож буй нь илэрсэн. Хуучинхүү бол монгол үндэстнээ оройн дээд шүтээнээ болгосон, манай улсад зочилсон тухайгаа үгүүлсэн “Сүнсийг хурайлсан Монгол дэлхий” нийтлэлээрээ уншигчдын маань сэтгэл зүрхийг уярааж, гэгээн ухаарал хайрласан, их Д.Нацагдоржийн үгүүллэгийн нэрээр өөрийгөө нэрлэсэн, бид бүхний сайн танил алдарт зохиолч, сэтгүүлч билээ. Хадаа, Хуучинхүү болон Өмнөд Монголын бусад хэлмэгдэн хоригдож буй шударга ёсны төлөө тэмцэгчдийг суллахыг дэлхийн монголчууд, хүн ард шаардаж ирлээ.

Бэлчээр нутгаа хамгаалах хөдөлгөөний зүтгэлтэн, туйлын зэрлэг балмадаар харгислуулан алуулсан Мэргэнийг бид бүхэн мэдэх билээ. Түүний аймшигт үхэл бөмбөрцгийг цочирдуулж, аймшгийг сөрсөн Мэргэн баатрынхаа үлгэрээр өмнөд монголчууд босч тэмцэж, ар монгол ахан дүүс бид ч өмгөөлөн, эв санааны нэгдлээ илэрхийлэн дэмжсэн билээ. Анх “явган зорчигчийн буруугаас үүдсэн авто осол” хэмээн үл хэрэгсэж байсан Хятадын засаг арга буюу буулт хийж, алуурчдыг буруутган цаазалж, хохирогчийн ар гэрт тусламж үзүүлж, малчдын нутаг бэлчээрийг сүйтгэхийн эсрэг арга хэмжээ авахаа амласан.
Гэвч жагсагчдыг дайрч алах, зодож занчих, олноор хорих, сураггүй алга болгох зэргээр хайр найргүй нухчин дарсан бөгөөд, энэ харгислалд өртсөн олон хүний хувь заяа хэрхсэн нь тодорхойгүй байна. Хавар-зуны бослогоос хойш хүмүүсийг хулгайлан сураггүй алга болгох явдлыг өргөнөөр хэрэглэж, хохирогсдын талаар баримтлах, хэлэх ярих зүйлгүй болгож байгаа нь тун ноцтой, түгшмээр асуудал юм.
Шилжин суурьшсан хятад иргэдийн зүсэн зүйлийн түрэмгий явдлаас уугуул монголчуудыг хамгаалах амлалт огт биелсэнгүй. Мал сүргийг нь ч дайрч алж,уугуул олныг айлган сүрдүүлж, шахан түрэх оролдлогууд гарсаар ирлээ. Энэ мэт бусармаг явдлыг эсэргүүцсэн малчдыг хятад шилжин суугчид ч, цагдаа нар ч бүүрэлхэн, үхтэл нь зодож занчиж, хорьж хэлмэгдүүлж ирлээ.
Ялангуяа, Өвөр Монголын эрдэс баялгийг цөлмөж буй хятадуудын уул уурхайн компаний жолооч нар замаар явахгүй, малчдын бэлчээрийг талхлан сүйтгэж, гэрийнх нь дэргэдүүр ч улаан тоос татуулан, дайрах дөхөн давхих нь үнэнхүү зовлонтой бэрх бөгөөд, кампанит ажлын шинжтэй байгаа юм. Бэлчээр, гэр орноо хамгаалан тэмцсэн малчин Зоригтыг 10-р сарын эхээр харгис жолооч нар санаатайгаар дайрч аллаа.
Монгол улсад ч монголчуудын байдал төдийлөн дээрдэхээргүй байгаа нь үнэн бодот байдал юм. Ялангуяа өмнөд монгол хүн Монгол улсад хөл тавих ч эрхгүй шахам ялгаварлан гадуурхагдаж байгаа нь шимширмээр.
Өмнөд монгол хүн хятад компанийн орчуулагч л биш бол наашаа хилийн дээс алхах бараг хориотой. Удаан хугацаагаар сууя гэвэл бүрэн хориотой. “Монгол улсын цалингийн доод хэмжээнээс арав дахин өндөр цалинтай ажлыг гурван жил хийнэ гэсэн баталгаа авчир” гэх үл гүйцэлдэх шаардлага тавьдаг. Энэ шаардлагыг биелүүлэхгүй бол, Монгол улсын иргэнтэй гэрлэсэн байсан ч удаан хугацаагаар суухыг хүлээн зөвшөөрөхгүй. Монгол улсын иргэн болъё гэвэл, дээр дурдсан өндөр цалинтай ажлыг таваас дээш жил хийж, татвар төлсөн баримт, хоёр улсын цагдаагийн байгууллагын ямар ч өө сэвгүй тодорхойлолтууд гэхчлэн олон бичиг баримт нэхэж, үл гүйцэлдэх зорилт болгодог байна. Тэднийг дүрвэгч, цагаач болгоно гэх ойлголт огт байхгүй.

Дээрх өндөр шаардлагууд тавигддаггүй байх үед Монгол улсын иргэн болох, удаан хугацаагаар оршин суух, цагаач, дүрвэгч болох болзол хангасан өмнөд монголчуудын хүсэлтийг ч шалтгаангүйгээр хөсөрдүүлдэг тул, 10-20 жил Монголд амьдрахдаа ямар ч статусыг манай улсаас хүртэж чадаагүй өмнөд монголчууд ч байна. Тэд “Хэзээ биднийг хууль бус цагаач хэмээн Хятадад тушаах бол” гэж, ямар ч гэмгүй атлаа оргодол босуул адил айж түгшин, нуугдаж бултан оршиж иржээ. Тэд арга буюу, гуравдагч улсууд руу дүрвэн гарч байна. Саяхан хэдэн өмнөд монгол хүнийг албадан гаргалаа. Хууль бус цагаачидтай тэмцэнэ гэхлээр, юуны өмнө өмнөд монголчууд руу л довтолдгийг хэн бүхэн мэдэх биз ээ.
Өөр ямар ч гадаадын иргэд манайд иймэрхүү байдалд огтхон ч ордоггүй, харин I сортын хүн болон эзэрхэж, улсынх нь иргэдийг II сортын хүн болгон ноёлж байдгийг бид мэднээ. Тэгвэл өмнөд монголчуудын ялгаварлан гадуурхагдах байдал Монгол улсад түүнээс ч илүү ноцтой, хүнд болжээ.
Адилхан л БНХАУ-ын иргэд атлаа, хан үндэстэн хүмүүс хүссэн статусаа Монгол улсаас олж авч, бүр өдөртөө иргэний үнэмлэх гаргуулж авч байгаа тухай мэдээ олонтаа дуулддаг. Тэд, Монгол улсад өөрөө төрсөн юм уу, эсвэл төрсөн хүмүүсийн үр сад, Монголын иргэнтэй гэрлэсэн, Монголд өндөр цалинтайгаар үр бүтээлтэй ажилласан, хөрөнгө оруулсан зэрэг өчнөөн аян шалтгаар манай иргэн болдог агаад, уг болзлуудыг үнэхээр хангасан эсэх нь ямар ч баталгаагүй байдаг аж. Тэдгээр хятадууд өмнөд монголчуудыг “Та нар өөрийн улсдаа ирлээ гэж андуурав уу? Хэнийх нь улс байна даа?!” гэж тавладаг ажээ. Харин өмнөд монголчуудыг “Ялтан солилцох гэрээтэй болсон” гээд, Монголд оршин суух хууль дүрмийг зөрчсөн гэх шалтгаанаар БНХАУ-д тушаах тун чиг ойрын аюул нүүрлэн ирээд байна. Саяхан зарим өвөр монгол хүний илүү дээгүүр статусын баримт бичгийг хураан авч, ногоон карт олгон бууруулсан байна.
Монгол улс рэпатриацийн буюу уугуул иргэд,тэдний үр садыг буцааж ирүүлэх бодлогыг хэрэгжүүлээд удаж байна. Ардын хувьсгалаас хойшхи хугацаанд зүй бусаар хөөгдсөн гэх хятадуудыг үр садтай нь авчрах бодлого өргөн хэрэгжиж ирэв. Казахстан улс руу явсан казах иргэдийн буцаж ирэхийг чөлөөтэй хүлээж авч, төвхнөх тусламж үзүүлдэг. Хятадуудад ч тийм тусламж үзүүлдэг болов уу. Харин монголчуудыгаа рэпатриацаар авчрах тухай санаж ч байсангүй. Большевик харгислалаас дүрвэж дайжин 30-40 мянган хүн Монгол улсын хилийг даван нүүсэн агаад, нэлээд нь буцаж ирсэн ч, нэлээд нь үлдсэний үр сад хэдэн түмэн хүн Өмнөд Монгол, Гансу зэрэгт байна. Энэ хүмүүс Монгол улсад эргэн ирж, садан төрөлтэйгээ учран золгохыг хүсдэг ч, өмнөд монголчуудын өр эмтрэм аж байдал Монгол улсад тэднийг хүлээж буй. Цогт тайжийн үед одсон Хөх нуурын халхуудыг ч сонгодог рэпатриацаар буцааж авах ёстой атал, хүн амын 1/5 нь хятад байсан колоничлолын оргил үеийг хичээнгүйлэн сэргээхийн учир юу вэ?
Түүнээс ч аймшигтай юм болох гэж байна. Уул уурхайн аварга төслүүдийг хэрэгжүүлэхэд, хүн амаас нь ч их, хэд дахин ч их гадаадын ажиллах хүч ирдэг муу жишиг дэлхий даяар багагүй хэмжээгээр дэлгэрсэн байдаг. Тэр муу жишиг Монголд тогтож байна. Хэрэв бид хилийн чанадын монгол ахан дүүсээ эрхэмлэх бодлоготой байхгүй бол, бүх монгол туургатнаа нүүлгэж ирүүлэхэд ч бэлэн сэтгэлзүйтэй байхгүй бол сая сая хятад хүн ажиллах хүчний журмаар үерийн ус мэт уулгалан орж ирж, улс маань Өвөр Монголын адилаар XXI зууны хамгийн аймшигт колони болох болно. Дэлхийг цочирдуулах болсон хятадын харгис хэрцгий явдлууд, бодлого, үйл ажиллагаа та бидэн дээр хэрэгжих болно. Үүнийг сонгох уу, монгол туургатнаа сонгох уу?
ОХУ уугуул ард түмнүүдээ эргүүлж ирүүлнэ хэмээн Монгол улсын буриад, ойрд, урианхай нарыг татах хуульзүйн үндэстэй боллоо. Манай казахуудыг татаж авсаар ирсэн Казахстан мөн Оросын адил хуультай болж, улсынх нь дорнод хэсэг буюу Зүүнгарын түүхэн уугуулууд болох ойрдуудыг хүлээж авна хэмээж байна. Монгол улсын хүн амын 20 хувь нь халх бус агаад, тэр хүмүүс үндсэндээ гадагшаа явж болох эрхзүйн орчин хөрш орнуудад бүрджээ. Орос, Казахстан улсууд монголчуудыг татна гэж байхад Монголын төр засаг юу харж, юу хийж байна вэ?
100 жилийн өмнө бүх монголчууд Нэгдсэн, Нэгэн Монгол улсаа хамтдаа байгуулахад өмнөд монголчууд асар их үүрэг гүйцэтгэж, үнэлж баршгүй гавъяа байгуулсан. Эмгэнэлтэй нь, их гүрнүүд хуйвалдан, Өмнөд Монголыг энэ улсаас маань тасчин салгаж, харийн эрхшээлд оруулсан билээ. Монгол улсыг маань байгуулалцсан, тусгаар тогтнолыг бадруулалцсан, гал голомтыг асаалцсан өмнөд монголчууд энэ л нэгэн Монгол улсын элгэн ч байх эрхтэй, иргэн ч байх эрхтэй.
1. Эх орон нэгтнүүд ээ, сэрэх цаг болжээ! Өмнөд монгол ахан дүүсээ өмгөөлөх цаг иржээ! 11-р сарын 6-ны олон улсын эсэргүүцлийн хүрээнд бид өнөөдөр энэ хэвлэлийн хурлыг хийж байна. Маргааш эсэргүүцлээ чөлөөтэйгээр илэрхийлцгээгээрэй гэж уриалж байна.
2. 12-р сарын 10-нд ахин олон улсын эсэргүүцлийн өдөр болно. Тэр өдөр, бэлтгэлээ базааж байгаад сүрт эсэргүүцлийн арга хэмжээ зохион байгуулцгаая гэж уриалж байна!
3. Өмнөд монголчуудынхаа төлөө Хятадын төрд хандан:
-Өмнөд монголчуудын хүний эрх, үндэсний эрх, амьд явах эрхийг хөсөрдүүлэх;
-Баялгийг нь цөлмөж, бэлчээрийг нь сүйтгэж, нутгийг нь шилжин суурьшигчдаар дүүргэж, өөрсдийг нь хятад хүн амтай хотууд руу нүүлгэн, амьдрах аргагүй болгох;
-Шударга тэмцлийг нь нухчин дарж, оролцогсдыг нь үндэслэлгүй хорих, тамлан зовоох, сураггүй алга болгох;
-Хадаа, Хуучинхүү зэрэг тэмцэгчдийг хэлмэгдүүлэн хорихоо зогсоож, нийгмийн холбогдох эрхэм зарчмуудаа баримталж, зохих арга хэмжээ авахыг шаардацгаая гэж бид уриалж байна!
4. Монголын төрд хандан:
-Өмнөд монголчуудыг ялгаварлан гадуурхах, тэдний эсрэг үйл ажиллагаа, суртал ухуулга явуулж, төрөл бүрээр дайсагнахаа зогсоож,
-Монгол улс дахь удаан хугацаагаар оршин суугч, ажиллах хүч, дүрвэгч, цагаач, иргэн болох явдлыг нь гадаадын өөр үндэстэн иргэдээс ялгавартай болгон бүхий боломжоор хөнгөвчлөх,
-Сонгодог рэпатриаци буюу, Монгол улсаас Өмнөд Монголд нүүж очигсод, хойчсыг татаж ирүүлэх,
-Уугуулшуулал буюу өргөтгөсөн агуулгатай рэпатриацаар ирүүлэх,
-Монгол үндэстний эрх ашгийн төлөө тэмцэгч өмнөд монголчуудыг Монгол улсын иргэн болгох, улс төрийн орогнол олгох, гуравдагч улсад одоход нь туслах зэргээр хамгаалахыг шаардацгаая гэж бид уриалж байна!
5. Дэлхийн шударга улс түмэн, байгууллага, зүтгэлтнүүдэд хандан:
-Өмнөд Монголын зовлон зүдгүүрийг таньж мэдэн, нимгэлэн арилгахын төлөө тэмцэхийг бид уриалж байна!

"Өмнөд монголчуудын төлөө хамтдаа"

хэвлэлийн хуралд оролцогчид, дэмжигчид

2011.11.5

АНУ, Ираны аль алинд цөмийн дэмжлэг үзүүлж дайтуулан, ашиг дундаас нь унагах аргыг манай дарга нар сэджээ

2012-01-19T16:10:00.004+09:00

Хойд, Өмнөд Солонгост хоёуланд нь атомын тусламж үзүүлж дайтуулан, хонжоо дундаас нь олох аргыг эрх баригчид сэтгэжээ

“Монголын цөмийн санаачилга”, “Түлшний иж бүрэн үйлчилгээ”, “Цөмийн банк” гэх зэрэг хуурамч нэр хаягуудыг хараад зарим хүн энх тайвны төлөө санаачилга, эрчим хүчний салбарын шинэчлэлт бүх ард түмний банк гэхчилэн эндүүрч болох юм. Аль нь ч биш ээ. Үүний ард Монголд дэлхийн цөмийн хогийн сав, бүс нутгийн цөмийн эрчим хүчний зангилаа, цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэх, турших цогцолбор зэрэг хорт муу бүхнийг багтаасан, монголчуудыг устгах цөмийн гэноцидийн төлөвлөгөө нуугдаж буй билээ.
Монголын олон арван албан тушаалтан, мэргэжилтэн цөөнгүй жил зүтгэж, сүүлийн жилүүдэд онцгой идэвхийлэн даян дэлхийд ухуулж явсаар Монголд цөмийн өндөр эрсдэлтэй үйл ажиллагааны олон улсын төв байгуулах чиглэлтэй глобал сүлжээг байгуулсан.
Энэ сүлжээнд хамрагдсан (45 ч гэдэг) бүх улс орны нэр бүрэн тодроогүй байна. Гэхдээ тодорсоор байна. Маш санаандгүй улс орнуудын нэрс гарч ирж байна. Тэр бол Иран, Хойд Солонгос.

Ноднин Ираны онгоц ямар ч зөвшөөрөлгүй хил нэвтэрч ирээд, бууж ирсэн хүмүүс нь бүдүүлэг авирлан, захирч тушаах байдал гаргаж байсан бөгөөд, тэднийг манай нэг том дарга өмгөөлж, хамаг хууль дүрэм зөрчөөд л мах ачиж явууллаа гэсэн. Тэгэхэд олон хүн “Дэлхийн хамгийн болохгүй бүтэхгүй дэглэмийн нэгтэй манай орон олон улсын нийтлэг хандлагыг сөрөөд, ажилладаг л юм байх даа” гэж гайхсан билээ.
Иран-Монголын харилцаа нь үүлэн чөлөөний нар шиг л байсан юмсанж. 1971 онд дипломат харилцаа тогтоож, 1973 онд хараан зүхдэг харгис шахынхаа улсад Зөвлөлтийн даалгавраар Ю.Цэдэнбал айлчилж, 1976 онд Ираны ерөнхий сайд манайд хариу айлчлаад байтал, 1979 онд Аятолла Хомэйний хувьсгал гарч, одоо ч ноёрхож буй дэглэм тогтоод л бүх юм тасалдаж. Дэлхийн бурангуй, түрэмгий, хаалттай хориотой хэдхэн орны тоонд багтчихсан улстай хэн юу ярих вэ? Бөмбөрцөг даяар лалын хувьсгалыг ялуулж мандуулна, буруу номтнуудыг дагуулж бишрүүлнэ, Коран дээр гардаг чөтгөр шулам бол АНУ, түүнтэй хамтран ажиллагчид, Израиль, еврейчүүдийг устган сөнөөж, тэднийг дэмжигчдийг гэсгээн цээрлүүлнэ гэдэг засагтай яаж найрамдан нөхөрлөх вэ? Боломжтой бүхнийг үзэн ядаж, үзэл сурталд нь таалагдаагүй гадаадын хэнд ч эчнээ ял оноож, гүйцэтгэсэн хүнд өндөр шан өгнө хэмээн амлаж байдаг тэд үндэсний цөөнхөө монгол царайтай, гаралтай хэмээн ялгаварлан гадуурхаж, боолчилж, хөөж тууж байдаг тул Монгол улс бүр ч харьцах аргагүй байв.
Гэтэл ардчилсан хувьсгалаас хойш Ирантай хамтрахыг хүсэгчид манайд гарлаа. Улс оронд маань олон зүйл хүн төрөлхтний жам ёсноос эсрэгээр, урвуугаар эргэж эхэлсэн болохоор аль л болдоггүй улс орныг, удирдагчдыг таашаах явдал олны дунд дэлгэрэв. Өөрсдийгөө устгах программчлалтай болгодог үзэл сурталтай, дэлхийн хамгийн харгис дэглэмтэй орны ард иргэд иймэрхүү болдог юм байлгүй.
Манай газрын тосны талаархи хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх ажилд иранчууд оролцон тусалсан гэнэ. Яаж туслахаараа, байгалийн бүх баялгаа иранчуудынх болгосон тэд манай хамаг газрын тосыг харийнх болгох зөвлөгөө өгдөг байна? Эсвэл дарга нар маань гадаадаас сайн зүйл огт авахгүй, мууг нь л авна гээд зөвлөгөөг нь дагаагүй юм болов уу.
Ираны хазарууд өөрсдийг нь Тэхран Кабултай зөвшилцөн хүчээр Афганистан руу нүүлгэж байна, тэгэхдээ өөр үндэстний дунд цацаж, дайсагнасан хүрээллийн дунд суулгаж байна, бидний асуудлыг ахан дүү монголчууд та бүхэн дэлхий нийтийн сонорт хүргээд өгөөч, эсвэл Тэхрантай зөвшилцөөд эцэг өвгөдийн минь өлгий болсон Монгол улсад дагаар оруулан татаж аваач гэсэн хүсэлтийг манай талд удаа дараалан тавьж байсан юм байна. Монголын удирдагч Күбийн Хабанад эвсэлд үл нэгдэх орнуудын (өчнөөн эвсэлд нэгдчихсэн хэрнээ) арга хэмжээнд оролцохдоо Ираны ерөнхийлөгч Ахмадинэжадад энэ тухай матаж тал засаад, Монгол дахь цөмийн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх дэлхийн сүлжээнд нэгдэхийг ятгасан шиг байгаа юм. (Манай өөр нэг удирдагч Афганистаны Карзайг сугадаж буланд аваачаад л нууц юм яриад, жигтэйхэн нөхөрсөг найрсаг байдаг гэдэг, тэр нь цөмийн асуудал арай биш, тусламж хүссэн хазаруудыг л матаж тал зассан явдал буй заа. Хазаруудтай тэмцэх глобал сүлжээ ч санаачлаад, байгуулаад явдаг байж магадгүй)
Монголын цөмийн санаачлагад нэгдэх нь Ираны хувьд амаргүй баймаар. Гэвч тэд манай удирдагчдыг монгол царайтай, гаралтай гэж хардаггүй шиг. Заналт дайсан АНУ-тайгаа нэг хуйвалдааны дээвэр дор орно гэдэг мөн ч бэрх. Гэвч зорилгоо биелүүлэхэд Иранд цөмийн түүхий эд ус агаар шиг хэрэгтэй болоод байгаа. Улс үндэстнийхээ эсрэг үйлсэд бол дарга нар маань дэлхийг ч нэгтгэх (авлигадаж) шидтэй аж.
2010 онд цөмийн хуйвалдааны ажлыг манай эрх баригчид үсрэнгүй ахиулжээ. Цөмийн мангас гэгддэг, асар бохир үйл ажиллагаатай Францын “Аравэ” компанийнхан Монголд айлчлаад хэдхэн хоносны дараа, манайд суух Ираны элчин сайд Мэхди Сафари нийслэлд маань харайлган ирж, жуух бичгээ барьжээ. Энэ хүн Ираны гадаад хэргийн сайд байхдаа Иран-Хятадын цөмийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд багагүй гавъяа байгуулж, тэгээд БНХАУ-д суух элчин сайдын албан тушаалд шилжсэн байх юм.
Монгол улс үүнээс өмнө Иранд мах нийлүүлэх болсныг дэлхий нийо хачирхаж, янз бүрийн таамаг дэвшүүлж байв. Таван жилийн өмнө АНУ USAID хөтөлбөрийн дагуу, Афганистанд мах экспортлохыг манай талд санал болгоход, одоо ч, хойшид ч боломжгүй гэх хариу өгч байжээ. Тэгвэл яагаад гэнэт хөрш Иранд нь нийлүүлэх боломжтой болов, эсвэл мах бус, өөр зүйл нууцаар нийлүүлээд байна уу гэх асуулт тавигдаж байжээ. 2010 онд Иранд 2000 тонн мах нийлүүллээ гэдэг. 2000 тонн өөр зүйл байсан бол яах вэ гэж түгших болж.
Сүүлийн үед Монголыг Ирантай нууцаар хуйвалдан, цөмийн талаар эрчимтэй хамтран ажиллаж байна гэж бүр ч гүнзгий хардах болжээ. Иран Монголын цөмийн түүхийн эдийг их сонирхох болсон гэдэг нь илэрхий болж. Явж явж дарга нар маань дэлхийн цөмийн дайн өдөөчих юм биш биз дээ.
Одоохондоо манайх уран олборлохгүй байгаа гэдэг. Гэтэл нууцаар олборлох явдал энд тэнд гарлаа л гэдэг шүү дээ. Тэгэхлээр түүхий ураныг Иранд мах гээд нийлүүлчихдэг ч юм билүү, нийлүүлэх бэлтгэлээ хангаж ч байгаа юм билүү, хэн мэдлээ. Мөн манайд цөмийн хаягдал нууцаар булж ирсэн гэдэг. Цөмийн түлшний хаягдлыг бол цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болдог байна. Онцгой ашигтай наймаа байх нь ээ. Нэг кг цөмийн хаягдлыг нутагтаа булахад дор хаяж 500 доллар авдаг гэсэн, тэрийгээ цөмийн зэвсэгтэй болохыг хүссэн орнуудад зарна, үйлдвэрлэлийн хаягдлыг нь эргүүлээд авчран булж, өндөр төлбөр авна! Ийм зүйлээс манай дарангуйлагчид ер нь буцах уу даа, бодоод үзээч. Хамаг баялгаа хахууль аваад л харьд бэлэглэчихдэг улс шүү дээ. Харьд нэгдэх нууц хүсэлт тавьдаг гэсэн шүү дээ. Бүр тэнгэр газраа харьд нууцаар түрээслүүлж л байсан шүү дээ…
Миний бие 2000 онд, манай дарга нар БНАСАУ-тай хамтран ажиллаж буйг шүүмжлэхдээ, цөмийн зэвсгийн асуудалд нь нууцаар оролцож байгаа байж болон гэх үгүүлбэр оруулсан. Тэгэхэд нэгэн дарга асар их хилэгнэж, манай рэдакцийг шатаана гэхчлэн дарамталж байсан юм. Өнөөдөр Хойд Солонгосыг цөмийн зэвсэгтэй болоход нь тусалсан, тусалж байгаа, тусална гэх магадлал өндөр болоод байна.
Хятад улс Монгол улсын нутгаар дайруулан Хойд Солонгос руу зэвсэглэл гаргаж, мөрөө баллахыг оролдов гэх мэдээлэл гарч байсан. Тэр нь ямар зэвсэглэл болох нь тодорхойгүй. Хятадаас зэвсэг гараагүй, Монголоос уран, цөмийн хаягдал гарсан байж болох оо доо? Бололгүй яахав. Цөмтэй холбоотой бүх улстай хамтран ажилладаг, бүр ирээдүйд цөмийг сонирхож магадгүй гэх улсыг хүртэл очиж ятгадаг манай удирдлага цөмөөр ангаж цангаж, харангадаж байдаг орнуудыг яаж зүгээр орхих юм бэ?
Харин сүүлийн үед цөмийн хуйвалдаан нь шинэ агуулгаар сөхөгдөж, дэлхийд шившгээ тарьж, Гаагын шүүхээр орж дуусах нь дээ, эрх баригчид маань. Дэлхий дахинд цөмийн явдлыг хөөрөгдөж, сөргөлдөгч дайсагнагч талуудын ч (АНУ-Иран, Хойд-Өмнөд Солонгос гэх мэт) аль алинд цөмийн дэмжлэг үзүүлж, хүн төрөлхтөн сүйрлийн аюулыг ойртуулах болсон тэд яавч зүгээр өнгөрөхгүй. Монгол улс үндэстнийг тэд хамаг бие сэтгэлээ халтар төгрөгөөр үнэлэн худалдагч адгийн эм мэт болгож байгаа. Монголчууд бид харин дэлхий тэднийг гэсгээн цээрлүүлэхийг хүлээгээд л, хамгийн муу муухайгаар дарлуулан доромжлуулж, хүлцэн тэвчиж, нүгэл хурааж, нүдээрээ гаргасаар л суух уу?

Ч.Мөнхбаяр

ММХI.XI.I

www.facebook.com/groups/StopNuclearGenocide

Чингис хааныг шүтэн бишрэх нь АНУ-д хүчээ авч байна

2012-01-19T16:09:00.001+09:00

Монголд болдоггүй Чингисийн тахилга АНУ-д болж байна

Саяхан, Чингис хааны тахилгын ёслол Амэрик дахь монголчуудын дунд 24 дэх удаагаа зохион байгуулагдсан юм. Нью-Жэрси муж улсын Принстон хотноо болсон эл уламжлалт арга хэмжээ анх 1988 онд зохиогдож байжээ.
Эрдэмтэн Хангины Гомбожав нарын өмнөд монгол, халимаг хүмүүс Монгол-Амэрикийн соёлын холбоо (МАСХ, МАСА, Mongol-American Cultural Association) гэх монгол туургатны чанартай ТББ-г АНУ-д үүсгэн байгуулж, бүхий монгол элэгтний эрхэм дээд шүтээн болсон Чингис хааныг АНУ-д анх тахин ёсолсноос хойш олон он жил улиран өнгөрчээ.
Өдгөө АНУ-д Монгол улсын 30 мянга, халимаг зургаан мянга, хазар хоёр мянга, буриад, тува 100-200, өмнөд монгол 50-100 хүн аж төрж буйн төлөөлөл Принстон хотноо чуулжээ. Энэ жил буриад, тува, хазар түмний төлөөлөл анх тахилгад оролцож буй нь онцлог юм. МАСХ-ны дарга Санж Алтан, УЗГ Чингэлтү, Палжи, Энхээ, Цагаанбаатар, Эттингэр, зохион байгуулагч Д.Бямбахүү болон бусад хүмүүсийн халуун дулаан сэтгэл зүтгэлээр энэхүү сайхан ёслол бүтжээ. Санж Алтан халимаг, Чингэлтү тайваний монгол, Палжи энэтхэгийн монгол, Цагаанбаатар өмнөд монгол, сүүлийн үед МАСХ-ны ирээдүйтэй залуу боловсон хүчин гэгдэж буй Д.Бямбахүү Монгол улсын иргэн юм.

Эрдэмтэн Х.Гомбожав Эзэн хорооны тахилгын байдлаас сэдэвлэн, 1986 онд АНУ дахь Чингисийн тахилгын зан үйлийг зохион тогтоожээ. Ордост 700 гаруй жилийн өмнөөс дархадууд бүтэн жилийн турш Чингис хааныг тахиж ирсэн агаад, хамгийн том ёслол нь билгийн тооллын 3.21-нд болдог аж. Х.Гомбожав Эзэн хорооны тахилгаас буддын болон засгийн нөлөө зэргийг хасч, бөө мөргөл, монгол уламжлалд ойртуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна.
Жонон өчиг ерөөл айлтгаж, найман ямтан давтан хэлж, Чингис хааны алдар гавъяаг бахдан дуудаж, монгол туургатнаа цөмийг нь магтан дурдаж, дэлхийн монголчуудын нэрийн өмнөөс Чингис хааны асаасан монгол гал голомтыг унтраалгүй, мөнхөд бадраан мандуулж явахыг тангараглаж байх нь утга төгөлдөр. Найман ямтны дунд хазар монгол хүн байх нь онцлом үзэгдэж байв. Тахилгын ёслолд оролцогчид бүгдээр Чингис хаанд мөргөхөд Санж Алтан гуай өвдөг сөгдөн, духаа газар хүргэн, гүн сүсэгтэйгээр залбирч мөргөн байх нь үнэхээр сэтгэл хөдлөм байлаа.
Тэрбээр 24 дэх удаагийн ёслолыг нээж үг хэлэхдээ анх оролцож буй хазар монголчуудын талаар: “Хазар монголчууд нь Чингис хааны эзэнт гүрний үед бий болсон онцгой нэгэн монгол бүлэглэл юм” гэсэн билээ.
Амэрикийн хазаруудын байгууллагын тэргүүн Давуд Али Чангэзи:
“Түүх, гэнэтикийн судалгаагаар хазарууд монгол гаралтай гэдэг нь батлагдсан билээ. Хазар бид хаадын хаан Эзэн Чингисээрээ бахархаж, овоглон явдаг. Монгол гаралтай гэдгээ бид Афганистан, Иран, Пакистанд чөлөөтэй зарлан тунхаглаж чаддаггүй. Харин одоо монгол анд нөхдийнхөө дунд бахдалтайгаар тунхаглаж байна.
Бид монгол үүсэл гарлаа хэзээ ч мартаагүй. Миний бие хүүхэд байхаасаа эхлээд Чингис хаанаа тахин шүтэж ирсэн. Би хувьдаа өөрийгөө 100 хувь монгол хүн гэж боддог.
2001 онд Хазаражатын Бамиянд VI зууны үеийн Буддын баримлыг талибууд устгасан нь шашны учир холбогдолгүй бөгөөд, хазар хүн шиг харагдаж байна гэж устгасан билээ. Тэгвэл хазаруудыг монгол хүн шиг харагдаж байна гэж устгаж ирлээ…” гэхчилэн хэлж, бас монгол дээлтэй байсан нь олны сэтгэлийн утсыг ихэд хөндсөөн.
МАСХ-ны монгол хүүхдүүдэд туслах сангийн (http://www.maca.usa.org/donations.html) ЕЗохицуулагч Т.Эттингэр: “Манай сан 1995 онд МАСХ-ны удирдлага, Амэрикийн Ж.Бэйкэр зэрэг нэрт зүтгэлтнүүдийн санаачилга, зүтгэлээр байгуулагдсан. Түүнээс хойш бид 250 мянган долларын төсөл хэрэгжүүлж, 2000 гаруй хүүхдэд тусаллаа” гэхэд бүгд талархан хүлээж авав.
МАСХ-ны Хүмүүнлигийн шагналыг Ш.Тэмцэлтэд олгосон нь ч олонд сайшаагдав. Ш.Тэмцэлт 1981 оны сурагчдын хөдөлгөөнөөс хойш өдийг хүртэл өмнөд монголчуудын хүний эрх, үндэсний оршихуй, соёлын төлөө тэмцэж ирснийг үнэлж, энэ шагналыг олгосон юм.
Ар Монголын “Mongol World”, Өмнөд Монголын “Анда” зэрэг хамтлагууд урлагийн тоглолтыг өргөн барьж, учран золгосон монгол туургат ахан дүүсийг баясган байв.

Тахилгын ёслолын идэвхтэн Д.Бямбахүү, хазар охин, Давуд Чингис нар

АНУ-д газар газрын монголчууд ийнхүү нэгдэн нягтарч байхад, монгол ертөнцийн төв байх учиртай Монгол улсад маань ийм үйл явц болдог билүү дээ гэх бодол тархинд минь харван орж ирж байв. Чингис хаан монголчуудыг нэгтгэсэн, одоо ч нэгтгэж байна ч гэж бодсон билээ.

Бурханы хөвүүн Чингис хааныгаа бид нэгэн тэнгэр адил үзэж, мөргөн бишрэх учиртай юм. Чингэвээс Богд баатрынхаа хязгааргүй эрч хүчээс хүртэн жаргах болно. Ард түмэн маань ч мөнхийн хааныгаа тахин шүтдэг арвин баян ёстой байв.

Чингисийн туг сүлдийг тусгай сүм барьж тахидаг, үе залгамжилсан тугчид хадгалж хамгаалдаг байлаа. Эрдэнэзуугийн дэргэд Чингисийн цагаан сүлд, цэргийн бүрээг ном уншиж тахидаг, лам нар харж ханддаг сүм байв. Халхын Засагт ханы Лу гүний хошуунд Цагаан сүлдийн сүм байсан, наадам хийж тахина. Сэцэн ханы Чин Ачит вангийн хошууны Чингисийн тугийн сүмд хорь гучин лам тахин сууна. Чингис хааныг арван зургаан баатар хүрээлж, дөрвөн зүгийн дөрвөн хаан түүнд мөргөж буйг дүрсэлсэн баримал хойморт нь байж. Догшин хар сүлдийг хүндлэн тахина. Эзэн хааны сүлдийг мандуулдаг нь Өвөр Монголд нэн түгмэл. Үүшин хошууны онгуд нар гурван жил дутам цагаан сүлдийн их тайлга хийдэг гэх мэт.
Чингисийн тайлга нь 1282 оноос дэлгэр журам нь үүсч, 1295 онд Тайлгын яам ёслолын явдлыг нь эрхлэх болсон эртний сайхан уламжлал билээ. Хаврын эцэс өөлжин луу сарын хорин нэгнээ ерэн есөн гүү уяж, сацал сацсанаар цагаан сүргийн хурим, зуны дунд морин сарын арван зургаанаа ертөнцийн дэлгэр их тоногийг талбиж ерэн есөн цагаагчийн үрсийг гаргаснаар зуны уураг үрсийн хурим, намрын эцэс нохой сарын арван хоёрноо унаганы чагт шилбийг эвхсэнээр ногт ширгийн хурим, өвлийн дундад хулгана сарын шинэд милагудыг хийснээр тасам талбих хурим үйлдэнэ хэмээн Чингисийн тайлгыг дөрвөн улиралд ёсолдог байжээ. Чингис хааныг эрхэмлэн дээдлэх ёс уламжлалын талаар Монголын ёс уламжлалын их нэвтэрхий тольд энэ мэтчилэн үгүүлсэн нь багагүй.
Бурхан Халдунд Чингис хаан сүлд тайлгаа хийж байсан сүмбэр их овоо байжээ. 1206 онд Тэмүүжинд Чингис хаан цол өргөсний дараа тэнд тэнгэрийн сүлдийг хурайлж тахисан нь мөн уламжлал болжээ. Тэр цагаас хойш Монголын ихэс дээдэс Бурхан Халдуныхаа Чингисийн сүлд овоонд жил бүр сум өргөх их тайлгын ёслол үйлдээд наадам хийдэг байж. Хэнтий ханд Өндөр гэгээн Занабазарын үүсгэн байгуулсан Сүлд тайлгын дуган байв. Дашлигчилэн гэдэг хийд мөн сүлд тайлгын ажлыг гол болгоно. Нэгэн тусгай сүм Чингисийн жалгыг тахина.
Өвөр Монголын Эзэн хороо хошууны Алтан Гандирийн шил дээр Чингисийн онгоныг шүтэх цогцолбор сайхан сүм сүндэрлэнэ. Саявтар шинэчлэн тохижуулж улам сүрлэг төгөлдөр болгожээ.
Тусгаар Монгол улсад маань Чингис хааныг хүндэтгэх хамгийн сүрлэг сайхан байгууламжууд байх учиртайгаас гадна, хамгийн том тайлга, арга хэмжээнүүд болж байх учиртай сан!
Гэтэл Монголд маань Чингис хааныгаа тахин шүтэх төрийн том ёслол, үндэсний баяр байна уу даа. Ийм тийм юм болдог гэж зарим нь хэлж болох ч, тэр нь төдийлөн анхаарал татдаггүй юм уу даа.
1990оноос хойш манайд тахилга тайлгын ёс хавтгайрч, үй түм болсон. Боломжтой бүхнийг тахиж тайж байна. Харин Чингис хааныгаа тийнхүү ёслон хүндэтгэж байнуу, бид. Нүдэнд үзэгдэж, чихэнд дуулдах юм бараг үгүй сэнж үү.
Монголчуудыгаа нэгтгэн нэгэн гэр улс болгон мөнхжүүлж, даян дэлхийд ялагч болгон алдар нэрийг нь цуурайтуулсан их хаанаа бид туурга тусгаар гал голомтдоо тахин дээдлэхгүй бол бусдыг тахихын ч учир юун. Чингис хаан бол бурхан шүтээн болох учиртай аугаа хүмүүн юм. Тахиад зогсохгүй, шашинчлан сүсэглэж биширч явах учиртай юм. Бишрэлийнхээ хүчээр Чингисийн үеийнх адил хүчирхэгжиж, бүх монгол туургатнаа нэгтгэж аван, зуун зууны хагацлыг арилгаж, элэг бүтэн болох ёстой юм. Энэ бүхний эхлэл нь Чингисийн тахилга болог л дээ.
Нэгэн гадаадын харъяат монгол хүмүүн Цонжин Болдогийн цогцолборыг шүтлэг бишрэлийн байгууламж гэж бодсон юм билээ. Тэгээд мөргөж залбирах гэтэл зугаацаж цэнгэхээр ирсэн улс амьтан бужигнаж шуугиад тийм боломж олгосонгүй. Хэдий болтол ийм байдал үргэлжлэх вэ. Аягүйдвэл Чингис хаанаа харьд алдаж ч мэдэхээр болоод байгаа шүү. Авах хүсэлтэй улс орон, гадны байгууллага хүмүүс ч бий, манай нэг дарга л зарж орхино.
Хэрэв Чингисийн төрийн их тахилга хийж, үндэсний баяр болгон хүндэтгэж хэвшвээс харийнханд ч алдахгүй, Монгол улс үндэстнээ ч мандуулан бадруулна. Монгол туургатан хүн заавал Монголд ирж Чингисийн тахилгад оролцоно хэмээн зорьж, даяар Монгол туургатан цор ганц нэгтгэгчийнхээ сүлдэн дор нягтран ижилсэж байх болно. Өөр нэгтгэгч хүчин зүйлүүд бий ч, хэл, соёл, шашин зэрэг тэдгээр факторуудын аль нь ч хэсэгчлэн нэгтгэхээс бус, бүгдийг нэгтгэж тэр бүр чадахгүй байна.
Монгол туургатан янз бүрийн улсад оршиж, олон хэсэг хуваагдсан тул ондоо ондоо баяр тэмлэглэдэг. Тэгвэл бүх монгол туургатныг нэгтгэх ямар баяр байж болох вэ? Мэдээж, Чингисийн тахилга! Мөн өөр бусад үндэстний хүн Чингис хаанд мөргөх гэвэл үтэр өшиглөн хөөж болохгүй юм. Их хааны маань суу алдар даян дэлхийг бишрүүлж л байг.
АНУ-д тэндхийн монгол туургатан Чингисийн тахилгаар нэгдэн нягтарч байна. Монгол улсад дэлхийн монгол туургатан Чингисийн тахилгаар нэгдэн нягтрах цаг болжээ. Монгол төр түмэн маань үүнийг анхааралдаа авч, сүр сүлд төгөлдөр тахилга, үндэстний баяр, ёслолын байгууламжийг үүсгэн, амьдралд хэрэгжүүлэх болтугай!

Ч.Мөнхбаяр

ММХI.X.VI

http://moenhbayar.blogspot.com

Хазар монголчууд өөрсдийгөө Чингисүүд, Чингис хүн гэдэг

2012-01-19T15:55:00.001+09:00

Эрхэм судлаач элий балай болов уу?

Судлаач Ганхуяг гээд л ойр орчмынхон нь хөөргөддөг ч, юу судалдаг, судлаач мөн эсэхийг нь ч олон түмэн үл мэдэх бөлгөө. РR-чин гэвээс илүү зохилтой гэж хүмүүс ярилцдаг л юм билээ.
Энэ хүн “Stop Killing Hazaras” хэвлэлийн хурлыг зохион байгуулж, элэг нэгтнээ өмгөөлсөн хүмүүс рүү утга учиргүйгээр дайрч, элдвээр доромжилжээ. “Ганц ч үгэнд нь итгэж болохгүй гэдгийг судлаачийн хувьд баталж байна” гэж хүртэл дүвчигнэжээ. “Хазар монголчуудаа дэмжицгээе!” уриалгад нэгдсэн 20 гаруй ТББ-ыг энэ хэдийн байгуулсан хулхи байгууллагууд гэж гүжирджээ. Нийгэмд танигдсан ТББ-уудыг мэддэггүй энэ судлаач сүүлийн үед газар аваад байгаа “Монголын ертөнцийг мэдэхгүй байх” гэдэг өвчинд мөн нэрвэгджээ.
“Хазарууд бидэнд патлий ч үгүй, монгол гэдгийг нь шинжлэх ухаан батлаагүй, хангалттай баримт байгаа” гэж бодот байдлаас яг эсрэг зүйл хэлжээ. Тэгвэл, хазаруудыг бүх дэлхийн “түрэгжсэн монголчуудаас гаралтай” гэж нэгэн дуугаар тодорхойлдогийг хаанаас ч үзэж болно. Үүнийг бичигч бээр: түрэгжсэн монгол төдийгүй, өвөг монгол, монгол, пэрсэжсэн монголчуудын түрлэг хазарын ард түмэн үүсэн бүрэлдэхэд гол хүчин зүйл болон нөлөөлсөн агаад, гэхдээ дотроо бас ялгавартай, монголчуудад элэгтэй нь байхад, өөр бодолтой нь ч буй гэдгийг бичиж ирэв. Бүх хазарууд бол монголчууд юм гэж хэзээ ч хэлж байсангүй, бидэнд элэгтэйг нь хазар монголчууд гэж томъёолж, нийт хазаруудыг ах дүү ард түмэн хэмээе гэсэн маань буй. Юм гэдэг нарийн, “судлаачийн” хувьд дэндүү бүдүүн.

Гумилёвын “Хазарыг нээсэн нь” номыг уншаад Д.Ганхуяг бүхнийг ойлгосон гэнэ. Тун харамсалтай нь уншаагүй ажээ. Уг номд, Хазария буюу Хазарын каганат гэгддэг сөнөсөн гүрний тухай үгүүлж, хазарууд хаашаа алга болов хэмээн, таамгуудыг дэвшүүлсэн байдаг. Огт оргүй болсон улс түмний тухай бичсэн болохоос, одоо бидэнтэй учран золгож буй хазар монголчуудын тухай бичээгүй болой. Хэдэн жилийн өмнө Монголын өдөр тутмын том сонинд нэг сурвалжлагч бүсгүй хазар монголчуудын тухай үгүүллээ гэсэн чинь мөн тэр устсан улс түмний тухай орчуулж хэвлүүлсэн байсан нь элэг хөшөөсөн. Түүнийг л Д.Ганхуяг уншиж судалсан бололтой. Гумилев ч түүхийн баримтлалыг бүрэн дүүрэн өгч чадахгүй, алдаа мадаг гаргасан байдаг бөгөөд, үндэсний асуудлыг судалж мэдэхэд нэг ном хангалтгүй юм.
"Судлаачийн" эл бичвэрийн ихэнх хэсгийг нь, Д.Энхбатыг дагаж ИЗН-д нэгдээгүй, НН-ын зүтгэлтнүүдийг гутаан доромжилсон зүйлс эзэлжээ. Өөрөө Д.Энхбатын ч билүү, Д.Энхбатын “НН”-ын ч билүү зөвлөх гэнэм. Д.Ганхуягийн согтуу хөлчүү, элий балай гэмээр үгсийг ойлгоход энэ л хангалттай. Түүний бичдэг зүйлс ард түмний эсрэг улс төрийн бүлэглэлүүдэд нэн таатай л юм билээ.
Дээрх хэвлэлийн бага хурлын гол зохион байгуулагч нь би юм. Хазарын асуудлаарх акцидаа урихад ойшоон оролцсон нөхдийг маань дайрч давшилсныг эс хүлцэн, үүнийг тэрлэж сууна.
2001 онд, зарим хэмжээний эрх чөлөөтэй болонгуутаа, манай засгийн газарт хандан тусламж хүсч, хамтран ажиллахыг санал болгон илгээсэн, хазар монголчуудын захидлыг эрх баригчид өдий хүртэл нуун дарагдуулсан нь саяхан илрэв. Монголын дарангуйлагч нар монгол туургатныг ¹1 дайснаа гэж үзэн ядсан үйл ажиллагаа явуулж байдгийг, хазар монголчуудад яаж хандаж ирснийг би нэг бус удаа бичсэн.
“Stop Killing Hazaras” хэвлэлийн хурлын дараа хазаруудын эсрэг хандлага идэвхжив. Зовж зүдэрсэн хазар монголчууд руу дайрч давшилсан зүйлүүд ч бичигдэж цацагдаж байна, “сэтгэгдэл зохион байгуулалт” зэрэг ажиллагаа ч лут байна. Нэг мэдээллийн дор 100 гаруй сэтгэгдэл байх ба хэдхэнээс бусад нь цөм анти-хазар чиглэлтэй байв. Би өөрөө хэвлэл мэдээллийн хүн тул аль нь сэтгэгдэл, аль нь “сэтгэгдэл зохион байгуулалт” болохыг мэдэлгүй яах вэ. Хазарын асуудалд гардаг хэвийн рэакци ямар байдгийг гадарлахтайгаа.
Д.Ганхуягийн тухайд гэвэл блог-сайт дээрээ сэтгэгдэл бичээд байх бүрэн боломжтой, учир нь сэтгэгдлийн хэсэгт нь IP байдаггүй юм билээ. IP байхгүй, эсвэл бүрэн бус IP-тай сэтгэдлүүд бол худал суртал ухуулга байдаг юм шүү дээ. Худал IP гаргадаг программ ч буй болсон.
Хэвлэлийн хурал руу маань янз бүрээр дайрч довтолж байгаа нь биднийг сэтгэлээр унагахгүй юм. Дэлхийн хазар монголчууд бидэнд талархал ерөөлийн үгсээ илгээн баясгасаар байна. Тэд “Бид бол монголчууд”, “Бид нэг ард түмэн”, “Миний амьдралын хамгийн аз жаргалант өдрүүдийн нэг”, “Бид өөрсдийгөө хазарууд гэхээс гадна чангэзичүүд /Чингис гэхийг тэгэж хэлнэ/ гэдэг” гэх зэргээр бичиж, чин сэтгэлээ илэрхийлж байна.
Үндэсний эсрэг хүч биднийг Хазарын тухай дуугарсан ч, Өвөр Монголын тухай дуугарсан ч, бүр Монгол улсынхаа тухай дуугарсан ч “цаагуур байсан гайг наагуур дуудав” гэж хялайдаг. Яс үндсийн талаар эргэлзээтэй этгээдүүдээр толгойлуулсан хүчний хувьд монгол үндэстэн, туургатан гай юм байж. Харин монголчуудын хувьд тэд өөрсдөө жинхэнэ гай юм. Тэр гайтнуудын ганц ч үгэнд итгэж болохгүй гэдгийг монгол хүний хувьд баталж байна.

Ч.Мөнхбаяр

ММХI.Х.ХIII

http://moenhbayar.blogspot.com

Дорнодын засаг дарга Ц.Элбэгдоржид “миний фон бол!” хэмээн тушааж, фоноо болгон зогсоожээ

2012-01-19T15:51:00.000+09:00

П.Алтангэрэл гишүүнийг шоолоод байвал юуг ч зөвшөөрчихдөг

Цөмийн энэргийн газар (ЦЭГ) болон “Мон Атом”-ын удирдлагыг халж солих асуудал яригдаж байна. Энэ нь хоёр шалтгаантай гэж ажиглагчид үзэж буй. 1-рт, цөмийн хуйвалдааны ажлыг нууцлал сайтай, эрчимтэй хийж чадаагүй, 2-рт цөмийн бялууг дахин хуваарилах шаардлага гарсан.
Гэтэл зарим хүн цөмийн аюул бүр ариллаа гэж тайвширч байх шиг, тэгж тайвшруулах ухуулга ч их хийгдэж байна…
2010.11-р сард “Мон Атом” Р.Бадамдамдин, УИХГ П.Алтангэрэл, Ц.Батбаяр нар АНУ-д атомын аялал хийжээ. П.Алтангэрэл атомын эсрэг цогтой тэмцэгч гэж ойлгогдож байсан бол, эсрэг, төлөө зэрэг тэмцэгч гэж шоглогдох болов.
Тэр ирээд, амэрикчууд биднийг ярихаар шоолоод байсан, тэгээд “уран олборло, цөмийн банк, атомын станц байгуулж түрээслэ” гэж туршлага судлахаар очсон, бидэнд зөвлөлөө гэж ярилцлага өгчээ. Үүнийг зөв зүйтэй гэж таниулж явах болжээ. АЦС байгуулна гэдэг нь харийн аюултай, хортой обектийг л Монголд байршуулах ажиллагаа болох нь харагдаж байна. Тэгвэл Цөмийн банк гэдэг нь дэлхийн цөмийн хогийн савыг (ДЦХС) Монголд байгуулахыг нэрлэх ээлжит нууц нэршил юм.

Бохир үйл ажиллагаатай, олон улсын булай байгууллагуудын нэг болох ОУАЭА ДЦХС байгуулах гэмт төлөвлөгөө боловсруулсан ч, түүнийг нь нутагтаа байрлуулах нэг ч улс тодроогүй.
2008.4-р сараас ОУАЭА-ийн ЕЗ хоёр удаа, МУ-ын ЕС хоёр удаа (С.Баяр, С.Батболд) харилцан бие биедээ айлчлан очиж, ДЦХС-ыг Монголд байгуулах асуудлыг хэлэлцжээ. 2011.7.11-нд “Майничи” сонинд: “Монголд цөмийн хаягдлын байгууламж байгуулахад ОУАЭА тусална” гэж бичсэн байна.
2010.12.14-нд С.Батболд ОХУ-д очиж, В.Путин нартай уулзаж, 2009 оны 8-р сарын Ц.Элбэгдорж-Д.Медведевийн ярилцсан хэлэлцсэнийг гүнзгийрүүлж, мэдээж цөмийн ажлыг ахиулж, С.Энхбат, Р.Бадамдамдин, С.Кириенко зэрэг хүмүүс тусгай гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Үүний төлөө ОХУ Монросцветметийн 180 сая доллар гэх өрийг уучлах болж.
2011.1-р сард С.Батболд цөмийн энэрги ашиглах сонирхолтой Күвэйт, Эмирт улсуудаар аялав. Аанай л цөмийн асуудал ярьж, түлш нийлүүлээд хаягдлыг нь буцааж авна гэжээ. Монголдоо ирээд, УИХ-д: “Цөмийн энэргийн хуулинд заасан цөмийн хаягдал булшлах байгууламжийг байгуулахаар ажиллах болно” гэж мэдэгджээ.
2011.2-р сард С.Батболд Сингапур, Австралид очиж, цөмийн хуйвалдаанд оролцохыг уриалах чанартай юм ярьсан бол, Эмирт-ОУАЭА-ийн хамтарсан элч төлөөлөгчид Монголд ирж, М.Энхболд, А.Ундраатай уулзаж цөмийн асуудлыг ярьжээ. Мөн сард, Хятадын ГХ-ийн сайд Монголд айлчилж Ц.Элбэгдорж, С.Батболд, Г.Занданшатартай ярилцан, цөмийн хамтын ажиллагааг шавдуулжээ.
3-р сард С.Батболд, Г.Занданшатар, С.Энхбат нар Солонгост очиж, цөмийн санамж бичиг үзэглэцгээв. Ийнхүү зогсоо зайгүй хуйвалдааны үйл ажиллагаа явуулж байсан нь монголчуудын хувьд нууц байлаа. Тэр сард АНУ-ын эрчим хүчний салбарын нэгэн том дарга Р.Стратфорд Монголд цөмийн хаягдал булшлах глобал ажил явагдаж буй тухай ам алдав.
2011.4-р сард Г.Занданшатар Эмиртэд очиж, С.Батболдын цөмийн амлалтыг бататгав. 2011.5.9-нд “Майничи” сонинд Монгол, Япон, АНУ-ын албан тушаалтнууд цөмийн хуйвалдаанд оролцож буй талаар ээлжит илчлэлт хийгдэв. Г.Занданшатар маргааш нь Японы элчинтэй уулзаж, энэ илчлэлтийг намжаах талаар хэлэлцэв.
Нөгөөтэйгүүр хуйвалдаанчид үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлэв. Цөмийн аюулын эсрэг аливаа зүйлс тэдэнд ийм л рэакци төрүүлж ирсэн, одоо ч гэсэн.
2011.6-р сард Ц.Элбэгдорж, Г.Занданшатар, Лу.Болд, Ч.Сайханбилэг, Р.Бадамдамдин нар АНУ-д айлчлахдаа Сан-Францискод очиж, тэндхийн монголчуудтай уулзав. Тэмцэгч Л.Мөнхтөр хуйвалдааны талаар асууж, “Монгол нутаг атомын хаягдлын сав биш!” гэсэн лоозонгоо ерөнхийлөгчид өгөх гэхэд эсэргүүцэж, дүйвүүлэн өнгөрөөжээ. Солонгост та газар нутгаа худалдсан уу гэхэд:
-Дорнод аймагт намайг томилолттой явж байхад аймгийн ЗД дуудаад: “Алив ерөнхийлөгчөө, бидний ард фон болоод зогсч бай, гарын үсэг зурах болж байна” гэж гуйсан. Тэгэхээр нь би юуг нь ч мэдээгүй ард нь зогсоод өгсөн чинь дараа нь газраа солонгосчуудад зарсан гэсэн иймэрхүү юманд холбогдчихлоо” гэжээ.
Дараа нь Ц.Элбэгдорж Вашингтонд очин, АНУ-ын төрийн өндөр дээд шагналыг хүртэж, Обаматай ганцаарчлан ярилцжээ. Хоёр орны хамтарсан мэдэгдэл “АНУ Монголын Цөмийн санаачлагыг хүлээн зөвшөөрч дэмжинэ” гэжээ.
Магадгүй, ерөнхийлөгч маань:
-Амэрикт намайг томилолттой явж байхад Обама дуудаад “Алив ерөнхийлөгчөө та бидний ард фон болоод зогсч бай, гарын үсэг зурах ёслол болж байна” гэж гуйсан. Тэгэхээр нь би юуг нь ч мэдээгүй ард нь зогсоод өгсөн чинь дараа нь цөмийн санаачлага гэсэн иймэрхүү юманд холбогдчихлоо” гэх биз ээ!

Амарлингийн судалгааны бүтээл дээр

суурилан найруулж бичсэн Ч.Мөнхбаяр

ММХI.X.XXIII

www.facebook.com/groups/StopNuclearGenocide

Япон-Монголын тусгай төмөр замыг далай хүртэл яаралтай барина

2012-01-19T15:49:00.003+09:00

Тэр төмөр замаар наашаа цөмийн хог, цаашаа эрдэс баялаг зөөнө

Ц.Элбэгдоржийн тодорхойгүй агуулгатай зарлиг, үг яриа сэлт нь цөмийн аюулын эсрэг тэмцлийг ихээхэн саармагжуулж, улс үндэстэнд сөрөг үр дагавар авчирлаа.
Өнөөдрийг хүртэл Монгол оронд цөмийн хаягдал булшлах, цөмийн аюулыг төвлөрүүлэх талаар хийгдсэн асар их ажил зүтгэл, гэрээ тохироог хэрхэх талаар Ц.Элбэгдорж нэг ч тодорхой зүйл айлдаагүй агаад, тийм юм болоогүй шүү л гэж үндэслэлгүйгээр үгүйсгэсэн. Ингэхлээр олон улсын цөмийн хуйвалдаан зогсох уу? Үгүй ээ. Зүгээр үгүйсгээд л сууж байхад яаж зогсох вэ?
2009.10.29 хүртэл атомын авантюрт С.Баяр гол тоглогч болон гоцолж явж. Гэтэл Сү.Батболдын ЗГ-ын үед “цөмийн эсрэг цогтой тэмцэгч” ерөнхийлөгч маань авантюрт орж ирж, ерөнхий сайдтай хоршиж, дүэт тоглолт хийж, басхүү гоцлох ч болжээ.
2009.8.25-нд Ц.Элбэгдорж цөмийн багт элссэн гэгддэг. Монголд айлчилсан Д.Медведевтэй хамт стратэгийн түншлэлийн (Монголыг стратэгийн зэвсэг болгоно гэж ойлгож болох нэр томъёо) тунхагт гарын үсэг зурсан өдөр шүү дээ. Энэ үеэр “Дорнод Уран”-ы талаар тохиролцоо хийгдэж, С.Энхбат, С.Кириенко үзэглэв.

2009.9.13-16-нд анхны гадаад айлчлалаа Энэтхэгт хийхдээ л Элбэгээ ерөнхийлөгч маань тус улсын ЗГ-тай цацраг идэвхт бодис, цөмийн эрчим хүчийг энхийг зорилгод ашиглах, цөмийн түлш нийлүүлэх (цөмийн хуйвалдааныг хэлэх олон халхавч нэр томъёонуудын зарим нь) гэрээг байгуулж, Монголын анхны “цөмийн” ерөнхийлөгчийн замналаа үргэлжлүүлжээ. Энэ гэрээг Монгол улсад нуун дарагдуулсан байна.
Манай мэргэжилтнүүд Энэтхэгт очиж, гэрээг хэрэгжүүлэх талаар судалж ажилласныг 2010.1.11-нд БСШУ-ны сайд Ё.Отгонбаяр хэлжээ. Сайд хоёр орны цөмийн харилцааг гүнзгийрүүлэх талаар багагүй үйл ажиллагааг явуулжээ. Энэтхэгийн Жиндал Стил компани Монголын говьд ураны хайгуул хийх болов.
2009.10-р сард “атомын мангас” гэгддэг “Арэва” (Франц) грүппийн захирал Анн Лүвэржон Монголд ирээд, Ц.Элбэгдоржтой уулзахад (С.Баяр, Сү.Батболдтой бас уулзсан) эрхэм ерөнхийлөгч цөмийн салбар чухал ач холбогдолтой, Франц улстай энэ салбарт хамтран ажиллах хүсэлтэй гэжээ. “Арэва”-тай хамтрах санамж бичиг (гэрээний үүрэг гүйцэтгэдэг, гэрээг үгүйсгэхэд ашиглагддаг баримт бичиг)-т ЦЭГД С.Энхбат гарын үсэг зурав. 2009.12-р сард Сү.Батболд “Цөмийн тэхнологи-Монгол улсын хөгжил” уулзалт зохион байгуулж, цөмийн энэргийн салбарыг хөгжүүлэхэд онцгой анхаарна, энэ салбар бол байгаль орчинд халгүй, хөнөөл багатай, аюулгүй гэхчлэн сүржигнэжээ.
2010.3-р сард Сү.Батболд Австрид очиж, ОУАЭА (IAEA)-т бараалхан С.Баярын үйлсийг үргэлжлүүлэв. С.Батболд (2010.4, Боао-гийн форум), Ц.Элбэгдорж (2010.4.28-5.3, Хятад дахь айлчлал) нар БНХАУ-ын удирдлагатай уулзаж, хэлэлцээр, тохиролцоо хийсний дараа, 5.31-6.2-нд тус улсын ерөнхий сайд Вэнь Зябао Монголд зочлохдоо хоёр орон цөмийн салбарт хамтрах талаар хэлэлцэв. China National Nuclear Corporation (CNNC) ба ЦЭГ-ын хамтран ажиллах санамж бичиг үзэглэгдэв.
2010.6-р сард Ц.Элбэгдорж, ГХ-ны сайд Г.Занданшатар нар Стамбулд болсон Азийн дээд хэмжээний уулзалтад оролцов, Казахстантай цөмийн салбарт хамтран ажиллах болж, ЗГ хоорондын комисс байгуулахаар тохиролцов. 2010.7-р сард Г.Занданшатар Ханойд Японы ГХ-ийн сайд Окада-тай ураны чиглэлийн хамтын ажиллагааны талаар ярилцав. 7.29-8.3-нд ЭБЭХ-ний сайд Д.Зоригтыг Японд айлчлахад тэр сайд мөн эхэлсэн яриагаа үргэлжлүүлэв. Японы, урантай холбоотой компаниудыг дэмжинэ гэж Д.Зоригт ам өчгөө өгөв. 8.30-нд Окада Монголд ирж, Ц.Элбэгдорж, Г.Занданшатар нартай ураны талаар ярилцаж, тэр чиглэлээр ажиллах Японы компаниудыг дэмжүүлэх болов.
9-р сард АНУ-ын ЭХ-ний дэд сайд Д.Поунмэн Монголд ирж, цөмийн санамж бичигт гарын үсэг зурав. Д.Поунмэн Монголд цөмийн хаягдал булшлах асуудалд их үүрэг гүйцэтгэсэн гэгддэг аж. Японы ЭЗХАҮЯ, Монголын ГХЯ ч мөн адил. 2011.3-р сард, АНУ-ын ТД-ын АД Р.Стрэтфорд Монгол улстай манай тал цөмийн хаягдлын талаар 2010 оны намраас ажиллаж эхэлсэн гэжээ.
2010.10-р сард Францын гадаад худалдааны сайд А-М.Идрак Монголд ирж, Ц.Элбэгдорж, Д.Дэмбэрэл, Г.Занданшатартай уулзаж, ЗГ хоорондын цөмийн талаарх хэлэлцээрийг байгуулав.
2010.9.28-10.1-нд С.Батболд Канадад айлчлахад, “МонАтом”-ын Р.Бадамдамдин ураны “Дэнисон Майнз” компанитай гэрээ байгууллаа. 2010.10.3-нд Асашёрюгийн зодог тайлах ёслолыг халхавч болгосон С.Батболд Японы ерөнхий сайд Н.Кан, улс төрчид, компаний удирдлагуудтай уулзаж, ураны талаар хамтран ажиллахаар тохиролцов. Н.Кантай 9.24-нд Нью-Йоркод уулзалдсан байна.
Ц.Элбэгдорж, Лу.Болд, Г.Занданшатар 11.14-19-нд Японд айлчлахад Н.Кантай ураны талаар хамтрах тохиролцоо бас л хийгдэв (гэрээнд заалт болж орсон). Гэрээний тухай мэдээлэхдээ, цөмийн асуудлыг нь нуун дарагдуулжээ.
11.26-нд Японы Тошиба (Цөмийн рэактор үйлдвэрлэдэг энэ компаний удирдлагатай өмнөхөн нь Ц.Элбэгдорж Японд уулзсан) Монголын MNFCC компаниуд санамж бичиг үзэглэцгээсэн нь ураны асуудлыг хөнджээ. 2010.9-р сард байгуулагдсан, төр-хувийн энэ ХХК-ийн захирал Д.Дашдорж цөмийн хатагтай А.Ундраагийн нөхөр юм. Эхнэрийнхээ удирддаг “МонАме” ТББ-ын ТУЗ-ийн гишүүн бөгөөд, энэ байгууллага АНУ-ын ЭСЯ-тай хамтран, Д.Поунмэний лэкцийг санхүүжүүлж байв.
Дээр дурьдсан, дор дурдагдах бүх цөмийн авантюрыг таслан зогсоох, авантюристуудад хариуцлага хүлээлгэх талаар Элбэгээ даргын зарлигт юу тусгагдсан бэ? Юу ч тусгагдаагүй. Зарлигийн дагуу, цөмийн хуйвалдааны эсрэг юу хийгдэх вэ? Юу ч хийгдэхгүй. Зарлигийн чадамж, хүрээ ийм л байна.
Сёндай орчимд газар хөдөлж, цунами болоход монголчууд энэлэн хайлж, япончуудад нэг аймгаа өгье гэж уулгалж байсан. Харамсалтай нь, түүнээс өмнө Монголын гэмт олигарх бүлэглэлүүд санаачилж, Японы ухвар мөчид улс төрч, бизнэсчид дэмжиж, маш хорт төлөвлөгөө хэрэгжиж эхэлсэн ажээ. Бүр, Монгол-Японы тусгай төмөр замыг далай хүртэл тавьж, нааш нь цөмийн хаягдал, цааш нь эрдэс баялаг зөөх юмсанжээ.
Энэ нь мэдээж, Японы ард түмний хүсэл зориг биш юм. Гэхдээ дэлхий дахины хорт улс төрчид юу ч хийхээс буцахгүй. Ард түмэн минь сонор сэрэмжтэй байгтун.

Ч.Мөнхбаяр

ММХI.X.XVI

www.facebook.com/groups/StopNuclearGenocide

Хазар монголчууд “Монголын засгийн газар л биднийг хамгаална” гэж итгэж найдаж байна

2012-01-19T15:45:00.000+09:00

Монголын 20 ТББ нэгдэн “Хазар монголчуудаа дэмжицгээе!” гэх, төр түмэндээ хандсан уриалгыг гаргасан билээ. Уриалга дахь, хазар монголчуудыг алж хядахыг эсэргүүцсэн, тэдэнтэй бүх талаар найрамдан нөхөрлөж, хамтран ажиллахыг дэмжсэн санаануудыг танилцуулах хэвлэлийн хурал ч боллоо.
Хуралд ТББ-ын төлөөллүүдээс гадна, дөрвөн хазар монгол, таван өмнөд монгол хүн ирж, эв санааны нэгдлээ илэрхийлсэн юм.
Дэлохийн монголчуудын өв сангийн нийгэмлигийн (ДМӨСН) УЗ-ийн зөвлөх Ч.Мөнхбаяр: “Хазар хүмүүс монгол цустайнхаа л төлөө амь насаа алдан, алаг хорвоог орхисоор байна. Монгол цустай, зүстэй гэж хэлмэгдэж байгаа тэднийг хэн хамгийн их өмгөөлөх хамгаалах ёстой вэ? Бид!” гэв.
Ногоон эвслийн тэргүүн О.Бум-Ялагч: “Ногоонтны үзэл санаа бол зөвхөн байгаль хамгаалах салбарыг хамаардаггүй. Хүний эрхийн асуудлыг их анхаардаг. Тиймээс ногоонтон бид монгол туургатны эрхийн төлөө тууштай тэмцэх болно. Хүний эрх байхгүй газар байгаль, экологийн төлөө дуугарах эрх ч байхгүй. Байгаль, экологийн зохистой хамгаалалт ч байхгүй, тэгэхлээр асуудлууд хоорондоо уялдаатай” гэв.

“Хөх Монгол” бүлгэмийн тэргүүн Д.Гансүрэн: “Манай бүлгэмийн хамгийн гол зорилго бол бүх монгоол туургатнаа нэгтгэх. Хазар монголчуудаа ч нэгтгэнэ. Тэд маань өнөөдөр монгол цусаа амиараа төлж байна. Ийм байх ёсгүй ээ. Монголчууд аа, сэрцгээ. Дэлхийн монголчуудыгаа харцгаа” гэв.
Шударга иргэдийн фронтын тэргүүн Г.Арслан: “Израиль улс Африкийн хэсэг еврейчүүдээ ганц шөнийн дотор “Геркулес” гэдэг том онгоцуудаар, тусгай ажиллагаа зохион байгуулаад, дайснуудын хүрээлэл дундаас аваад ирж байсан. ХХ зууны эхэнд Израильд хэдэн түмэн л еврей хүн байсан. Гэтэл еврейн үндэсний үзэлтнүүд тэнд дэлхийн бүх еврейчүүдийг аваачих бодлогыг хэрэгжүүлж, одоо зургаан саяулаа болоод байна. 100 гаруй орноос еврейчүүдийг аваачаад, мөхсөн хэл соёлоо сэргээгээд, өндөр хөгжлийг цогцлоогоод байж байна. Монгол улс ийм л бодлоготой байх ёстой” гэв.
МУИС-ийн оюутан А.Даяар: “Хазар монгол оюутан бид угсаа гарваль, цус нэгт ахан дүүсийнхээ дунд байгаадаа үнэхээр баяртай байна. Хазар монголчууд Пакистанд алуулж, Афганистанд хавчигдаж, Иранд гадуурхагдаж байна. Пакистаны Кветта хотод хазар монголчуудыг алж хядах нь бүр дэлхий дахиныг цочирдуулсан асуудал болоод байна. Гэхдээ дэлхий дахин энэ хэрэг явдал яс үндэс, монгол гаралтай холбоотойг төдийлөн сайн мэдээгүй байна, “шашны цөөнх рүү довтоллоо” гэж байгаа нь асуудлын мөн чанарыг ойлгуулахгүй байна. Харин монгол ахан дүүс маань бүхнийг ойлгож мэдэн, биднийг өмгөөлж буйд туйлын их талархалтай байна” гэлээ.
Монголын олон нийтийн анхаарлыг татсан хэвлэлийн хурлын дараа, үндэсний асуудлын идэвхтнүүд болон, хазар монгол, өмнөд монгол нөхөд Ногоон эвслийн мэдээллийн танхимд Монгол-Хазарын уулзалт зохион байгуулав. Энэ нь тус танхимд болсон монгол туургатны гурав дахь уулзалт бөгөөд, аль аль нь тодорхой, олзуурхууштай үр дүнтэй болсон.
Уулзалтад хазар монголчуудын болон, монгол туургатны нөхцөл байдлыг шүүн хэлэлцэж, ТББ байгуулж, хазар залуустай монгол хэлээр ярилцах ТВ-ийн нэвтрүүлэг хийхээр болов. ТББ-ын зорилго нь Монгол-Хазарын найрамдал нөхөрлөл, ахан дүүгийн харилцааг бүх талаар бэхжүүлэх явдал юм.
Хурал болон уулзалтаас бүрдсэн Монгол-Хазарын өдөрлөгийн талаар Фэйсбүкэд товч мэдээлэхэд дэлхийн хазарууд маш өндөр сэтгэгдэлтэйгээр хүлээн авч, шуурхайгаар цааш түгээсэн тул, хазаруудын цөөнгүй тооны сонин, сайт, ТВ, радиогоор нийтлэгдэж нэвтрүүлэгдлээ. Мэдээлэл түгээхэд ДМӨСН, ялангуяа ДМӨСН-ийн тэргүүн Д.Бямбахүү багагүй үүрэг гүйцэтгэв. Д.Бямбахүү бол Монгол-Хазарын харилцааг хөгжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулж ирсэн, Монгол улсын иргэн залуу бөгөөд, түүний тэргүүлдэг нийгэмлэг нь Нью-Йорк хотноо төвтэй, олон улсын байгууллага юм. ДМӨСН-ийн ажилд Д.А.Чангэзи, А.Вафа, А.Чангэзи, Р.Катэб нарын хазар монголчууд чин сэтгэлээр тусалж дэмжиж иржээ.
Сайны хажуугаар саар гэгчээр, манайд хазарчуудын талаарх үүсгэл санаачилга руу дайрч давшлах явдал ч багагүй гарсан нь харийн бодлого, харь санаатнуудын явуулгатай холбоотой юм. Тэр явуулгачид “харийн аюулыг дуудлаа” гэж байгаа хэрнээ, өөрсдөө харийн аюул юм. “Хариас үй олон хүн авчирч зөрчил, бэрхшээл авчрах нь” гэж байгаа хэрнээ, өөрсдөө тийм зүйлийг хэрэгжүүлж ирсэн. “Өөрсдийгөө яая гэж байхад…” хэмээх нь харьд зүтгэн мухардсан байдлаа хэлж байна. “Монголчуудаа ажил амьдралтай болгох талаар санаа зовмоор юм даа” гэх атлаа, монголчуудыг ажил амьдралгүй болгохын төлөө л санаа зовж ирцгээсэн. “Манай баялгийг мэдээд ахан дүү болов” гэж буй тэд манай баялгийг ахан дүүдээ буюу харийнханд өгсөн. “Афган руугаа тонилцгоо!” гэж хазар монголчуудыг алж хяддаг этгээдүүдтэй адил үгийг хэлж, адил сэтгэж байна. Алтан нарыг алгаар хааж болохгүй гэгчээр ахан дүү монголчуудын харилцааг аман зоргоор бураад бусниулж чадахгүй ээ, тэд.
Хазар монголчууд:
“Адил шиа шашинтай пэрс, арабууд дуугүй байхад буддын шашинт монголчууд өмгөөллөө. Баба Мазари: “Үндэстнийг шашин биш, цус тодорхойлно” гэсэн нь үнэн ажээ”,
“Хазарууд бид үндэс угсаа нэгтнүүдээ өөрөөр бас хэлдэг. Чингисүүд (Чангэзи) гэж нэрлэдэг. Чингис хүн, хазар хүн гэдэг нь бидний хувьд адил утгатай юм”,
“Хазарууд бидний түүхэнд шинэ хуудас нээгдлээ, бид дахин төрж, шинэ амьдралтай золголоо. Монголчууд хазаруудыг юу гэж үздэг бол доо л гэж явдаг байлаа, би. Гэтэл ахан дүүсээ гэж үздэг нь тодорхой боллоо. Өнөөдөр бол миний амьдралын хамгийн аз жаргалант өдрүүдийн нэг юм”,
“Үнэн үү гэж өөрөөсөө гайхан асууж, мэдээллийг дахин хараад үнээн гэж өөртөө хэлэн баясч сууна. Та бүхний санаатай адил утгатай бодлогыг Монголын засгийн газар явуулбал юутай сайхан бэ. Биднийг Монгол улс л юуны өмнө хамгаална гэж бодогдлж байна. Тийм цаг ирнэ гэж итгэж байна” гэх зэргээр бичсэн хэдэн зуун мэссэжийг бидэнд илгээж, талархал ерөөлөө илэрхийлсээр байна.

Ч.Мөнхбаяр

MMXI.X.XV

www.facebook.com/moenhbayar

Хятадын Тайпиний бослогод 118 сая хүн амиа алдсан

2012-01-19T15:29:00.003+09:00

Хятадын Ихэтуаны бослого 150 мянган монгол хүнийг хядсанаар эхэлсэн

1. Хятад Христийн улс болох дөхсөн нь
XIX зуунд Хятадад хоёр том бослого дэгдсэний нэг нь Тайпинийх юм. Тайпиний бослогод тухайн үеийн Манж гүрний хүнд хэцүү нөхцөл байдал их нөлөөлжээ. Британи хар тамхины хориогоо цуцла гэхчлэн янз бүрийн шаардлагууд тавьж, Хар тамхины дайн хийж (1840), сөгтгөн дарлав (1842 онд Чин гүрний 416 сая хүн амын хоёр сая нь хар тамхинд орсон байсан бол, 1881 онд 369 сая хүн амын 120 сая нь буюу 1/3 нь хар тамхинд орсон байлаа).
Энэ мэт олон асуудлыг эсэргүүцэж, 1850 онд, Христийн шашны тугийн дор хятад тариачид Манжийн төрийг эсэргүүцэх болсон байна. Эхэн үедээ тэд үлэмж амжилт олж, Жянси, Жэзян муж, Аньхуйн ихэнх, Гуансийн тал, Хубэйн бараг талыг эзэлсэн Тайпиний улсыг байгуулжээ. Нийслэл нь Нанжин.
Тэдний цэрэг итгэл сүсэг ихтэй ч, удирдагчид нь шашинд хэт мунхран, Библийн сургаалийн дагуу дайтаж байв. Нийслэл Бээжин рүү бус, Дорно зүг рүү хөдөлсөн нь их алдаа болжээ. Мөн мэдэл дорхи нутгууддаа хятад соёлыг устгаж, ноёд баячуудыг алж, хөрөнгийг нь хураан, армийг сөнөөж байв. 25 гэр бүлээс бүрдэх 25-тын систэмдээ л гол найдлага тавина.
Хэт туйлширсан байдлаасаа болж, эхэндээ тэднийг дэмжиж байсан ард олны итгэлийг алджээ. Үүнийг далимдуулж, баячууд бослого дэгдээн, их хэмжээний нутгийг хяналтаас нь гаргав.
Бээжин рүү довтлохын чухлыг 1853 онд ойлгож, хойд зүг рүү хөдөлж, Тяньжин орчимд ирэв. Манжийн хаан Бээжингээс эрдэнэсээ авч зугтлаа. Энд тайпинчууд Хятадын уламжлалт өмнөд-хойдын зөрчилтэй тулгарав. Хойдынхон өмнөдийнхний хэл усыг ч, зорилгыг ч ойлгосонгүй.
Хар тамхины II дайн гарч, өрнөдийн гүрнүүд Манж руу довтолсныг тайпинчууд шашин нэгтнүүд маань туслав гэж андуурчээ. Өрнөдийнхөн Тайпиний бослогыг эзэрхий зорилгодоо л ашиглаж байсан нь мэдээж.

Санаандгүй юм болж, Сэнгэринчин гэдэг монгол жанжнаар удирдуулсан цэрэг тайпинчуудад үхлийн цохилт өглөө. Хааны цэрэг, Тайпиний эсрэг давшилтад орлоо. Олзлогдсон босогчдыг бараг бүгдийг нь хороож, тэдний байсан нутагт аймшигт аллага хядлагыг эхлүүлжээ. Өмнийнхөн үүнд хилэгнэн, хааны цэргийг эсэргүүцэж, иргэний дайны шинж тодров.
Тайпиний хүчүүд хоорондоо ч хагаралдан дайтав. Хаос, өлсгөлөн, инквизици, сүйтгэл хаа сайгүй. Тайпиний бослого олон арван сая хятад хүний амь насыг авч оджээ. Тайпиний бослогоос өмнө Хятадад 400 сая хүн буюу, дэлхийн хүн амын 40 хувь нь амьдарч байсан бол 280 сая болтлоо буурчээ. Хятадад тэр үед, охидыг “зарлага үрлэгээс бусдыг эс авчрах лай ланчиг” хэмээн егүүтгэх явдал өргөн байгаагүй бол хүн ам нь дэлхийд бүр их хувийг эзлэх байсан биз. Тэр үед 10 хөвүүнд 2-3 охин оногддог, охидын 10 хувийг бүрэлгэдэг байжээ.
Тайпинчууд хүйсийн тэгш эрхийг тунхаглаж, охидыг хороох, хөлийг нь нугалж хатаан жижигрүүлэхийг хориглосноороо багагүй дэмжлэгийг олж байсан. Цэрэгт нь элсэн тулалдаж, хойд насандаа диваажинд залрах гэсэн бүсгүйчүүдээр тусгай эмэгтэйчүүдийн батальонууд байгуулж байв.
Тайпиний арми заримдаа сая хүнтэй болдог байжээ. Нанжингийн дэргэдэх нэг тулалдаан сая хүний амь үрэгдэж ч байв.
Тайпиний удирдагч Хун Сю Цюань бусадтайгаа адилаар амьдарна гэсэн ч хаан мэт тансаглаж, зуу зуун шилмэл бүсгүйчүүдтэй амраглаж, нэр хүндээ алдаж, хагаралд хүргэж байв.
Дайны зорилгоор Хуанхэгийн их далан сэтлэгдсэнээс 11 хот, 300 тосгон үерт автаж, зургаан сая хүн үхэж байлаа. Нийтдээ Тайпиний бослогын үеэр (1850-1864) үеэр 118 сая хүн үхсэн нь хамгийн олон хүний амь насыг бүрэлгэсэн дайн гэж хүн төрөлхтөний түүхэнд үлджээ.
Тайпин гэдэг нь урт үст (гэзэг биш) гэсэн үг бөгөөд, Христийн үсийг хэлж буй юм. Удирдагч Хун Сю Цюань нь өөрийгөө Христийн дүү гэдэг байлаа. Тэрбээр христ, күнз, дао, буддаг хольсон тайпиний шашны урсгалыг үүсгэжээ. Гэхдээ Христийн шашин гол нь байв.
Тайпиний тэнгэрийн улс нь 30 сая хүн амтай байлаа. Тайпиний улсад хар тамхи, архи, мөрий, сэксийг бараг хорьсон, дайнд оролцон яваа 25-тын систэмийн гэр бүлүүдэд бол бүрмөсөн хориглож байв. Тэр улсад тэгш эрхтэй гэх коммуны нийгэм тогтножээ. Тайпинчууд Манжтай холбоотой бүхнийг устгаж байсан (Нанжинг эзлээд 20 мянган манж хүнийг хүүхэд хөгшид, эмэгтэй гэлгүй бүгдийг хядсан) бол, 1864 онд бослого нь дарагдсаны дараа хааны талынхан тайпинтай холбоотой бүхнийг устгажээ.
Хар тамхины дайны дараа өрнөдийн орнууд Манжаас нэг хүнд нь хоёр мөнгөн зоос оногдохоор их хэмжээний дайны төлбөр авах болсон нь шинэ аймшигт бослогын эхийг тавьсан юм.

2. XIX зууны дундуур Балхашаас Шар Тэнгис хүртэл нутагтай
нэгдсэн монголчуудын улс байгуулагдаж болох байв
Тэр үед монголчуудын нэлээд хэсэг Манж Чин гүрний харьяанд байсан тул үр дагаварт нь их өртсөн юм.
Манай хэвлэлүүдэд, англи Францтай байлдсан гарамгай жанжин Сэнгэринчин гээд л саявтар шуугисан. Учрыг мэдэх хүмүүс бол түүгээр нэг их бахдаад байдаггүй юм. Билгүүн номч Захчидсэцэн “Хамаг хүчээ Манжид л өгсөн хүн дээ” гэж харуусан үгүүлжээ.
Боржигин Сэнгэринчин (1811-1865) Хавт Хасарын 26 дахь үеийн удам нь бөгөөд, манж гүнжтэй гэрлэсэн эфү, жүн ван. Найман тугийн морьт цэргийн жанжин тэр Тяньжин орчимд тайпинчуудыг тосч байлдан, хоёр жил тогтоож, нэг удирдагч Ли Кай Фэнг нь барьж цаазлан, чин ван цол шагнуулжээ. “Эзэнт гүрний түшиг тулгуур” хэмээн, шашны хийрхэгч шороон түмэн тайпинийг няцаагч түүнийг нэрлэн, итгэл найдвараа тавьж байлаа. Тэрбээр итгэл найдварыг нь ч хөсөрдүүлэлгүй, тайпинчуудад үхлийн цохилт өгч ухраасан юм. Тэгэхдээ Тяньжингийн даланг сэтэлж, усанд авахуулан түйвээж байгаад дайрчээ. Энэ дайнд Улаантай жанжин, манж морин цэргийн захирагч Ихдамба гээд монголчууд бас гавъяа байгуулжээ.
Сэнгэринчинг, Хар тамхины дайнд оролцогч өрнөдийнхөн Сэм Коллинсон гэдэг ирланд жанжин хятадуудыг британичуудын эсрэг босгож байна гэж эндүүрч явсан удаатай. Ханз үсгээр Сэн Ко Лин Син гэснийг тийнхүү тайлж уншин, цэргийн эрдэм чадлыг нь европ жанжных л байж таараа гэж таамагласнаас тиймд хүрчээ. Чингээд “Сэм Коллинсон”-ы эсрэг их цэрэг хөдөлгөж, дайралтыг нь шүршүүр буугаар зогсоожээ. 60 мянган манж, монгол цэрэг англи, францчуудад хядуулсан байдаг.

Сэнгэринчин жанжин

Ялагдашгүй гэж итгэж байсан жанжин нь мөхөсдсөнд хилэгнэсэн манж хаан түүнийн Няньжуны буюу Бамбартны гэх тариачны бослогыг даруулахаар илгээв. Үүнийг хялбар дөнгөх биз гэж бодсон атал Сэнгэринчин тариачдад баригдаж алагджээ.
Чин гүрэн шооконд орж, төрийн их оршуулгаар хүндэтгэж, улс даяар гашуудал зарлаж, их чин ван цол нэхэн олгожээ. 1889 онд Бээжингийн Дунчэн дүүрэгт Сэнгэринчингийн сүмийг, 1995 онд Өвөр монголын Улаанхад хотод түүний хөшөө, мүзэйг босгожээ.
Хятадын анхны онгоцыг бүтээсэн, хятадын агаарын тэхникийн эцэг гэгддэг Ба (Боржигинийг тэмдэглэх ханз) Ю Жао-г Сэнгэринчингийн хойч гэдэг. 1892 онд төрсөн түүнийг долоон настай байхад нь, найман тугт цэргийн дарга (офицэр) эцэг нь Нанжингийн тэнгисийн цэргийн сургуульд илгээжээ. Шилдэг сурагч Ба Ю Жао-г Манж Чин улс 1909 онд Амэрикийн Армстронгийн коллэжид мэханик-инжэнэр болгохоор явуулжээ.
Тэрбээр бас л шилдэг гэгдэн, Массачүсэтсийн тэхнологийн их сургуульд дэвшин орж, нисэх тэхникийн дээд боловсрол эзэмшжээ. Амэрикийн авиа компанид ажиллах ч болов. Өөрөө онгоц зохион бүтээх хүслээ энд гүйцэлдүүлж болохгүй байсан учир, Хятадад ирсэн байна.
Тэгээд 14 загварын онгоц зохион бүтээжээ. Хятад улс үйлдвэрлээд ч эхэлж. Ба Ю Жао нисэхийн чадварлаг мэргэжилтэн болсноо харуулжээ. 1929 онд 37 настайд нь японы тагнуул хорлож алсан гэх яриа байдаг аж.
Ба Ю Жао “Боинг” үйлдвэрийн загваруудыг зохион бүтээхэд ч оролцож, Амэрикийн агаарын тэхникийн түүхэнд нэрээ үлдээжээ. БНХАУ түүний дурсгалд зориулж, шуудангийн марк гаргасан аж.
Тайпиний бослогын үед Манжийн хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ.
1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монголд орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Оросын цэрэг Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. Гэвч их гүрнүүдийн дарамтанд ороод чадаагүй. Шинжаанд 1933 онд Зүүн Түркэстаны I БНУ (Ислам Хожа Нияз удирдсан), 1949 онд Зүүн Түркэстаны II БНУ байгуулагдаж байсан. Юннаний лалууд бас босч байжээ.
Монголчуудын дунд мөн тайвангүй болжээ. 1853 онд Баруун Түмэдэд Найман сумын тэмцэл өрнөжээ. 1858 онд Үүшин хошууны дугуйлангууд үүсч, 1891 он гартал идэвхитэй байв. 1859 онд Зуу-Уд, Зостод манжийн эсрэг бослого гарчээ. 1863-1864 онд Зост, Зүүн Түмэдэд, 1864 онд Харчинд бослого гарав. Оросын 300 казак цэрэг “Халхын нийслэлд Манж Чинд туслах зэвсгийг хүргэж өгнө” гэхэд Сэнгэринчин халхуудад итгэж болохгүй хэмээн, хүн хүч дутмаг байсан ч Хиагт хүртэл довтолгон, тосч очин авч байжээ. Дайн самуун, Чин улсын колонист бодлого зэргээс болж, хятад тариачид монгол нутгуудад үерийн ус адил садран орж ирж, монголчууд үүнд ихэд дургүйцэн, “хятадуудыг оруулахгүй” гэснээ зөрчвөөс Чин улсаас салсан ч яадаг юм гэх болсон цаг билээ.
Сэнгэринчин жанжин үндэс угсаагаа гэх эх оронч нэгэн байсан бол, Манжийн төлөө амь хайргүй тулалдахын оронд, Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнөө өрнүүлээд, мандан бадарч болох байв. Өвөр монголчууд юуны өмнө, тэгээд ар монголчууд бас талархан дэмжих байлаа. Орос гүрэн Манж Чинтэй маш их зөрчилтэй байсан тул мөн дэмжих байсан. Гэхдээ арай ч өөртөө хавсарган нэгтгэчихгүй, их гүрнүүдийн аясыг харна. Япон тэр үед нөлөө багатай байсан тул (1911 оны хувьсгалын дараа монголчууд нэгдэхэд Япон маш их саад тотгор учруулсан), энэ дүйвээнээр бүх Монгол нэгдэж, Оросыг түшиглэн, тусгаарлаж салж болох байсаан. Орос бол Крымийн дайнд Англи, Франц, Оттоман, Сардиний эвсэлд ялагдаж, харин өрнөдийнхний нөлөө багатай бүс нутагт нөлөөгөө нэмэгдүүлэн, алдсанаа нөхөх гэж их чармайж байсан юм.
Гэвч Монголд хангалттай ҮЭЧХ өрнөсөнгүй. Олон монголчууд Манж гүрний төлөө цусаа урсгаж байлаа. Иймээс Орос Манжид тусална, хариуд нь Зүүнгарын нутгийг авна гэж дарамталсаар 1864 онд санасандаа хүрсэн юм. Хэрэв Манж үүнийг зөвшөөрөөгүй бол Орос олз ашиг хайн мөн довтолж мэдэх байсан агаад, аян шалтаг заан Шинжааныг 10 жил эзэлсэн. Ийнхүү Ар Монголоос их газар нутаг монгол туургат хүн амтай хамт тасран одож, хүнд гарз хохирол учирсан юм. II Николай Балхаш нуур хүртэлх 1.2 сая ам км, Амар мөрний сав дагуух 400 мянган ам км нутгийг Манжаас авч, Тайпиний бослогын хамгийн том хожигчоор тодорчээ.
Тайпиний бослого монгол нутгуудыг таслан хувааж, монгол цэргүүдийн амь насыг хөнөөж, монгол хүн ардыг түйвээсэн туйлын уршигтай үйл явдал болж өнгөрчээ.

3. 1891 онд улаан малгайтнууд 150 мянган харчин хүнийг хядсаныг дэлхий мэддэггүй
Тайпиний бослого хятадуудад харийн шашин, нөлөө гэдэг бол туйлын гайтай юм гэх бодлыг үлдээжээ. Ялангуяа хойдынхонд.
Өдгөө Хятадын 1.3 тэрбум хүн ам дунд, хойд хятад 800 сая, өмнөд хятад 400 сая хүн байна. Өмнөд хятад нь тархай бутархай, долоон аялгаар ярьдаг. Энэ долоон аялга хоорондоо ойролцоо ч, хойдоос эрс ялгаатай, зөвхөн дүрс үсгээр нэвтрэлцэнэ. Угтаа өмнөд хятадууд бол таи, вет төрлийн угсаатныг түрэмгийлсний хойчис юм. Антропологиор ч өөр. Ийм холимог, хоёрдмол гуравдмал байдлаасаа болж гадны нөлөөнд автамхай байсан бол хойдынхон илүү үндсэрхэг байж. Өмнөдийнхөн хойдынхноо монгол гэдэг бол, хойдынхон өмнөдийнхнөө ветнам гэдэг юм байх. Өмнөдөд у аялгаар 77, юэ аялгаар 71, мин аялгаар 60 сая хүн ярина.
Тайпиний бослогын үед ҮЭЧХ-үүд өрнөсөн, хятад дүрвэгч, үймээн самуунчид бужигнуулсан зэргээс болж Манж гүрэнд хан, хан бус үндэстнүүдийн харилцаанд бөмбөг булагдсан байлаа.
1866 онд Ордост дугуйлангийн хөдөлгөөн эрчимжиж, зэвсэгт тэмцэл ч гарав. 1868 онд Байлингаагийн бослого гарлаа. 1870 онд Өвөр Монголд хаа сайгүй Манжийн эсрэг эсэргүүцэл өрнөв. 1873 онд Далай лам Манжаас нэлээд тусгаар байдалтай болсон нь Монголд нөлөөлөл үзүүллээ. 1877 онд Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчлав. 1880 онд Халхад Онолтын цэргийн бослого гарав. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээлээ. 1889 онд Жирэм чуулганд бослого дэгдэв.
1891 онд аймшигт тэсрэлт болов. Улаан малгайтны урвалгаан, Хятад тариачин Ян Ей Чуаний самуун, Жан Дан Даогийн үймээн гэж янз бүрээр нэрлэгдэх, монголчуудын түүхэнд учирсан хамгийн том гэноцидүүдийн нэг тохиов.
Хужаа нар “Хүнийг нь алж, газрыг нь булаая!” гэж уулгалан, Чин улсын засагтай сүлбээцэлдэн Зостын чуулганд (Одоо Улаанхад), Харчин гурван хошуунд 48 өдөрт 150 мянган монголчуудыг хяджээ!
Монголчуудыг мянга мянгаар нь бөөгнүүлж, нэг ч хүн үлдээлгүй алж байв. Нялх хүүхдийг хөлөөс нь барин савах, жадны үзүүрт өлгөх зэргээр хороож байлаа. Жирэмсэн эхийн гэдсийг хүүлж, ургийг нь харуулна. Хожим тэр хүмүүсийг оршуулах гэхэд толгой байвч бие үгүй, бие байвч толгой үгүй, бие толгой байвч мөчис үгүй гэхчлэн үзэшгүй аймшигт дүр зураг угтжээ. Маш болхи зэрлэгээр цавчилж, цохилж, тамлаж зовоож хядсан аж.
Олон монгол хүн цөс хэмхэртэл эмээж, араас улаан малгайтнууд гарч ирэх вий хэмээн Хянганыг давтал зугтаж дүрвэжээ. Сод зохиолч Инжиннаш хамаг бүхнээ орхин зугтаж, Ляонинд нэгэн хуучин балгасанд орогнож нуугдаж байгаад, өвчний улмаас эцэслэсэн байна. Олон монгол хүн шударга өшөө хорсолд автаж, эрслэн тэмцэх болжээ. Хятад колонистуудын аюул, Чин гүрний хорлолыг яс махандаа шингэтэл ойлгож, яавч хужаа нартай хамт амьдрахгүй, амьд үхсэн ч тэднээс тусдаа байх болно гэж андгайлж байжээ.
Улаан малгайтны урвалгаан нь сайн судлагдаагүй, Хятадын үзэл сурталд дарагдаж ирсэн харгис явдал юм. Өвөр монголчууд энэ асуудлыг сөхөхөд хятадууд “Танай Монголын байлдан дагуулагчид 30 сая хятад хүнийг алсан. Түүний л хариу байгаа биз” гээд тоодоггүй аж. 1-рт монголчууд хятадуудыг тэгж алж хядаагүй, 2-рт олон зууны турш цусан өш санаж хэрэгжүүлж явах мунхаг сэтгэлгээ хүн төрөлхтөнд байж болохгүй, 3-рт, хятадууд Юань гүрнийг мөхөөхдөө ч, бусад олон тохиолдолд ч монголчуудыг алж хядаж, хариу гээчээ авахын дээдээр аваад зогсолгүй, асар ихээр хохироож ирсэн билээ.
Энэхүү улаан малгайтны (улаан алчууртны) урвалгаан нь хожмын улаан алчууртны буюу Шударга нударгын (Ихэтуаний, Боксёрын) бослогын эх үүсвэр болсон гэж үздэг. Ихэтуаний бослого үндсэндээ хан бус хүмүүс, соёлын эсрэг чиглэсэн туйлын харгис хэрцгий үйл явдал билээ. Солонгосыг булаалдсан Манж-Японы дайн өрнөлийг нь хэдэн жилээр саатуулан хойшлуулсан тал бий. Дайн эхлэхэд Манж 388 сая, Япон 41 сая хүн амтай, Манж 630 мянга, Япон 300 мянган цэрэгтэй, Япон харин хөгжлийн төвшин, тэхник, зэвсгээр хавьгүй илүү байв.
Японд ялагдсан нь манжийн байдлыг асар хүндрүүлж, улмаар 1898-1901 онд улаан алчууртны бослого дэгдэв. Энэ нь хойноос урагш чиглэсэн байлаа. Христийн шашинт хятадуудыг хайр найргүй хядаж, нялх бага хүүхдүүдийн нүдийг сохлоод хөсөр хаядаг байв. Гадаадынхныг өршөөлгүй алж хороож, дээрэмдэж, хүчирхийлэн харгислана.
Энэ нь өрнөдийн орнуудыг хилэгнүүлж, Англи, АНУ, Франц, Япон, Орос, Гэрман, Австри-Унгар, Итали цэрэг нийлүүлэн илгээж, хааны дэмжлэгтэй улаан алчууртнуудыг хиар цохиж эхэллээ. Вильхэльм хаан гэрманы цэргүүдийг үдэхдээ: “Хятадууд Хүннү гүрнийг үүрд санаж ирсэн шиг, Гэрман гүрнийг үүрд санаж явах болтол нь сургаж өгөгтүн” гэснээс болж, дэлхийн II дайн дуустал гэрман цэргүүд хүнчүүд гэгддэг байлаа. Тэдний эсрэг Манжийн засаг Халхаас 20 мянган цэрэг дайчилж хөдөлгөх гэтэл хоёр мянга л цуглаж, тэд нь Энхтайваны удирдлагаар босч үймэн, манж хятадуудыг алж талаад, тарж одсон юм.
Улаан алчууртны бослогын нэг балаг нь Манжийн хатан хаан “Шинэ засгийн бодлого” гээчээр хятад колонистууд Монголд очиж, атар хагалбарлахыг улам эрчимжүүлсэн явдал болно. “Шинэ засгийн бодлого” монголчуудын ҮЭЧХ маш ихээр өрнөн дүрэлзэхэд хүргэж, 1911 онд Монголын үндэсний их хувьсгал гарч ар, өвөр, баруун, дээд монголчууд нийлж тусгаарлан, Богд хаант Монгол улсаа байгуулсан билээ.

Ч.Мөнхбаяр
ММХI.X.VI

ОХУ-аас Жа ламынхаа толгойг авчран залж, их шүтээн болгоцгооё!

2012-01-19T15:12:00.004+09:00

Жа лам бол яргачин бус, үндэсний хувьсгалын баатар, Монголын төрийн сайд

Ноён хутагт Дамбийжанцан буюу Жа лам гэгдэх домогт хүмүүнийг манай уншигчид их төлөв “Ичээнд нь” гэх үзэл суртлын киногоор мэддэг. Учир нь өдгөөг хүртэл, И.Ломакинагийн саявтар орчуулагдсан “Жа ламын толгой” гэх номоос өөр мэдээлэл бараг тохиолддоггүй, тэр номыг ч цөөн хүн уншсан.
1860 онд Астраханий Бага Дөрвөд аймагт Амурсанаев гэх халимаг айлын гэрт түүнийг мэндэлсэн гэж үздэг. Эцэг нь их сүсэг бишрэлтэй хүн байсан тул балчир хүүгээ Өвөр Монголын Долоннуурын хийдэд шавилуулахаар илгээжээ. Эрдэм номд сайн боловсорч, Түвдийн Дэрээвэн хийдэд үргэлжлүүлэн сурч байтал, нэгэн маргаан тэмцлийн үеэр найзыгаа хутгалж алаад зугтсан гэдэг. Гэхдээ энэ нь тодорхой бус юм. Түүний амьдрал үлгэр домгоор дүүрэн, ерөнхий чиг хандлага, үр дагавраар л дүгнэж болох талтай.
1891 онд тэрбээр Монголд хоёр цагаан тэмээтэй ирж, Амарсанаагийн хойд дүр хэмээн өөрийгөө бишрүүлж, Манжийн дарлалаас аварна хэмээн итгүүлж, үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг өдөөх гэсэн тул Чин Улсын түшмэдүүд яаран сандран Орост мэдүүлж, баривчлуулан буцаалгажээ.

10 жил алга болсны дараа, үндэсний их хувьсгалын үйл хэрэгт оролцов. Мөн Амарсанаагийн хойд дүр хувилгаан лам хэмээн шүтүүлж, итгүүлж, зарим урвагч ноёдын Хятадад нэгдэх санаархалд цохилт өгөв. Баруун хязгаарыг чөлөөлөх тулалдаанд халх, ойрд, цахар, барга, урианхай гээд бараг бүх монгол туургатан оролцсон байдаг бөгөөд Жа ламын цэрэг ч зүтгэлтэй оролцсон билээ.
Жа лам бол манай үндэсний их хувьсгалын баатар, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын хэргэм, Ноён хутагт номун хаан цол, шавь хошуугаар шагнуулсан хүн юм.
Улс орны баруун хязгаарын байдал нэг хэсэг туйлын тогтворгүй, Жа лам дунгаан, хасагийн дээрэмчид, хятадын өнгөлзлөгөөс нутаг орноо хамгаалах зэрэг хүнд хэцүү үүрэг хүлээгээд байв. Бас, Хятадтай нэгдэн урвасан торгуудын Балт ван нарт шахалт үзүүлж, зөрчилдөж байжээ. Тэгэхдээ стандарт бус алхам цөөнгүй хийдэг байсан нь янз бүрийн санал гомдлыг төрүүлж байлаа. Орос үүгээр шалтаглан, 1914 онд тусгай ажилбар зохион байгуулж, казак цэргийн хүчээр түүнийг авч явж, Якутск, Астраханьд цөлж, гэрийн хорионд байлгажээ. Тусгаар улсын сайдыг ямар эрхзүйн үндэслэлээр барьж, шийтгэж байсан нь тодорхойгүй.
Большевик эргэлт гарч, Оросод иргэний дайн өрнөх дүйвээнээр Жа лам ахин Монгол руу хөдөлжээ.
Шинжаанд Маажинсан гэх уулын орчимд шивээлэн сууж, их нөлөө хүчийг олох төлөвтэй байхад нь Зөвлөлтийн тусгай хороо (ЧК) гэх харгис байгууллага ажилбар зохион байгуулж, түүнийг хөнөөжээ. Тэгэхдээ Монголын төрийн хуурамч баримт бичгийг үйлдүүлж, Баруун хязгаарын сайд болгоно гэж Жа ламд мэдэгдэхэд ихэд баясан, урхинд нь орсон байдаг.
Түүнийг үлэмж харгис хэрцгий нэгэн байсан гэж социализмын үед ухуулж байсан бол, өдгөө тэр нь эргэлзээ төрүүлэх болжээ. Буддын болон, европын соёл боловсролтой нэгэн тэрбээр яахлаараа гэв гэнэт дундад зууны харгис яргачин болчихдог билээ. Тэр “харгис явдлыг” нь түүнтэй холбоотой үлгэр домгуудад хамруулан үзэж болохоор. Өөрөө ч тийм үлгэр домог тараалгаж байсан байж магадгүй. Элдэв дээрэмчид, түрэмгийлэгчдийг эмээлгэн дайжуулах шаардлага байсан ажээ.
Хэрвээ Жа лам тийм харгис хэрцгий хүн байсан бол гэрчлэх зүйл багагүй байх учиртай. Гэтэл байдаггүй. Чэхэд буй арьс гэдэг нь чухам Жа ламтай холбоотой гэх нотолгоогүй, хүний арьс мөн эсэх нь ч тодорхойгүй. Гэрманы Констэн гэх жуулчин үзсэн харсан гэж бичсэн ч, түүний ном тийм ч их итгэл төрүүлдэггүй байна.
Оросын судлаач Бурдуков “Монгол дахь хүнээр тахил өргөх ёс” гэх үгүүллийг их л зүрх зохиг гарган бичиж, Хатанбаатар Магсаржав Ванданов болон казакуудын зүрхээр тахил өргөсөн зэрэг жишээг дурдсан байдаг. Харин Жа ламын тухайд тийнхүү бичээгүй.
Магсаржав баатар харгис маньяк бус гэдэг нь ойлгомжтой. Дамбийжанцанг устгахад оролцсон халимаг Кануков, монгол дайчид зүрхийг нь хувааж идсэн гэдэг. Иймэрхүү зан үйл тэр үед тохиолдог л байжээ.
Зардыхан, Шынай, Сураган, Айбек зэрэг хүмүүс Дамбийжанцанг аймшигт гаж донтон, казахын ард түмнийг харгислагч гэж бичжээ. Нэг нь, 1993 онд БНХАУ-д хэвлэгдсэн “Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын нууц” номоос эш татсан байсан. Жа ламыг муучилж гоочлох нь Хятадын үзэл суртлын хувьд бол зөв л байдаг юм бана.
Юманд учир, суманд гичир буй. Тэр үед казахын Сүкирбай ноён Балт вантай нийлж, Хятадад нэгдэх санаа өвөрлөдөг байжээ. Аврал эрэн нүүж ирчихээд, аюул учрах үед харин атаат дайсантай нийлэх гэсэн нь баруун хязгаарын сайдад таашаагдахгүй нь лавтай. Бас казахууд нутаг ус булаалдах зэргээр үймээн самууны дүйвээнээр зөрчил тэмцэл ч багагүй гаргадаг байжээ. зэвсэг атгасантай нь байлдаж, заримыг нь нутгийн гүн рүү нүүлгэж, өнчин казах хүүхдүүдийг хийдэд шавилуулж байсан байна. Тамласан зовоосон зүйл гарсан бол мэдээж тэр үйлдлийг нь зөвтгөх аргагүй.
Элэг буруулан тэмцэлдсэнийг нь гэсгээн цээрлүүлсэн болохоос бус, казах хүн гэхлээр л хялайгаад байсан зүйлгүй л аж. Хилан зэрэг, Монгол улстайгаа хамт байна гэсэн казах ноёдыг талархан дэмжиж, цол хэргэмээр шагнаж байжээ. Хилан нар ч Жа ламыг бишрэн, шавь нь болж, буддын шашинд орсон.
Жа лам Баруун хязгаарт орчин үеийн өрнийн соёлыг нэвтрүүлэх, лам нараар сахил санваарын ёсыг чандлан сахиулах, архи тамхийг хязгаарлах, хятад худалдаачдын ноёрхлыг багасгах зэрэг дэвшилтэт алхмуудыг хийж явсан. Харин дундад зууны харгис яргачин байсан бол түүнийг нь гэрчлэх байсан олон нэртэй ноёд, зүтгэлтнүүд тийм гэрчлэх зүйл үлдээгээгүй л юм. Айдас хүйдсийн хүчээр л Жа лам ард олныг байлдан дагуулсан гэх нотолгоо үгүй билээ.
Казахын зарим зохиогч Жа лам бол Монголын баруун хязгаарыг Орост нэгтгэх гэсэн, оросын тагнуул байв гэжээ. Гэтэл Жа лам Оросын засаг захиргаанд огт хамрагддаггүй, захирагддаггүй, их түвэг уддаг, дуулгаваргүй нэгэн байсан. Тиймээс ч, хаант Орос ч, Зөвлөлт Орос ч түүнтэй зөрчилдөж байсаар эцэст нь хороосон.
Энэ хүн балчир багаасаа монгол туургатны зовлон зүдгүүрийг таньж мэдэх, эрх чөлөөнийх нь төлөө эрслэн тэмцье гэж амьдралын зорилгоо тодорхойлсон нэгэн гэж санагдана. Орос улсад Баруун Монголыг нэгтгэх төлөвлөгөөтэй асан бол, яагаад түүнийгээ хэрэгжүүлээгүй вэ, яагаад үндэсний их хувьсгалын үед Богд хааны төрийг дагахыг уриалж, яагаад амьдралынхаа эцэст Монголын засагт хүчин зүтгэ гэсэн саналыг баясан хүлээж авч, амь насаа алдав?
Монголын үндэсний нэгэн баатар, туургатны үйл хэрэгт халимаг түмнээ төлөөлөн оролцсон энэ удирдагч хүмүүнээ бид хүндлэн дээдлэх ёстой. Цав цагаан үйлстэй бурхан хүн биш байсан байж болно. Гэхдээ буян нүглийг нь дэнслэн үзвээс сайн сайхан нь үлэмж давна гэдэг нь дамжиггүй.
Учир иймд, Жа ламын нэрийг цагаатгаж, баатруудтай мөр зэрэгцүүлэн дээдлэе. Улс үндэстний төлөөх ариун гэгээн үйлсийг нь алдаа гэмээс нь зааглаж, судалж тодорхойлж гаргаж ирье. Хөшөө дурсгалыг нь босгон сүндэрлүүлье.
Хамгийн гол нь, Жа ламын толгойг Оросын Кунсткамэр гэх эрэмдэг гажууд, сонин жигтэй зүйлсийг дэлгэж, хачирхуулан үзүүлдэг мүзэйгээс чөлөөлж, Монгол орондоо залж авчиръя. Монгол улсыг байгуулалцсан баатрын толгой Монголд тахигдан шүтэгдэх ёстой. Найрамдалт Орос улсад албан ёсны санал хүсэлт тавибал монгол анд нөхөддөө татгалзахгүй биз ээ гэж найдаж байна. Хэлмэгдэгсдэд хамаатай эд өлгийн зүйлсийг ОХУ манай улсад шилжүүлэн өгсөөр ирсэн агаад, Жа ламын толгойг ч сайн санааны үүднээс буцаан өгч, большевикуудын гэмийг зохих хэмжээгээр цайруулах биз ээ.
Жа ламын толгойг олонд үзүүлж, үнэхээр жанч халсан гэж итгүүлж үнэмшүүлэх арга хэмжээг большевикууд зохион байгуулсан юм. Чингээд эд мөрийн баримт болон хадгалагдаж байхад нь Оросын нэг судлаач хулгуун, улс руугаа нууцаар илгээлгэсэн байдаг тул, Монгол улс алдсан зүйлээ эргүүлж авах бүрэн эрхтэй билээ.
Буриад улсад Итгэл хамбынхаа гэгээн бие цогцсыг тусгай сүмд залан, тахин шүтэж байна. Манай улс ч Жа ламынхаа ариун тэргүүнийг тусгай сүм байгуулан залж, наанадаж ойрад түмний, цаанадаж бүх монгол туургатны их шүтээн болгон залбал зохилтой.
Үүний тулд өргөн олны хүчин чармайлтыг нэгтгэх, төр засгийн анхаарлыг хандуулах, тусгай байгууллага, санг үүсгэн ажиллуулах, судлалыг хөгжүүлэх гээд багагүй ажлыг өрнүүлэх хэрэгтэй байна.
Гэхдээ зорилго тодорхой тул болж бүтэхдээ л бүтнэ.
Жа ламын толгойг Монголдоо авчран залцгаая гэж төр, түмэндээ уриалж буйг минь болгооно уу!

Ч.Мөнхбаяр

ММХI.X.V

latinuseg@yahoo.com

Манай төр хазар түмний тусламж хүссэн захидлыг 10 жил дарагдуулсан нь илрэв

2012-01-19T15:11:00.001+09:00

Хазар монголчуудаа дэмжицгээе!

Уриалга

Мянга мянган жилийн түүхийн маань нэгэн бүтээл бол хазар монголчууд билээ. Түүхэн эх орноосоо алсран тусгаарлагдсан тэд монгол цустай, зүстэйгээсээ болж ялгаварлан гадуурхагдаж, хөөгдөж туугдаж, алуулж хядуулж, зовж зүдэрч ирлээ.
XIX зууны эцсээр тэд харийн түрэмгийлэгчдэд сая саяараа алуулж, хөөгдсөн аймшигт гэноцидийг туулжээ. ХХ зууны 50-иад онд босч тэмцээд, үндэсний мужаа устгуулж, нийслэл Панжаб хотоо газартай тэгшлүүлжээ. ХХ зууны 90-ээд оноос 2001 он хүртэл талибуудад мянга мянгаараа алуулж хядуулжээ.
2001 оноос хойш Афганистанд энх амгалан, эв найрамдал тогтсон гэсэн ч хазарууд алуулж, ад шоо үзэгдсээр байна. Ялангуяа, сүүлийн үед Пакистанд аврал эрэн дүрвэж очсон хазаруудыг сүүлийн үед алж хороох явдал нэн идэвхжиж, дэлхий нийтийг цочирдуулах бодллоо.
Хазар бол монгол үндэс язгууртай гэдэг нь шинжлэх ухаанаар нотлогдсон зон олон бидний тасарсан мах, үсэрсэн цус. Биднээс өмгөөлөл хамгааллыг хүсч ч ирсэн бөгөөд, нэгэн жишээ нь дэлхийн хазаруудын байгууллагаас 2001.12.6-нд манай засгийн газарт илгээсэн, өдий хүртэл нуун дарагдуулагдсан захилдал юм. Энэ төрсөн ахан дүүсээ монголчууд бид өмгөөлөхгүй хэн өмгөөлөх билээ.

Монголчууд аа, бидэнд хазар ахан дүүсээ дэмжих боломж бий. Хойд Солонгосын дүрвэгч авахын оронд, хазар монгол дүрвэгч авъя! Өмнөд Солонгост газар өгөхийн оронд хазар монголчууддаа газар өгье! Хятадын ажиллах хүчийг авчрахын оронд хазар монгол ажиллах хүчийг авчиръя! Харийнханд бизнэс, уул уурхайн боломжуудыг найр тавихын оронд хазар монгол ахан дүүстээ найр тавья!
Бидний өмгөөлөл хамгааллыг үгүйлэн хүлээсээр ирсэн тэдэнд бодот дэмжлэг үзүүлэхийн тулд:
1. Хазар монгочлуудыг алж хядахыг хууль ёсны бүхий арга хэрэгслийг ашиглан эсэргүүцэцгээе!
2. Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хоттой ахан дүү болох санал дэвшүүлсэн Нили хотынхны сэтгэл зүтгэлийг дэмжицгээе!
3. Хазар ахан дүүстээ сэтгэл санаа, эд матэриалын тусламж үзүүлцгээе!
4. Хоёр талын байгууллагууд, ХАА, худалдаа, бизнэс, соёл боловсрол, спорт зэрэг чиглэлээр бүх талын хамтын ажиллагааг өрнүүлцгээе!
5. Монгол туургатны байгууллага, үйл ажиллагаанд хазар монголчуудыг хамруулцгаая!
6. Хазар түмнээс уугуулшигч буюу рэпатриант, дүрвэгч, цагаач, ажиллах хүч, өнчин хүүхэд хүлээж авцгаая!
7. Хазарчуудыг Монгол улсын иргэний баримт бичиг олгон хамгаалцгаая!
8. Хазарын төрөлгүйтгэлийг буюу гэноцидийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч, дэлхийн шударга улсууд, байгууллагууд, зүтгэлтнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлцгээе!
9. Дээрхи зорилтуудыг биелүүлэхийн тулд өргөн хүрээтэй, олон төсөлтэй тодорхой бодлого, хөтөлбөр боловсруулж хэрэгжүүлцгээе! гэж Монголын төр түмэндээ уриалж байна!
Сайн үйлс дэлгэрэх болтугай!
Монгол туургатан мандан бадартугай!

Дэлхийн монголчуудын өв сангийн нийгэмлэг

Ногоон хөдөлгөөн

Ногоон эвсэл

Үндэсний үзэлтний бүлхэмүүд (“Даяар Монгол”, “Даяар Хөх Монгол”, “Монгол Үндэстний сүлжээ”, “Монгол туургатны хуралдай”, “Монгол хас”, “Нэгдсэн Монгол”, “Сүлдэр”, “Талын цөөвөр чоно”, “Тунамал төгс”, ”Үндэстэн” нэгдэл, “Хамаг Монгол”, “Хөх Монгол”, “Цагаан хас”)

Шударга иргэний фронт

Улаанбаатар

2011.10.1

Монголчууд 10 сая биш, 23 сая болов уу?

2012-01-19T15:09:00.000+09:00

Мянга мянган жилийн тэртээгээс монголчуудын нүүдэллэн амьдрах нутгийн өмнөд хязгаар нь өнөөгийн Афганистан байжээ. Хүннү, Чингис хаан, Хүлэгү хаан, Төмөр хаан, Барс (Бабур) хааны үед өвөг монголчууд, монголчууд, пэрсэжсэн монголчууд, түрэгжсэн монголчууд энд олноор ирж байв. Тэдний хувьд, хөрш ард түмнүүдтэй холилдох, уусах явдал ч мэдээж байлаа. Ийнхүү хазар гэх монгол туургатан ард түмэн үүсчээ.
Их Монголчуудын (Могул) гүрнийг байгуулах, мандуулан бадруулахад хазаруудын гүйцэтгэсэн үүрэг их. Харин тэрхүү гүрэн мөхсөний дараа өсөрхөн дайсагнасан ард түмнүүдийн хүрээлэл дунд орж, тал бүрээсээ халдлагад өртөх болов.
XIX зууны эцсээр л хазарууд тэдэнд дийлдэн, эрхэнд нь орж, Хазара Жат улс нь мөхсөн юм. Тэгэхэд Абдуррахман гэдэг харгис хаан хазарууд бол хүн биш, буг чөтгөр хэмээн хамсаатнуудтайгаа нийлэн тунхаглаж, тэдний эсрэг шашны ариун дайн жихадаа зарлаж, хазар хүнийг алах нь буян болно гэж мунхруулан, хүн төрөлхтний түүхэнд тохиолдсон хамгийн том хядлагуудыг нэгийг үйлдсэн юм. Хазаруудын 60 хувийг устгаж, сая саяар нь алж хөнөөжээ.
Манж Чин гүрний үйлдсэн Зүүнгарын, хятадын улаан малгайтнуудын үйлдсэн Хорчины, Абдуррахман нарын үйлдсэн Хазарын, сталинистуудын үйлдсэн Халимагийн гээд олон аймшигтай, өргөн хүрээтэй гэноцид Монгол туургатны минь түүхэнд тохиожээ.

Хазаруудыг тийнхүү хядсан нь монгол цусаар нь ялгаварлан гадуурхах, одоо хүртэл үргэлжилж байгаа апартэид бодлогын эхлэл байлаа. Абдуррахманы гэноцидийн дараа хазарууд ямар ч эрхгүй боолууд, шаарлагдсан хүмүүс болж хувирсан.
1950-иад онд хазарууд энэ байдлыг эсэргүүцэн боссон ч, нухчигдан дарагдаж, нийслэл Панжабыг нь газрын хөрстэй тэгшлэн устгаж, үндэсний Хазара Жат мужийг нь татан буулгаж, хэсэглэн хувааж, өөр үндэстний мужуудад нэгтгэжээ.
1990-ээд онд гарамгай удирдагч Баба Мазарийнхаа жолоодлогон дор мөн л хазарууд босч тэмцсэн. Түүх давтагдаж, Баба Мазарыг нисдэг тэрэгнээс шидэн хороож, хазаруудыг алж хядаж эхэлжээ.
Талибууд Кабулд мянга мянгаар нь, 1997 онд Мазари-Шариф-д 15 мянга, 1998 онд тус хотод найман мянга, мөн тэр онд Бамиянд, 2000 онд Робатакид, 2001 онд Якауданг-д олноор нь хазар хүмүүсийг хүйс тэмтрэн устгаж байв. 2001 онд талибийн дэглэм түлхэн унагагдсан ч харгислал үргэлжилсээр. Паштуны күчи ястныхан хазарууд руу зэвсэглэн довтолсон нь нэг жишээ.
Сүүлийн үеийн жишээнүүд гэвэл 2011 оны:
-5-р сарын 6-нд пуужингийн харвалтад өртөж долоон хазар хүн, түүний дотор нялх хүүхэд амиа алдаж, таван хүн шархадлаа;
-6-р сарын 16-нд Пакистаны спортын байгууллагын орлогч дарга хазар хүнийг буудан аллаа;
-7-р сарын 10-нд цагдаагийн албан хаагч хоёр хазар хүнийг буудан аллаа;
-7-р сарын 19-нд сүүлийн хоёр сард 25 хазар хүн үндэсний ялгаварлан гадуурхлаас болж алагдав гэж хазарын үндэсний эрхийн төлөө тэмцэгчид мэдэгдлээ;
-9-р сарын 20-нд хазар хүмүүс сууж явсан автобусыг дэлбэлж, 26 хүнийг алж хороолоо…
-1999 оноос хойш зөвхөн Пакистаны Квэттад амиа золиослогчийн зүүсэн юм уу, цагийн мэханизмтэй бөмбөг дэлбэлэх, буудах, хүүхэд хулгайлах зэрэг олон аргаар 40 гаруй удаа хазарууд руу дайрч, ялангуяа сүүлийн үед нэн идэвхижсэн бөгөөд, 1999 оноос хойш 2100 хазар хүн дээрх халдлагуудаас болж хохирч, 500 хазар хүн амиа алджээ...
Хазар хүмүүс монгол цустайнхаа л төлөө энэ мэтээр амь насаа алдан, алаг хорвоог орхисоор байна. Монгол цустай, зүстэй тэднийг хэн хамгийн их өмгөөлөх, хамгаалах ёстой вэ.
Афганистанд байгаа үндэстэн бүрийн олонхи нь хилийн чанадад байдаг. 42 сая паштуны 12, 29 сая үзбэкийн гурав, 22 сая тажикийн найм, есөн сая балочийн 0.6 сая нь Афганистанд амьдардаг. Хилийн чанадын ах дүүс нь Афганистан дахь элэг нэгтнүүддээ байнга, бүх талын, өргөн хэмжээний тусламж үзүүлж байдаг байна. Тэгвэл Афганистаны хазар монголчуудад бусад 10 сая монголчууд тэгж тусалдаг билүү. Лав л миний захиалж уншдаг сонинуудад тэднийг алж хядсан тухай мэдээ ч гардаггүй жишээ байж байна.
Хазар бол монгол элэгтэй зон мөн. Афганистанд харин Монголын талаар хэлж ярих нь ч аюултай, хориотой байдаг тал бий. Тэгэх л юм бол “Монгол руугаа тонил!” гэж хөөж тууна, өсөрхөнө, алж хядна. Хазарууд өөрсдийгөө монгол цустай гэж болдоггүй, бусад үндэстэн тэгж хэлж дайрч давшилж болдог.
Афганистанаас өөр оронд байгаа хазарууд бол өөрсдийгөө хазар монгол гэж нэрлэж, Чингис буюу Чангэзи гэх овог авч, манай улсыг Аугаа Монгол буюу Great Mongolia гэж хэлж, түүхэн эх орноо гэж үзэж, очихсон гэж мөрөөдөж, биднийг нэг нутгийнхан буюу кавма (qawma) гэж дотночилж, үнэн сэтгэл санаагаа илэрхийлж байдаг аа.
Хазаруудын зүс царай монголжуу, гэхдээ бүх хилийн чанадын монголчуудын адил уусч холилдсон шинж бас байлгүй яахав. Пэрсийн “хэзара” буюу “мянга” гэх үгээр угсаатны зүйн нэршилтэй болсон гэгддэг ч, хязгаар, газар, азарга зэрэг монгол үгтэй холбож үзэх нь ч байдаг. Хазар хэлний үгсийн сангийн 20 хувийг монгол, 10 хувийг түрэгжсэн монголчуудаар дамжин орж ирсэн түрэг, 70 хувийг пэрсэжсэн монголчуудаар дамжин орж ирсэн пэрс үгс эзэлдэг. Хэл нь пэрс суурьтай ч, яс үндсийн суурь нь пэрс бус. Хэл шашны ойролцоо байдлаас болж хазарууд Иранд их дүрвэж очсон байдаг, гэхдээ тэнд расист ялгаварлан гадуурхалтад өртөж байдаг. Иранчуудтай ахан дүүгийн харьцаатай байдаг бус, Афганистан, Пакистан, Иран гэх энэ гурван улсад хазарууд зовж зүдэрсээр байна.
Хазаруудын дунд Боржигон, Бэсүд, Барлас, Жалайр, Жадран, Найман, Хасар, Тулуй хаан, Нэгүдэр, Чахар, Хулбарс, Харбаатар, Их Чоно, Аймаг, Болд гээд монгол нэртэй овог аймгууд байдаг. Зан заншил, ёс уламжлалын хувьд манайхтай төстэй зүйлс багагүй бий. Эрийн гурван наадам хийж, цээж нүцгэн барилдан, морь тэмээгээр уралддаг, буудаж харваж цэц мэргээ сорино.
Чингис хаан Кабул хотын ойролцоо, Гиндүкүшийн нурууны бэлд өвөлжсөн гэдэг нь Хазар нутагт юм.
Монголын сэтгүүлч М.Буянбадрах, Б.Сайнжаргал, Ц.Санчирмаа, Н.Болормаа нар хазаруудын нутгаар аялж, сонирхолтой мэдээллүүдийг ард түмэндээ хүргэж байсан. 20 гаруй хазар оюутнууд Монгол дахь ТББ-уудын хандиваар манай улсын их сургуулиудад сурч байна.
Хэдийбээр Афганистанд Монголын талаар хэлж ярих нь аюултай ч, хазар хүн амтай Дайкүнди мужийн нийслэл Нили хотын захирагч Азра Жафари гэдэг эмэгтэй Улаанбаатар хоттой ахан дүү хот болох санал дэвшүүлсэн (Ташрамд хэлэхэд, Хазар-Монголын хотууд ахан дүү болох санаачилгыг анх, Хазар-Монголын харилцааг хөгжүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэсэн, М.Бямбахүү гэдэг эх орон нэгтэн залуу маань гаргасныг тэмдэглэхэд таатай байна). Дэлхийн монголчуудын өв соёлын нийгэмлиг, Дэлхийн монголчуудын чуулган зэрэг монгол туургатны байгууллагад хазар зон элслээ. Вашингтон хотод саяхан болсон, монгол туургатны 24 дэх удаагийн Чингисийн тахилгад хазарууд албан ёсоор оролцлоо.
Удахгүй хазар-монголын харилцан туслалцах ТББ байгуулагдах гэж байна.
Хазар ахан дүүстээ бид сэтгэл санаа, эд матэриалын тусламж үзүүлэх; уугуулшигч буюу репатриант, дүрвэгч, цагаач, ажиллах хүч, өнчин хүүхэд хүлээж авах, элэгшүүлэх буюу Монгол улсын иргэний бичиг баримтыг олгох; Хазарын хүйтөрөлгүйтгэл буюу гэноцидийг хүлээн зөвшөөрөх, дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрүүлэх зэргээр тусалж болох байна. Асар их байгалийн баялагтай бидэнд хазар ахан дүүстээ туслах бүрэн бололцоо бий.
Хазар ахан дүүс маань зөвхөн тусламж авах хүмүүс гэж ойлгож болохгүй. Харилцан туслалцах хамтын ажиллагааг бид хөгжүүлэх ёстой. Үүнд, хоёр талын байгууллагууд байгуулах, ХАА, худалдаа, бизнэс, соёл-спортын солилцоо, ах дүү хот зэрэг чиглэлээр хамтран ажиллах хэрэгтэй байна. Монгол туургатны байгууллага, үйл ажиллагаанд хамруулах шаардлагатай.
Хазар нөхөд маань Багахангайн махкомбинатад исламын стандартаар мах бэлтгэх; цэцэрлэг, тариаланг хөгжүүлэх; уул уурхай, барилгад мэргэжилтэн, мэргэшсэн ажиллах хүчнээр зүтгэх; пэрс хивсний үйлдвэр байгуулах; арвай тарьж шар айрагны түүхий эд бэлтгэх; хазар рэсторан байгуулах гээд тодорхой санал дэвшүүлж Монгол улсад ирдэг.
Монгол туургатан 10 сая биш, 23 сая боллоо. Амэрикийн хазаруудын төлөөлөгч Давуд Али Чангэзи Чингисийн тахилгад оролцохдоо хазарууд бид монголчууд бөгөөд хазар монголчууд 13 саяулаа юм гэсэн билээ.

Ч.Мөнхбаяр

ММХI.X.II

Манай удирдагчид Бээжинд Азийн нэгдсэн улс байгуулах халхавчийн дор Хятадтай нэгдэх хүслээ зарлажээ

2012-01-19T15:07:00.001+09:00

2025 онд манай талын хүсэлтээр Хятадтай нэгдэж магадгүй болов

МАХН, АН-ынхан Хятадын коммунист намын хуралд очихдоо зүгээр нэг найрамдал яриагүй аж. Монгол-Хятадын хосгүй нягт нөхөрлөл, үерхэл, дурлал гэсэн утгатай юм ярьж, золтой л ор хөнжлийн явдлын тухай хэлээгүй гэнэ.
Нэг улс төрч маань “Ази нэг улс болох ёстой. Нэг мөнгөн тэмдэгттэй, нэг армитай, нэг төртэй, нэг эдийн засагтай, нэг хэлтэй болох ёстой! Үүнийг манай хоёр улс үлгэр жишээлэн эхлүүлэх ёстой” гэжээ.
Азид Монгол, Хятад хоёроос өөр ийм юм ярьж байгаа улс байхгүй тул хятадууд манай гүрэнтэй л Монгол нэгдэнэ гэсэн санаа юм байна гэж ойлгож, хэвлэлээрээ шуугижээ. Хоёр эрх баригч намынх нь мөрийн хөтөлбөр гэж ухаарчээ. “Монгол улсын эрх баригчид БНХАУ-тай нэгдэх хүслээ илэрхийлэв”, “Үндэсний валютаа халж, юанийг хэрэглэх, үндэсний армиас татгалзаж, Хятадын армиар хамгаалуулах санал тавив”, “Бусад улсыг ч Хятадад нэгдэхийг Монголын удирдагчид уриаллаа” гэхчилэн бичжээ.
Манай дарга нар 1990 оноос хойш нэгдэх хүсэлтийг илэрхийлсэн бичиг сачгийг Хятадад өгч шан хүртдэг болсон билээ. Үүнийг 25 жил цуглуулж байгаад НҮБ- танилцуулж, олон улсын дэмжлэгийг авч, дэмжихгүйг нь мад тавих зорилгыг Хятадын засаг төр тавьж байгаа. Энэ тухай Тайваний хэвлэлд тодорхой бичсэн.
Одоо бүр Азийн улс байгуулна гэх нэрийн дор ил хэлдэг болж. Удалгүй Хятадтай нэгдэхгүйгээр яаж амьдрах юм бэ! гэж бархирах биз. Монголчуудыг ямар ч амьдралгүй болгож буйгийн учир нь энэ шүү дээ.
Урьд ийм удирдагчдыг урвагч гэдэг байсан бол, одоо тахин шүтдэг болжээ, хүмүүс маань.

1912 онд монгол цэргүүд Орост асар том дуулиан тарьж байв

2012-01-19T15:04:00.002+09:00

Үлэмж биет монгол цэргүүдийг Николай хаан авах гэж зүтгэсэн

Урьдын Монголын ихэс дээдэс маань уран нарийн ухаантай байжээ. 1912 онд тусгаар тогтнолын асуудлаа Оросоор дэмжүүлэх гэж явахдаа Ханддорж чин ван маань хувийн бие хамгаалагч гээд Өндөр Гонгор, Намхайцэрэн бөх хоёрыг авч явжээ.
Элдэв сонин хачныг сонирхон цуглуулах дуртай Богд хаан тэр хоёрыг ордондоо байлгаж, бие хамгаалагч хийлгэж, олны бишрэлийг өдөөдөг байж.
Тэгэхлээр нь Ханд ван: “Манайх мэт шинэ тулгар тусгаар тогтносон, хүн бүл цөөн, хөгжил дэвшил буурай улс орны элч төлөөлөгчдийг Баатар цагаан хаан бахдан ойшоохгүй байж магад. Энэ хоёр аваргыг авч явбал эрхбиш бишрэх буй заа” гэхэд Богд хаан хүн-тоглоомуудаа зээлдүүлэхийг зөвшөөрчээ.

Чингээд Ханд ван Санкт-Петрбург хотноо морилон очиход Оросын ихэс дээдэс хүүе хаая болоод л явчихаж. Юу вэ, яаваа, яасан ийсэн гэсэн чинь Ханд ван тайвнаар үгүүлж байх юм гэнэ. “Өө энэ бол манай эгэл цэргүүд. Цэргүүдээсээ хоёрыг нь л бие хамгаалагч болгоод аваад ирлээ” гэж.

Монголын талаар ямар ч ойлголтгүй орос дээдэс “Пээ Чингисийн монголчууд дэлхийг эзлэх нь аргагүй юм байна. Нэг нь аравтай тулалддаг байж. Барьж аваад л цээж бөгсөөр нь хуваагаад хоёр тийшээ шидчихдэг байсан биз” гээд л мэдэмхийрч. Аальгүй хатагтай нар яанаа ийнээ, ямар гээч нь энэ вэ гээд л сэвүүрээрээ нүүр амаа таглаж явжээ.
Оросын хэвлэлд тэр үед гарсан энэ зурагт “Монголын цэргүүд гэж өөрсдийгөө үзүүлээд мөнгө олж болохоор улс байдаг юм байна” гэсэн тайлбар бичсэн байгаа юм.
Улс төрчид нь Монгол гэдэг чинь Хятадын хэсэг биш юм байна шүү, монголчууд хужаа нараас огт өөр юм байна шүү гээд л сүйдэн майдан болж. Баатар цагаан хаан инээвхийлж: “Бие хамгаалагчдаа надад үлдээчих юм биш биз” гэж сонжин асуужээ. Ханд ван: “Энэ баатар эрс маань бүх монголчуудыг нэгтгэх их аян дайнд мордохсон гэж тэсч ядан буй тул даруй буцахыг хүсч буй биз ээ” гэжээ байна. Энэ хариулт хаанд таалагджээ.
Монголын төлөөлөгч олон хүнээс бүрдсэн байсан агаад, Оросын засгийнхны дунд гүн хүндэтгэлийг олсон юм. Оросын тал манайхныг сар гаруйн хугацаанд зочлуулж, их л хүндэтгэн саатуулж байсан байдаг. Танай Монгол улсын тусгаар тогтнол болон, бүх монголчуудыг чөлөөлөн нэгтгэх дайныг бүрэн дүүрэн дэмжинэ, харин одоохондоо манай хоёр улсын л хоорондын асуудал байг гэж оросууд аминчлан хэлсэн нь Ханд ван нарын том ялалт байлаа. Даанч энэ ялалтыг япончууд үгүй хийсэн болой.

Хонконгийн "Phoenix" телевизээр

2012-01-19T14:58:00.001+09:00

Үзэх линк:
http://v.ifeng.com/news/world/201110/82dcff20-b693-4a1d-97f6-e260391ed3bc.shtml

Өмнөд монголчуудын бэлтгэсэн видео

2012-01-19T14:51:00.002+09:00

"Together for Southern Mongolia!" хэвлэлийн бага хурал. 2011.11.5

2012-01-19T14:39:00.002+09:00

"Stop Killing Hazaras" хэвлэлийн бага хурал. 2011.10.12

2012-01-19T14:37:00.001+09:00

"Blitz Interview" NBS TV. 2011.8.12

2012-01-19T14:34:00.000+09:00

"Free Inner Conference" хэвлэлийн бага хурал. 2011.8.4

2012-01-19T14:31:00.001+09:00

2011.07.23 -нд улс төрч Г.Арслангийн "Ярилцах цаг" нэвтрүүлэгт өгсөн ярилцлага

2012-01-19T14:28:00.002+09:00

Хэвлэлийн бага хурал 2007 он

2012-01-15T14:28:00.001+09:00

Ар Монголын аатай наймаачны паян

2011-09-29T22:07:00.001+09:00

наргиа

Ар Халхын аатай наймаачин эр дэн буудлынхаа тагтан дээр дэнхэлзэн гарч иртэл, танкны хошуу шууд өөдөөс нь өндөлзөн чиглэж, битүү саван дотроос “Ална шүү!” гэсэн бүгт дуун гарах нь сонсдов. Манай наймаачин нүдээ нухлаж, юу болоод байгааг ойлгож ядан гуйвах нь ичээнээс дөнгөж цухуйсан баавгай гэлтэй.
-Онц байдал тогтваа. Даруй дотогшоо буцаж орохыг 38-р арми шаардаж байна гэж экипажийн дарга Хо танкны хошуугаа цагаан хоолойн оронд ашиглан, пижн монгол хэлээр хашхирав.
-38-ын арми гэв үү? Чихэнд чимэгтэй мэдээ байна даа. Ямар онц байдал гээч нь энэ вэ? 38 хэмийн умдаан л зооглоод байх хэрэг үү? гэж наймаачин эр амандаа халх барин хариулав. Хо дарга:
-Ар Монголын бүх хэт даврагчдыг Эрээнээс гаргасан байхад энэ зандалчин яагаад үлдчихдэг билээ? Гадаадын хүнийг чинь одоо хамаагүй буудчихаж болохгүй. Ар Монголын салан тусгаарлагчид бас бослого гаргаад унавал яана гэж бүтэж үхэх дөхсөн албатууддаа хэлэв.
Чингээд:
-Дээрэмчин өвөр монгол хүүхдүүд гадуур их яваад байгаа. Стратэгийн түнш орны, стратэгийн эрхэм дээд зочин таныг хайрлан хамгаалах гэж л халуун наранд хатуу төмөр дотор чихцэлдэж сууна даа бид гэж ихэд жүжиглэн байж, машид үрчилзэн хэлсэн ч түүнийг нь хэн яаж нэвт харах билээ лээ.
-Шартаад үхлээ. Тэр 38-ын юмаа аваад ир. Тэгэхгүй бол гарч ганц шил юм цохилоо шүү! гэж наймаачин цахиртсан хоолойгоор бархирав.
-Алив, танкныхаа спиртийг цөмийг нь аваачаад өг. Байдлыг хурцатгаж болохгүй гэхэд цэрэг:
-Хятад улсын төлөө зүтгэе! гэж өндөр дуугаар хэлэв.
-Юун Хятад Мятад вэ? Дуугаа аяд. Битгий элдэв юм гоншигнож байж тэр муухай наймаачны дургүйг хүргэчих. Олон үглээд байлгүй, бушуул! гэж Хо дарга шивнэлээ.
Удалгүй “Пин Юань” буудалд их хэмжээний шингэн юүлэгдэх чимээ хоёр удаа гарсны дараа цэрэг танкандаа санд мэнд орж ирэв. Дарга:
-Овоо муу гар юм аа. Хоёр таслаад л гүзээлчихэж байна шүү. Ингэхэд чамаас чинь юун балиар үнэр ханхлаад байгаа юм бэ? Айгаад өмдөө норгочихов уу гэхэд цэрэг малийж:
-Юу гэж тийм юм байх вэ? Архичин баагий таслалгүй уусан. Харин саванд нь шээсэн гэв.
-Яахлаараа чи улсын өмчинд шээлгэж байдаг юм.
-Ху Жиньтао дарга л нэг ч хүнийг гадагш гаргаж болохгүй гэсэнштээ.
-Тэгээд наадхаа над дээр аваад ирдэг нь яаж байгаа юм!
-Дээрэмчин өвөр монгол хүүхдүүд поольдчих вий гээд хар гүйхээрээ л ирлээ.
-Ээ чааваас, ухаангүй ноёнд урагшгүй албат гэж! Тэр бацаанууд чинь малчин Мэргэн Зэргэн гэж хий хоосон лоозогнож жагсахаас л цаашгүй.
-Тэгвэл бид энд юу хийж байгаа юм?
-Хэн мэдэж байдийм. Цаад Ху Жиньтао даргаасаа асуухгүй юу. Дэмий юм чалчиж байхын оронд шээснийхээ учрыг ол.
-Шээс ч гэж, бараг цэвэр спирт юм билээ.
-Дуугүй байгаад өгөөч ээ, ямар зовлонтой юм бэ. Ядаж байхад нөгөө маанаг хар чинь дахиад архиан нэхээд уналаа, наадхиа аваачиж өг өг, спирт л юм бол.
-Бүх юм хязгааргүй давтагдах нь байнштээ гэхэд өөр нэг цэрэг:
-Ахмад аа, “өлсөөд байна, монгол хоол унд авчир” гэж хэт даврагч шаардаж байна хэмээв.
Далимд нь эрүүл агаар амьсгалаад авъя гэж бодоод дарга цамхгаасаа цухуйж:
-Хаанаас тэр монгол хоолыг чинь олох юм бэ. Та БНХАУ-д байна, ойлгож байнуу гэж бархирав.
-Энд чинь монгол хоол л байдаг шүү дээ. Хаашаа юм, Эрээнийг ч мэдэхгүй!
-Монгол хоол гэж ямархуу янзын юм байдаг юм бэ?
-За яршиг, яршиг. Би өөрөө…
-Та жаахан хүлээж бай л даа. Одоохон цэрэг явуулдаахъя.
-Тэр цэрэгтээ гээтэнгээр дайраадах гэж хэлээрэй. Монгол хүүхэн авчруулж цэнгэе.
-Чи ер нь ямар эрээ цээргүй тэррорист монди вэ? Доор чинь 38-р армийн Хо өөрийн биеэр байж байна! Дуулж байна уу чи?
-Битгий ямбий Т-34-ийн дотроос бүлт бүлт үсрээд бай!
-Ямбий?
-Сая гацаж байхчивлээ гэхээр нь Хо асуусан харц доош шидвэл албатууд нь нээрэн тийм гэсэн дохио зангаа үзүүлэв. Дарга ч бушуухан нүхэндээ шургалаа.
-Өнгөрчээ!
-Согтуу толгой яаж гацсаныг нь мэдчихдэг байнаа. За энэ үхэр монгол ч яахав, өвөр монголчууд мэдвэл харин танктай маань баглаад балбаж мэдэх улс гээд дарга асгарсан хөлсөө шудрав.
-Тийм шүү, ахмад аа. Монголчууд ташуураа бариад боссон ч аюултай гэж комиссар хэлдэг сэн.
-Үхэл амьдралын зааг дээр ирчихээд байхад балдуушны комиссар…
-Эв хамтын сургаалийн ариун номлогчийг юу гэнэ ээ та.
-Битгий солиор! Намайг үхвэл намын гишүүн гэж тооцоорой.
-Та чинь угаасаа л намын гишүүн ш дээ.
-Хуц, байлдагч аа. Эв хамт гэж юу юм, үхсэн хойноо… Амьдрал гэдэг чинь аяга будаа, атга мантуу! Яс юман дээрээ ийм л байдаг юм. Аль тэр спирт аваад аль!
-Шээс ш дээ! Тэгээд ч монгол архичинд өгөх гэж байгаа.
-Ухай чи тэр муу тэнэг монголд долдигноод, даргыгаа болохоор шээс гэнэ ээ!
-Таныг хэлээгүй ээ.
-Амаа тат.
-Хэлдэг л үг нь амаа тат, ална шүү, гөлөг…
-Дуу, гөлөг.
-Ер нь хүний нутагт ингэж ад болж, айж ичиж явж яадаг байнаа. Бээжиндээ байсан бол хичнээн сайхан. Мань мэтэд болохоор мантуу, будаа л хэрэгтэй гэчихээд өөрсдөө болохоор Сүмбэр уулыг идэж, Сүн далайг залгисан ч ханаж цадахаа мэддэггүй, сонин улс шүү, манай дарга нар… гэж олон үгтэй цэргийг хэлэхэд танкны хошуугаар “дурандаж” байсан цэрэг:
-Нөгөөх чинь “Өвөр Монголын эрх чөлөө мандтугай!” гээд солиороод уналаа яах вэ гэж балмагдан өчив. Олон үгт:
-Бодоод байхнээ өвөр монголчуудын тавьж байгаа шаардлага зөв ш дээ. Манай Хятадыг тэд эзлээд, нэг тариачныг маань дайраад алчихсан бол бид яахав? Адилхан л босно шүү дээ гэв.
-Энэ тэрс үзэлтэн, Лю Шо Бо-гийн шавь нохойг баривчил! Эртүүдээс хойш балай өвчтэй болчихоод байгаа юм! Тэгээд харин экстрэмист монголын хүссэн бүхнийг биелүүл. Чи хоол, чи хүүхэн, чи архи олж ир. Энүүний нөгөө шээсийг өгвөл байдал эвгүйдэж магадгүй гэж даргыг тушаахад:
-Хоёр хүн яаж дөрвөн тушаал биелүүлэх юм бэ? гэж нөгөөдүүл нь гайхав. Наймаачны уусан спирт тархиндаа гарч, тагтандаа цамнана.
-Хадааг сулла! Колоничлолоо зогсоо! хэмээн цуурайтуулна.
-Хо дарга аа, энэ чинь жагсагчдын лоозонг хараад хэлээд байгаа юм байна!
-Юун жагсагч вэ?
-Ирж явнаа!
-Хэн ирж явна гэж! Жагсагч уу, архичин уу?
-Аль аль нь гэтэл дээрээс нь хөлчүү эр бууж ирэв.
-Энэ чинь БНХАУ-ын армийн хаалттай бүс! Та чинь яаж нэвтрээд ороод ирэв?
-Донгод! Манай Т-34 л байна. Би жолоодож явсийм. Энэ чинь Монголын армийн хаалттай бүс.
-Юу яриад байнаа?
-Юу ярихаа чам шиг юмаар заалгахгүй.
90-ээд оноос хойш Монгол эх орныг маань хамгаалах учиртай 200 хуягт, 150 танк, тоо томшгүй олон их буу, пуужин, пулемёт, миномёт, мина, бөмбөг, автомат винтов, гар буу, сум, сэлэм жад, автомашин, сөнөөгч болон бөмбөгдөгч онгоц, агаараас эсэргүүцэн хамгаалах систэм, локатор, сапёрын тэмтрүүл зэргийг дарга сайд маань төмрийн хаягдлын үнээр Хятад руу гаргаж байсан юм шүү. Тэрэн дээрхи соёмбыг нь баллан будаж, таван хошуу, ханз үсэг зураад л, хужаа нар Монгол улс руу чиглүүлж байсан юм гэсэн.
-Тэр чинь надад ямар хамаатай юм бэ? Гар чи!
-Чи өөрөө гар! “Энд Баагий байлаа” гэж сийлсэн бичиг маань энэ байна. Миний танкнаас зайл!
Би энэ танкаар чинь Зөвлөлт, Хятад хоёр байлдвал Лоб нуурын цөмийн цогцолбор, Ланьжоугийн түшиц газрыг эзлэх сургууль хийж байсан юм. “Хувьсгалт Монгол” танкийн бригадад байсан, Гитлэрийн Гэрманыг бут цохиж, Бэрлин хүрсэн танк шүү!
-Яасан танхай этгээд вэ. Цагдаа дууд. Хүүе ээ наад лантуугаараа яах нь вэ.
-Гацааг нь гаргах гэж байнаа!
-Аллаа, авраарай! гээд Хо дарга зугтан одоход экипажийнхан нь ч араас нь дэрхийв. Наймаачин лантуу далайсаар гарч ирэх нь тэднийг элдэх гэсэн биш, засвар хийх гэсэн байжээ. Тэгснээ, танкийн бөөрөнд наасан хүрзийг авч будаг хусахад соёмбын дүрс тодров.
-Бас хөл хорино гэнээ! Баагий миний явах суухыг хоривол яадгийг үзүүлээд өгье өө гээд орсны нь дараа юүлэх, сумлах чимээ зэрэгцэн сонсдов…

Ч.Мөнхбаяр
ММХI.IX.XXI
http://www.facebook.com/moenhbayar

“Цөмийн хатан хаан” А.Ундраа албан тушаалаасаа ховх үсэрсний нууц

2011-09-29T22:05:00.004+09:00

400000 тн цөмийн хаягдлыг кг-ыг нь 1000$-оор булах бизнес МАНАН-гийн гарт шилжив

400 мянган тонн цөмийн хаягдлыг, кг-ыг нь дор хаяж 500, дээр хаяж 1000 доллараар булах аугаа бизнесийг хийж, Билл Гейтс мэтийн баячуудыг бэлд хаях нь гэж яригдаж байсан А.Ундраа хатагтай Монгол улсын цөмийн тусгай үүрэг гүйцэтгэгч элчин сайд гэх хачирхалтай албан тушаалаасаа татгалзаж, олон түмнийг алмайруулав.
Зарим хүн, ингээд цөмийн аюул ариллаа хэмээн алга ташиж байна. Зарим нь надад энэ бүхэн ямар хамаа байхав гэж урваганаж байна. Зарим нь Монгол улсын цөмийн хөгжил баларлаа, сүйрлээ гэж гуниж байхад, зарим нь Монгол улс атомын бөмбөгтэй болж Хятад, Америк, Япон зэрэг дайснуудтай цөмийн дайн хийх нь өнгөрөв хэмээн гутарч байна.
Аль нь ч буруу юм. А.Ундраа дарга хугацаат албаа хааж, даалгавраа биелүүлээд л, жамтай юм жамаараа л болж байна.

Анх хэдхэн хүн мэддэг асар хаалттай бизнес байсан чинь дааганаасаа болж үхдэггүй, дарвагараас болж үхдэг далчгар дарга нарын ам, аль бүхэн задгайгаас болж, улам олон хүн мэддэг болж, татагдан оролцсоор, сүүлдээ бүр нууж хаах аргагүйд хүрэн, улмаар Долоон буудлын Долзод чавганц, Арван буудлын атигар бацаан ч мэддэг зүйл болсон билээ.
Иймд, ямар ч цөмийн хаягдал булахгүйг мэдэгдье гэж молигодчихоод, цөмийн хаалттай клүбийн хэдэн хүний биш, МАНАН-гийн далд бизнес болгон өргөжүүлж, их хүчээр далдлан нуух болсон гэж их мэдэгчид үзэж байна.
Цөмийн бизнес, эрх мэдлийг шинээр хуваарилахын төлөө тэмцэлд А.Ундраа мулт явлаа. С.Энхбат (Цөмийн энергийн газрын дарга) мөн ховх үсрэх нь ойлгомжтой ч, сэнтийнээсээ “өвчтэй” гээд зууралдаад байна. Тэрбээр цөмийн хаягдлын бизнес явагдаж байна гээд хэлчихвэл дарга нарт алуулчих гээд, явагдахгүй байна гээд хэлчихвэл тэмцэгч нарт алгадуулчих гээд байсан тул, балмагдсандаа хэвлэлийн хурал дээр ам ангайж чадалгүй мууран унасан билээ. Ерөнхийлөгч шиг айхтар тусгай мусгай хамгаалалтгүй хүнд өөр ямар хамгаалалт байх билээ дээ, хамаагүй худлаа хэлчихэж бас болохгүй шүү дээ.
Ард түмнийг асраад, аманд нь хоол хийж өгөөд байна гэж хуураад л, харийнхныг тэгж тэтгээд байгаа шигээ, цөмийн хаягдал булахгүй шүү, нээрээ шүү нээрээ гэж байгаад л улам улам өргөжсөн бизнесээ хийж, улам улам нууцлан үргэлжлүүлэх тийм л цаг ирлээ шүү дээ.

Ч.Мөнхбаяр

Ямаак улс

2011-09-29T22:04:00.000+09:00

Наргиа

Манай аялал жуулчлал гэж гадаадын гийчнийг тамлан зовоох гаж дон байдаг хойно доо, Алтан гурвалжин ч гэнэ үү, алмайрам нэртэй улсаас ирсэн эрхмийг үүр цайхаас өмнө орноос нь суга татаад л , хоол ундны үнэр ч авахуулалгүй халуун наран дор, битүү кабин дотор жигнэн хэдэн цаг пижигнүүлэв ээ, хө. Монгол орон сайхан байгаа биз гэж үе үе асуун, элдэв магтаалын үг урсгуулан дэглэхээ яахин мартах билээ дээ, би.
Биднийг Цонжин Болдогт хүрэхэд, ямаачин өвөө хэзээний ирчихсэн, шатан дээр завилан унтаж байв. Өөр газар намаржих болсон тул, замчилж өгөхөөр, унаанд дайгдан ирсэн түүний тас хар царай, цав цагаан шүд, басхүү инээж буйг нь илтгэнэ.
Өвөө бид хоёр “жинхэнэ малчин айлд өнжүүлэх” гэдэг бизнэсийг үе үе хоршин хийдэг юм л даа.

Амралтын паркийн аймшгийн аттракционыг санагдуулам давхилт өвөөгийн хувьд юу ч биш бололтой:
-Галзуу улаанаа ганц нэрчих үү дээ гээд түрий рүүгээ гар сунгана.
-Та битгий зочныг маань угаартуулаад, машиныг маань шатаачих. Тоос шорооноос болж цонх нээлгэхгүй байгаа гэхэд зочин бар бар хэмээн нэгийг үгүүлнэ.
-Ноён Боб алжаагаад байгаам байна, наадхаас чинь сороод үзвэл сэргэлт авах болов уу гэж байна…
-Боов оо, юун ч хөгийн нэртэй юмб дээ, хэ хэ.
-Нөгөө туулайн баасаа л татсаар байгаа биз дээ?
-Сурсан занг сураар боохгүй шүү дээ…
Багадаа нэг найздаа: “Би туулайн баас татдаг болсон” гэсэн чинь, “Туулын араас санаа алдаад байдгийн чинь учрыг оллоо, ичиг ичиг” гээд л намайг бүр онигоонд оруулчихаж билээ, ха ха…
Сүүлийн үед олдохоон байгаад, туулай орлуулагчийн баас татаж байгаа. Хөөе, Боов оо, май! гээд өгснийг зочин сороод дороо маанайв шүү.
-Танайд чинь, Соломон хааны булшин дээр анх ургасан цэцэн мэргэний өвс байдаг юм уу л гэнэ.
-Бүх өвс байнаа, манайд! Ямаа сайн иднээ! гэж өвгөн аян замын чимээ дарах гэж бархирна.
-Бүх өвс өө? Гайхамшиг! Тэгээд баас нь ийм чанга байгөөм байналдөө…
Танайд ямаа ер нь их үү? Алтан Гурвалжиндаа хэлсү! гэж зочин цоглог болчихсон дуугарна.
-Өө их ш дээ! Дэлхийд 2-рт ордог, жилд 5.6 мянган тонн бүтээгдэхүүн дэлхийн зах зээлд нийлүүлдэг. Тэр дэлхийн зах зээл дээр 100 доллар, Монголд 20-30 доллараар зарагддаг. Нэг кг нь 300-500 долларын бараа, үйлчилгээ төрүүлэх боломжтой гэдэг. 300 шахам тэрбумаар үнэлэгдэх бүх бүтээгдэхүүнийг маань Эмээлтийн цэгийн арваад хужаа л урагшаа гаргаж суудаг болохоор жинхэнэ үнэ цэнийг нь мэдэх арга алгөө, алга…
-Аймшигтай их орлого ашиг! Манай Алтан гурвалжингийн орлого хажууд нь туулайн баас! Аргагүй танайх Ямаак улс!
Та нар дундад зуунд Чингис хааныхаа хүчээр дэлхийг эзэлсэн, өдгөө Ямааныхаа хүчээр дэлхийг эзэлж болно!
Хужаа нарт чинь л дайн зарлах хэрэгтэй юм байна!
-Ямаат улс гэв үү дээ? Нээрэн энэ чинь юусан билээ…
Манай парламэнтчдийг 76 ямаа гэдэг. Тэд ямаа бүрт тэтгэмж олгодог. Монголын Далай багш маань Ямаатын гудамжнаас гаралтай. Ер нь соёмбыг Ямаан толгойноос сэдэвлэн зохиосон гэж байгаа.
-Зөв мэнэжмэнт! Гэхдээ ямаа улс гүрнээр нь цөл болгочихдог гэдэг, тэр асуудлыг яаж байна…
-Ургамлын үр үндсийг хувхайлан идэж, сүйтгэдэг л гэдэг. Гахай шиг газрын хөрс сэндийчин, үндэс ухаж идэж байгааг нь үзээгүй л юм байна. Туйлын үнэрч соргог, саарал чоно, шилүүс сүрэг рүү гэтэж байгааг алсаас мэдэж, тургилан аюулын дохио өгч хамгаалдаг увдистай. Би ч ямаа тургилангуут л тооно өөдөө буудчихаад л санаа амар сууж байдаг хүн.
-Жинхэнэ Ямайк! Саарал чоно, Шилүүс гэдэг чинь пиратын онгоцнууд биз? Танай улсад ажилгүйдэл, авлигал, гэмт хэрэг, дээрэмчдийн бүлэглэлүүдийн дайн хэр их вэ?
-Зөндөө ш дээ.
-Тэгээд та яагаад аз жаргалтай байна?
-Бид инээж чаддаг учраас жаргалтай байдаг юм. Инээд бол аврал, дахин төрөлт. Инээд- бидний философи. Инээж байхдаа тэнгэр цэлмэг байдаг. Төгс оршихуй, гэгээрэхийн аугаа нууц нь - мөнхийн инээд. Бид инээдээрээ хорвоогоо тэлж, дэлхийнхээ нулимсыг хатаана…
-Боб Марлийн үгс! Та өөрөө ч тархины хорт хавдрын мэс заслаас татгалзаж, үхлийг эрхэмлэсэн Марли шиг гялалзаж байна!
-Би үнэхээр опэрициас татгалзсан л юм чинь! Биедээ мэс хүргэвэл нас хорогдоно!
-Сүпэр! Таны хар царай ямайк мэт, арзгар үс дрэдд мэт, эмээ маань томдуулаад нэхчихсэн юм шиг малгай растаманых мэт байна! Таны амьдрал жага-жага стиль, растафари, гэдонизм! Таны ертөнцийг үзэх үзэл бол аянд нь бүжиглэж болох рэгги-апокалипсис!
-Юу юу гэнэ вэ? гэж өвөөг асуухад би ч бүр толгой эргэн минчүүрч гүйцээд байлаа:
-Ямар ямар үйлчилгээ үзүүлэх вэ гэнээ.
-Сүпэр, бүгд багтсан! гэж өвгөн хашхирав.
-Яг Ямайк! Чиний I and I, I-Man, I-Jah-Man гэж мэхийрч байгаа чинь, you, them, we гээд л бүх төлөөний үгийг I гэж гөрддөг, эмэгтэй хүнийг ч Yo-Маn! гэж гүжирддэг, баярлалаа, сайн байна уу, баяртай гээд л бүх үгийг respect гэж халтуурддаг чинь яг л ямайкийн патуа хэл! гэж намайг зочин шалз булз түлэв. Бүх үгийг буруу ойлгож, орчуулдаг гэчихээгүй нь л яамайк, биш ээ, яамай.
Зочин, Амлагдсан ариун газар бол Этиоп, дэлхийн бүх суут хүн, Чингис хаан ч нэгр гэж байх ба, өвөө харин түүнд “растаманы” малгайгаа 20$, “дрэдд” үсээ 5$-оор зарж байна.
Галзуу улаанд мансуурсан жуулчин, түүнийг хошгоруулах өвөө хоёрын ярианаас очих газраа ирж байж арайхийн түр хөндийрөв. Гадаа нь нэг ууртай эр хашаа хороо цэвэрлэж байх бөгөөд туслах малчин гэнэ. Биднийг гэрт ороход улам дүрэлзэн, бууц хөрзөнлиг хар гараараа ааруул, боорцог атган өмнө овоолов. Чингээд брэнд хоол болох борцтой лавшаагаа хийхээр хилэгнэн гарлаа.
Өвөө баярын бичиг, гэрэл зургуудаа ширээн дээр тараан шидлэнэ, хүнд гэгч хазаар чөдрүүдийг зочны өвөр дээр чулуудна, сандлуудыг өшигчинө, ялаа хорхой бужигнана, юунаас ч юм тэсч байхын аргагүй хачин өмхий үнэр анхилна, аварга нохой нь архиран шагайна, ай даа жинхэнэ орчин үеийн малчин айлын зочломтгой монгол ёс юутай сайхан билээ.
-…“Өдрийн сонин”-ы №3604-т “Хүн мөргөх сургуультай ямааг ч дайнд ашиглаж байсан тохиолдол байдаг гэнэ” гэж бичсэн байна лээ! гэж ам халсан өвгөнийг хэлэхэд нь би:
-Ингэхэд та ямаануудаа үзүүлээч ээ гэв.
Өвөө маань ой руу дагуулаад орох юм. Бие зас гэж байгаам болов уу гэж санан өмдөө шувталтал, дээр ямаа майлдаг байна шүү ! Еэ бүү үзэгд, хамаг сүрэг нь модонд асчээ. Өвөө:
-Хумстай савар, хуруутай гар байхгүй байж чөтгөр шиг дамшгууд.
Гүйэ одоо идэх юм байхгүй юм чинь аргагүй ээ, аргагүй гэнэ. Зочин:
-Арганы самрын мод уу гэв.
-Тийм ээ, тийм, самрынх.
-Яс нь хатуу байгаа биз? Алхаар цохихоор идээ нь гэмтчих гээд байгаа биз дээ?
-Хатуу биш бол, цөмөхгүй шууд л атгаж аваад зажилчихна шүү дээ.
-Ходоод гэдсээр дамжиж зөөлрөхөөр нь та авч ашиглаж байгаа биз? Хамгийн үнэтэй ургамлын тосыг тэгж бэлтгэдэг шүү дээ?
-Хятадын Ань Яньши ч билүү, Ши Яньшань ч билүү гэдэг хүний тэргүүн туршлага гээд панданы баасыг цай бэлтгэхэд ашиглаж байгаа гэж бичсэн байсан. Тэрний дагуу би цай бэлтгэж байна. Тос, тамхи ч бэлтгэж байна.
Уламжлалт бүтээгдэхүүн маань борлогдохоо байчихаад байна шүү дээ. Хужаа нарын гай ч их шүү, хүү минь. Нэг болохоор авна гээд л, нэг болохоор авахгүй гээд л учир нь олддоггүй хүүрнүүд…
-Этиопод тэрүүнгээр чинь кофэ бэлтгэдэг юм…
…Гамшигтай! Ууж, түрхэж ч хэрэглэж болох нь ээ? Идэж болох уу?
-Гадаадын улс бол замбай зуураад идэж хэрэглэхэд болохгүй нь юу л байхав… гэснээ, “Энэ хэдийг жаахан эргүүлэхгүй бол ирвэсний ам руу л яваад байна” гээд мод өөд дүүлэн гарав. 70 гарсан хүн гэхэд үнэмшимгүй! Ангор дагаж ангор болно гэдэг л энэ байх.
-Ёстой Этоип! Газар дээрх диваажин сайн байна уу! гээд л балай зочин маань орилно.
Ямаанууд өвгөн рүү самар, мөчир тийрэн унагана. Манай хүн ч тэдэн рүү нүүлгэнэ. Гайхлууд олби шиг үсрэн ниснэ. Өвөө маань ч гараа алдлан навсайж араас нь элин халих аж. Сүүлдээ ямаануудтай барилдаж гарав. Тэгснээ дийлдэж орхиод, их бууны сум исгэрэх адил чимээ гарган унаж, аз жаргалантайяа мишээв.
Нэг ямаа:
-Ална шүү! гэж туураа зангидан занахыг үзээд мэл гайхаж, цэл хөхрөв. Өвөө цовхрон босоод:
-Цаадах чинь жаахан хэтрүүлчихэж. Энэ Хар уулыг шүтсэн хүмүүс архи дарс авчирч өгөөд болохгүй юм гэв.
-Яахлаараа ямаанд архи өгч байдаг билээ.
-Хорголоороо ч атугай хотлыг тэжээж байгаа эд чинь бидний бурхад шүү дээ!
-Боб Марлийн хойд дүр! Жа Бурхан дүрээрээ!
Харин та чинь яагаад бурхадтайгаа байлдаад байдаг юм бэ?
-Монголчууд чинь их сонин шүтдэг юм. Чоныг шүтнэ, ална, иднэ. Ямааг ч бас.
-Бурхдаа иддэг гэнэ ээ? хэмээгээд, нүд нь орой дээрээ гарсан зочин муурч унав.

Ч.Мөнхбаяр
ММХI.IX.XX
http://moenhbayar.blogspot.com